qaranlıq maddə


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. var olan galaksimizin ~23% faizini əmələ gətirən, galaksiləri bir arada tutması və çəkim gücü ilə varlığı isbat olunan maddə. işığı əmmir/əks etdirmir. nələrdən ibarət olduğu tapıla bilinməyim hələki. black hole, axion, brown dwarfs, m.a.c.h.o ilə oxşarlıqları var, ama fərqləri də olması qara maddəni tamam ayrı bir maddə olduğunu ortaya qoyur. hal hazırda içimizdən keçən milyonlarca qara maddə parçacıqlarının olmasına baxmayaraq, haqqındaki məlumatların çoxu sadəcə hipotezlərdən ibarətdir.

    (bax: dark energy)

    http://www.crystalinks.com/darkmatter.html link
    2. ya ümumi nisbilik nəzəriyyəsində problemlər var və qaranlıq maddə yoxdur ya da qaranlıq maddə var və ümumi nisbilik nəzəriyyəsində problem yoxdur. çünki qaranlıq maddə sırf ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin bir nəticəsi olaraq meydana çıxıb.
    3. dünən bir araşdırma oxudum. editləyib ətraflı yazacam;

    qaranlıq maddənin supersimmetriyaya görə qravitonun supersimmetrik əksi qravitinolardan ibarət olduğu düşünülür. supersimmetriya dediyimiz şey isə standard modeldəki maddə-enerji elementar hissəciklərinin bir qarşılığı olması fikridir. standard modeldə sol tərəf kvark və leptonlardan sağ tərəf isə bosonlardan ibarətdir və sol tərəf maddənin elementar zərrəcikləri, sağ tərəf isə qarşılıqlı təsirləri daşıyan bosonları əhatə edir. higgsin supersimmetrik şəkli higgsino, qravitonun qravitino və s. dir. qaranlıq maddənin elə bu qravitinolardan ibarət olduğu nəzəriyyəsi ortaya atılıb.
    4. üç ildən sonra cerni yenidən işə düşməyə məcbur edən fenomen. hardan ortaya çıxdığı, daşıdığı önəm və s. üst entrylərdə yazılıb. ancaq bir şey sual olaraq qalıb. qaranlıq maddə ovuna necə çıxacayıq?

