İngilis ədəbiyyatında Edqar Allan Ponun “gözəl bir qadının ölümü”nün “şübhəsiz ki, dünyadakı ən poetik mövzu” olması iddiasından daha dəhşətli və qadın düşməni bir cümlə bəlkə də yoxdur. (Onun bəlkə də ironik olan bu müşahidəsi Silviya Platı yüz ildən çox müddət sonra belə yazmağa sövq etmişdi: “Qadın kamilləşib / Onun ölü / Bədəni nailiyyət təbəssümü geyinir”.) Bu cümlə Ponun 1846-cı ilə aid “Kompozisiya fəlsəfəsi” essesindəndir və əgər bu əsər yalnız Elizabet Bronfenin “estetik cəhətdən xoşagələn cəsəd” adlandırdığı və həm “qadın cinsəlliyi, həm də çürümə” ilə bağlı dərin narahatlıqları əks etdirən ədəbi fetişləşdirməsi ilə tanınsaydı, o zaman bu, orta statistik oxucu üçün olmasa da, feministlər və akademiklər üçün həqiqətən də maraqlı olardı.
Lakin Ponun ölü qadınlarla romantikadan kənar deyəcəyi çox şey var. Esse öz adının vədini yerinə yetirir. Məhz burada biz Ponun yaxşı ədəbiyyatın nə olduğu və nə etdiyi ilə bağlı məşhur nəzəriyyəsini, onun “təsir birliyi” adlandırdığı anlayışı tapırıq. Bu ədəbi “tamlıq”, müəllifin “canlı təsir” yaradan istər poeziyada, istərsə də nəsrdə “hekayə qurmaq” üçün əvəzolunmaz hesab etdiyi bir sıra vacib elementlərin toplusundan irəli gəlir.
Nə demək istədiyini izah etmək üçün Po bizi özünün “Quzğun” əsərinin təhlili ilə tanış edir. Oxucu olaraq biz “Quzğun”un istənilən təsirə nail olduğunu qəbul etməliyik. Ponun bu barədə heç bir şübhəsi yoxdur. Bəs bu necə baş verir? Yazıçıların “bir növ incə ehtirasla – ekstazik intuisiyalarla yazdıqları” barədə geniş yayılmış fikirlərin əksinə olaraq, Po “kompozisiyalarımın hər hansı birinin mərhələli addımlarını xatırlamaqda ən kiçik bir çətinlik” çəkmir – bu addımları o, demək olar ki, “riyazi” hesab edir. O, pərdəni aralayıb hiylələrini aşkar etməyi “nəzakət qaydalarının pozulması” hesab etmir. Aşağıda, yığcam formada, Ponun “effektiv” ədəbi kompozisiya üçün ən zəruri hesab etdiyi elementləri əhatə edən essenin əsas məqamlarını sadaladıq.
Po yazır: “Hər bir süjetin, adına layiq olması üçün, qələmlə hər hansı bir işə başlamazdan əvvəl öz açılışına qədər işlənib hazırlanmalı olduğundan daha aydın bir şey yoxdur”. Yazı prosesi başladıqdan sonra müəllif süjetə “zəruri nəticə və qaçılmazlıq havası vermək” üçün sonluğu “daim göz önündə” saxlamalıdır.
Po iddia edir ki, “əgər hər hansı bir ədəbi əsər bir oturuşda oxuna bilməyəcək qədər uzundursa, biz təəssürat birliyindən əldə edilən son dərəcə vacib təsirdən imtina etməklə kifayətlənməliyik”. Oxucunu fasilə verməyə məcbur etsəniz, “dünya işləri araya girər” və sehri pozar. Bu “bir oturuş limiti” təbii ki, istisnalara yol verir. Verməlidir də, yoxsa roman ədəbiyyat kimi qəbul edilməzdi. Po “Robinson Kruzo”nu “heç bir birlik tələb etməyən” sənət əsəri kimi nümunə göstərir. Lakin bir oturuş qaydası bütün şeirlərə aiddir və bu səbəbdən o yazır ki, Miltonun “İtirilmiş cənnət”i davamlı təsirə nail ola bilmir.
Müəllif oxucuda buraxmaq istədiyi “təəssürat seçimini” əvvəlcədən müəyyən etməlidir. Po burada müəlliflərin oxucuların duyğularını manipulyasiya etmək qabiliyyəti haqqında çox böyük bir fərziyyə irəli sürür. O, hətta “Quzğun”un dizaynının əsəri “ümumilikdə qiymətləndirilə bilən” etdiyini iddia edəcək qədər cəsarətlidir. Ola bilər, lakin bəlkə də bu, “həssas ruhu göz yaşlarına qərq edən” Gözəlliyin qiymətləndirilməsini – Ponun şeir üçün arzuladığı təsiri – universal şəkildə ilhamlandırmır.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
