“Tamamilə bədənsiz bir insan duyğusu mövcud olmayan bir şeydir,” deyə William James 1884-cü ildə bədənimizin hisslərimizə necə təsir etdiyinə dair qabaqcıl nəzəriyyəsində yazırdı — bu, bədən və ağılın Karteziyan dualizminə qarşı atılan ilk böyük meydan oxuma idi. O vaxtdan bəri keçən bir əsr yarım ərzində biz bədən və ağlın travmanın sağalmasında necə birləşdiyini görmüşük; biz şüurun özünü tam bədən fenomeni kimi görməyə başlamışıq.
Beyindən kənarda, bədənin heç bir hissəsi bizim zehni və emosional mənzərəmizi onuncu kəllə-beyin sinirindən — bədənin daxili işini şüursuz şəkildə idarə edən avtonom sinir sisteminin ən uzun sinirindən — daha dərindən formalaşdırmır. "Vaqus siniri" kimi tanınan — latınca "sərgərdan" mənasını verən, "vaqabond" (səfil) və "vaque" (qeyri-müəyyən) sözləri ilə kökü eyni olan bu sinir, beyindən bağırsaqlara qədər uzanır, yol boyu hər bir orqana öz ucları ilə toxunur, ürək döyüntümüzdən və həzmimizdən tutmuş reflekslərimizə və əhval-ruhiyyəmizə qədər hər şeyi idarə edir.
Jamesin yaşadığı dövrdə beyin daxilindəki sinaptik əlaqənin elektrik xarakterli olduğuna inanılırdı. Lakin nevrologiyanın banisi Santiago Ramón y Cajal neyronlar arasında bir boşluq — elektrikin keçə bilmədiyi miniatür bir uçurum — aşkar etdikdə, neyronlar arasındakı siqnalları başqa bir şeyin ötürməli olduğu aydınlaşdı. 1921-ci ildə alman farmakoloq Otto Loewi, qurbağanın vaqus sinirini stimullaşdıraraq və ifraz olunan maddədə ilk məlum neyrotransmitteri kəşf edərək, bu nəzəri kimyəvi xəbərçilərin mövcudluğunu təsdiqlədi. Ağıl səmanızda indiyə qədər dolaşan hər bir fikir, hiss və əhval-ruhiyyə neyrotransmitterləriniz tərəfindən proqnozlaşdırılıb və vaqus siniriniz tərəfindən icra edilib.
Jamesdən bir əsr sonra, vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrlə işləyərkən, psixiatr Stephen Porges sinir sistemində iki fərqli vaqal yol aşkar etdi — qorxu reaksiyasını tənzimləmək və sönməni aktivləşdirmək üçün təxminən 500 milyon il əvvəl nəsli kəsilmiş bir balıq növündə təkamül edən daha qədim dorsal vaqus və əlaqə və ünsiyyət qabiliyyətimizi idarə edən, təxminən 200 milyon illik, məməlilərə xas olan ventral vaqus. Bu tədqiqat polivaqal nəzəriyyəsinin təməli oldu — bu iki sistemin qarşılıqlı təsirinin təhlükəsizlik və təhlükə hissimizi necə formalaşdırdığı, bağlanma üslublarımızı və münasibət modellərimizi necə müəyyən etdiyi, həyata aşiq olmaq üçün lazım olan yaşama risklərinə dözmək qabiliyyətimizi necə formalaşdırdığı haqqında elm.
O vaxtdan bəri keçən onilliklər ərzində heç kim polivaqal nəzəriyyəsini klinik psixoloq Deb Danadan daha qızğın şəkildə müdafiə etməyib. Terapevtlər üçün yazdığı "The Polyvagal Theory in Therapy: Engaging the Rhythm of Regulation" (Tənzimləmə Ritmini İdarə Etmək: Terapiyada Polivaqal Nəzəriyyə) kitabında o, travmanın sağ qalma hekayəsində adaptiv reaksiyalarımızı necə avtomatlaşdırdığını, qorxu əsaslı dorsal vaqusu çökmə və dissosiasiyanı tətikləmək üçün necə komanda mövqeyinə gətirdiyini və bizim maraq, əlaqə və dəyişiklik qabiliyyətimizin çiçəkləndiyi ventral vaqal vəziyyətin emosional təhlükəsizliyinə doğru neyral yollarımızı necə yenidən qura biləcəyimizi araşdırır.
Əlaqəlilik bioloji bir imperativdir və avtonom iyerarxiyanın başında təhlükəsizlik və əlaqə hisslərini dəstəkləyən ventral vaqal yol dayanır. Ventral vaqus (bəzən "ağıllı vaqus" və ya "sosial vaqus" adlanır) sağlamlıq, böyümə və bərpa üçün neyrobioloji təməli təmin edir. Ventral vaqus aktiv olduqda, diqqətimiz əlaqəyə yönəlir. Biz birgə tənzimləmə üçün imkanlar axtarırıq. Sakitləşdirmək və sakitləşmək, danışmaq və dinləmək, təklif etmək və qəbul etmək, əlaqəyə girib-çıxmaq qabiliyyəti avtonom sinir sisteminin bu ən yeni hissəsində cəmlənib. Qidalandırıcı münasibətləri müəyyən edən qarşılıqlı axın, ventral vaqusun funksiyasıdır. Mielinləşmiş yolları sayəsində ventral vaqus sürətli və mütəşəkkil reaksiyalar təmin edir. Ventral vaqal vəziyyətdə biz sakit, xoşbəxt, meditativ, məşğul, diqqətli, aktiv, maraqlı, həyəcanlı, ehtiraslı, ayıq, hazır, rahat, zövq alan və şən kimi bir sıra reaksiyalara sahibik.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