    isveçrə-fransa sərhədində yerin altında 27 km uzunluqlu halqa formasında tunellərdən ibarətdir cern. dünyada təkdir? böyüklüyünə və bilavasitə enerji səviyyəsinə görə əlbəttə ancaq iş prinsipinə görə xeyr. adı üstündə cern bir sürətləndiricidir və onu üstün tutan şey dünyada ən nəhəng sürətləndirici olmasıdır. ancaq evimizdə televizorlarımızın içində belə bir sürətləndirici var. kiçik-böyük fərq etməz çünki cern də olan ilə evimizdəki sürətləndiricinin yeganə fərqi ölçüləridir və beləliklə çıxa bildikləri enerji səviyyəsidir. zərrəciklərə sürətləndirməyin yolu kinetik enerjini artırmaqdır. ən sadə sürətləndirici batereyalardır. elektronları sürətləndirməklə enerji yaradan batereyalar. böyük təcrübələr üçün isə böyük enerjilər bir sözlə nəhəng sürətləndiricilər lazımdır. bu cür sürətləndiricilər çoxluqla iki yerə ayrılır: linac və circular. linac olanlar ən bəsitləridir çünki zərrəcik sürətləndirici tərəfindən düz hərəkət istiqamətində getdikcə sürətləndirilir. toqquşma məsələsidə yenə bölünür: elektrik sahəsində zərrəcik getdikcə sürətlənir və ya hərəkətsiz bir şey ilə toqquşur ya da özü kimi ancaq hərəkəti istiqamətində sürətləndirilən başqa bir əks yüklü zərrəcik ilə toqquşur. enerjiyə gev deyirik ancaq daha yüksək enerjilər tev olaraq adlandırılır. səhv etmirəmsə 1000 gev=1 tevatron qısaca tev adlandırılır. digər circular sürətləndirici isə uzun sözün qısası dairəvi sürətləndiricilərə deyilir. elektrik və maqnit sahələrinin təsirilə dairəvi hərəkət boyunca sürətləndirilən zərrəciklər seçilmiş enerji səviyyəsinə qədər sürətləndirilirlər. o səviyyəyə qədər dairəvi hərəkət edirlər. bizə maraqlı olan iki zərrəciyin toqquşdurulması olduğu üçün bunu araşdıracayıq. nə qədər çox sürətləndirilsələr toqquşma zamanı alınan enerji o qədər də artacaq. bir sözlə cern ikinci növ sürətləndiricilərdən yəni circular olanlardan istifadə edir. bəs niyə bu boyda milyonlar xərcləyib belə nəhəng tunellər tikmişik? çünki sürətləndiricilər nə qədər böyük olsa enerji o qədər az itirir və nəgəng təcrübələr keçirilə bilir. cern'in iş prinsipini daha dəqiq sonra izah edəcəm. nə isə. qayıdaq isveçrə-fransa sərhədimizə. higgs bosonu kəşf edildi və standard model üçün böyük irəliləyiş oldu ancaq tərif etdiyimiz model kainatın ancaq 5-6% ni izah edir. yəni qalanı qaranlıq maddə və qara enerjidir. ən azından qaranlıq maddənin nədən ibarət olduğunu bilmək və ümumiyyətlə olub-olmadığını bilmək fizika üçün hardasa oktyabr inqilabı olacaq. bəs qaranlıq maddəni necə yaxalaya bilərik? bunun üçün iş prinsipini yazdığəm circular sürətləndiricilərdə protonları 14 tev enerji səviyyəsində toqquşduracayıq. ən son 6.5 maksimum isə 8 tev olan enerji səviyyəsi birazda artırılacaq. bəs toqquşdurub nə edəcəyik? toqquşmanı necə müşahidə edəcəyik? sürətləndiriciləri izah etdim indi necə müşahidə etdiyimizi izah edim. bunda bizə detektorlar kömək edəcək. o son marka telefonlarımızda olan neçə megapixel kameralar detektorların yanında nokianın ilk model telefonlarındakı 1.3 megapixel kameralar kimi qalar. hətta müqayisə etməyim belə gülünc idi. başlayaq qaldığımız yerdən. ptotonlar toqquşdurulur, yeni zərrəciklər meydana gəlir və həssas sensor detektorlar ilə əlaqəyə girirlər. (cinsi olanından yox fiziki olanından). siqnallarda fərqlilik (artım-azalım) sezən ağıllı texnologiya detektorlar dərhal işə başlayır və detektorlar saniyədə (!) yüz dəfədən daha çox hərəsi 100 (!) megapixeldən çox keyfiyyət ilə şəkillər çəkir. detektorlar nə qədər ağıllıdır? sormayın bile. mikrosaniyələri belə ayırd edə biləcək qədər ağıllı texnologiyadır bunlar. çəkilən şəkillərdə isə elə bil hd futbola baxırsınız. o dərəcə hər zərrəcik açıq olaraq müşahidə olunur. bunlar analiz olunur və report data yaradılır. sonrası isə qaranlıq maddə tapılsa açıqlayaram -* hal-hazırda iki-üç il əvvəl təqribi 300 milyondan biraz çox proton toqquşduruldusa indi iki qatına çıxarmaq məqsədi var cern'in. ən ali məqdəs isə hazırsa supersimmetriya ya da qaranlıq maddəni aydınlaşdırmaqdı. supersimmetriya başqa başlıqda yazdığım kimi hər zərrəciyə bir partnyor (tək qalmaq zevsə məxsusdur) təklif edir. əslində bunlar arasında big bang zamanı simmetriya olub ancaq sonra simmetriya qırılması baş verib və bilgiyimiz maddə bildiyimiz zərrəciklərdən yaranıb. digərindən də yarana bilərdi. sadəcə təsadüf! və axtardığımız şey bu supersimmetrik partnyorlardır. qaranlıq maddə isə ancaq qravitasiya sayəsində "salam, mən varam ancaq nah taparsınız" deyə bizimlə əlaqəyə keçir. bəs qaranlıq maddə zərrəciyini detektor çəkə bilər? yox. bəs onda biz nə qələt edirik? izah edim. qaranlıq maddə zərrəcikləri yaranıb yox olanda toplam enerjidən enerji aparacarları bəllidi. yəni detektorların verdiyi analizlərdə belə bir təsir müşahidə olunsa burdan hamınızı təbrik edib pivə qonaqlığı verəcəm. hər gün məlumatlandıracam.

    təki siz məni azda olsa sikləyin -*

    (bax: siklənməyən yazarlar)
    5. dan brownun mələklər və şeytanlar romanında behs edilen madde.
    Yaşa robert langdon reis.
    Romanda yazılana göre antimadde maddeye toxunsa böyük bir partlayıŞ baş vere biler.
    500 sehifelik kitab boyunca langdon vatikanı antimaddenin partlayışından qorumağa çalışır.
    6. universal sabitləri dəyişə bilərmiş. məsəlçün qravitasiya sabitini. bugün bir yazıda oxudum. deyəsən godel haqlı idi.
    7. zəif qarşılıqlı təsirə girdiyinə ümid edilən maddə. varlığı yaratdığı cazibəyə görə təxmin edilir. digər bir növ qarşılıqlı təsirə girməsi hələlik müşahidə olunmayıb. qısaca sadalayım qarşılıqlı təsir nədir. adından da göründüyü kimi təbiətdəki cisimlərin bir-biri ilə əlaqəyə girməsidir. bunun cəmi 4 növü var:
    1. qravitasiya-kütləsi olan cisimlər bu növ qarşılıqlı təsirə girir.
    2. elektromaqnitik qarşılıqlı təsir- yükü olan zərrəciklər və bir də məşhur foton bu cür qarşılıqlı təsirə girir.
    3. güclü qarşılıqlı təsir- atomların nüvələrini bir yerdə saxlayır, amma həddindən artıq qısa məsafəyə təsir edir.
    4. zəif qarşılıqlı təsir- bu da elementar zərrəciklər arasındakı bir qüvvə növüdür. baş ağrısıdır.

