“Amma onu necə tutdum, necə tapdım, yaxud necə əldə etdim, nəyə bənzəyir, nədən törəyib, bunu hələ öyrənməliyəm...” – Uilyam Şekspir, Venesiya taciri, 1.1.3-5 *
Getoya ilk dəfə gəldiyim gün soyuq bir yanvar günortası idi. Ora ümid etdiyimdən çox gec çatdım. Günün çox hissəsini başqa yerlərdə keçirmişdim və vaxtın necə keçdiyini unutmuşdum. Artıq hava qaralmağa başlayırdı. Kampo (meydan) boş görünürdü. Pəncərələrin jalüzləri bağlı idi və quyulardan gələn suyun şırıltısından başqa demək olar ki, heç bir səs eşidilmirdi. Küçə fənərləri yox idi; hətta bir lampanın zəif işığı belə çətinliklə görünürdü. Lakin ağacların budaqlarında minlərlə kiçik işıq parıldayırdı.
Başqa edəcək bir işim olmadığı üçün meydanda avaralanırdım. Qarşı tərəfdəki divarda əzəmətli bir bürünc lövhə gördüm. Qaranlıqda onu seçmək çətin idi. Gözlərimi qısıb baxdıqda, yük maşınlarına bənzər nəyisə çəkən qatarın təsvirini görə bildim. Yüzlərlə insan və onların ətrafında silahlı əsgərlər. Nəfəsim kəsildi – buz kimi havanı dərindən içimə çəkdim. Lövhənin arxasında, metal barmaqlıqlarla örtülmüş böyük və qeyri-müntəzəm bir oyuqda adların yazıldığı bir kitabə var idi. Ondan bir qədər aralıda tarixi göstərən başqa bir lövhə də vardı. Rəqəmləri yavaş-yavaş oxudum. 5 dekabr 1943. Dayandım. 5 dekabr. Mənim doğum günüm.
Elə bu an sağ tərəfimdən bir səs eşitdim. Zərif, şən və üsyankar bir mahnı. Çönüb baxanda birinci mərtəbənin pəncərəsində bir işıq və qara geyimli, şallarını başlarına çəkmiş, dua edərkən başlarını tərpədən kiçik bir qrup kişi gördüm. Sonra anladım. Cümə günü idi. Şənbə günü başlayırdı. Ürəyimə sanki bir bıçaq sancıldı. Səbəbini bilmədən hönkürüb ağladım.
Getonun hekayəsi hər şeydən əvvəl bir ümid vəsiyyətidir. Çəkdikləri bütün əziyyətlərə baxmayaraq, onun sakinləri sadəcə sağ qalmadılar, həm də inkişaf etdilər.
Venesiya Getosuna olan marağım məhz o an başladı. O vaxt fərqinə varmasam da, onun keçmişinin mahiyyətini görmüşdüm – hiss etmişdim. Bir çoxumuz üçün "geto" sözü tanışdır. Biz Varşava Getosu, Lodz Getosu və ondan sonra baş verən dəhşətlərin faciəvi hekayələrini bilirik. Bu sözün Harlem və Çikaqonun, Braunsvill və Detroytun bəzi hissələrində yaşayan qaradərili amerikalıların "həbs olunmuş şəhərləri" üçün işləndiyini eşitmişik. Onun şeirlərdə və mahnılarda yenidən canlandırıldığını görmüşük. Lakin bu söz – və onun qaranlıq tarixi – məhz Kannareqionun kənar bir küncündə doğulmuşdu.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