    bu qaranlıq maddə qravitasiya ilə nəzərimizə çarpıb. elektromaqnit sahəsindən təsirlənmədiyini bilirik, yoxsa qaranlıq olmazdı. güclü qarşılıqlı təsirə girsə idi laboratoriyalarda zərrəcik sürətləndiricilərində izlərinə rastlayardıq, deməli bu da bir variant deyil. son ümidimiz zəif qarşılıqlı təsirədir. bunu da ki, tapmaq qeyri mümkündür desək çox da yanılmarıq. başa salmaq üçün bir nümunə verim. ancaq zəif qarşılıqlı təsirə girən kütləli zərrəciklər var, neytrinolar. bunlardan kainatda necə deyərlər it qədərdir. hər 113 cm kubuna bir neytrino var. amma yalnız zəif qarşılıqlı təsirə girirlər deyə, tapmaq çox çətindir. bir qalaktika qalınlığında maddənin içindən keçərlər yenə də bir şey olmaz. neytrinolar atomun nüvəsinin içində belə olsalar zəif qarşılıqlı təsir edirlər deyə hiss olunmur. yalnız bunların yaranma və məhv olma proseslərindəki ümumi enerji və impuls çatışmamazlığından arada neytrinonun yarana biləcəyini təxmin etmək olur.
    indi bu qaranlıq maddə üçün digər qarşılıqlı təsir növləri düşünülə bilməz. ümid olunur ki, bəlkə zəif qarşılıqlı təsir edirlər. belə olan halda onların tapılması ingilislər demiş "pain in the ass" olar. belə ki, planetimizə doğru dağ boyda qaranlıq maddə kütləsi yaxınlaşar. heçnə olmamış kimi planetin içindən keçər və gedər. bu vaxtı evində kartof doğrayan bizlər də bundan xəbər tutmarıq. zəif qarşılıqlı təsir bu qədər zəifdir yəni. ümid edirəm təsəvvür edirsiniz bu cür zərrəcikləri laboratoriyada tapmaq nə qədər çətin olar. bundan başqa biz hələ ümid edirik ki, qaranlıq maddə zəif qarşılıqlı təsirə girir. yox əgər bu da düzgün deyilsə, yəni bu zərrəciklər yalnız qravitasiya ilə qarşılıqlı təsirə girirlərsə, onda eşşəyimiz ölüb bizim. bu maddəni sübut etməyin heç bir yolu yoxdur.
    soruşa bilərsiniz ki, nəyə görə qaranlıq maddəni neytrinoları sübut etdiyimiz yolla tapa bilmərik? məsələ burasındadır ki, neytrinoları sübut etmək üçün çox da yüksək enerjili toqquşma proseslərinə getməyə ehtiyac yoxdu. amma bu qaranlıq maddədə işlər biraz başqadı. hələlik nə qədər yüksək enerji səviyyələrinə gediriksə bir iz görünmür. düşünülür ki, qaranlıq maddə kainatın ilk doğulduğu andakı enerjilərdə yaranmış ola bilər. yerdə laboratoriyada bu səviyyəyə gəlmək ağlasığmazdır. optimizmə yer qalmır burda.
    bu arada yuxarıdakı misalda dedim ki, ola bilər dağ boyda qaranlıq maddə yerə yaxınlaşsın, yerin içindən keçsin falan. bu biraz qeyri-realdır. ona görə yox ki, bu maddə yerin içindən keçə bilməz. problemsiz keçər. amma günəş sistemində öz kefinə fırlanan qaranlıq maddə topaları günəş sisteminin hərəkətini pozardı. zira bu kütlələr nə ilə olmasa da qravitasiya ilə bizə təsir edirlər. buna görə də əgər günəş sistemində qaranlıq maddə varsa da, onda hamısı günəşin mərkəzində ya da ətrafında toplanıb. amma sistemin fəzada hərəkəti zamanı kənardan bir topa qaranlıq maddənin sistemə daxil olub planetlərin hərəkətini pozması tamamilə realdır.
    9. bunun varlığını sübut edən ən vacib fakt qalaktikalardı. günəş sistemimizdən götürsək,günəş mərkəzdə durur və digər planetlər onun ətrafında fırlanır. günəşə yaxın olan planetlər onun cazibəsinin təsirilə tez,uzaqda olanlar isə gec dövr vurur. bu bilinən bütün ulduzlarda eynidi-mərkəzə yaxın olanlar daha tez dövr edir.

    lakin bu böyük ölçülərdə keçərli deyil. necə?

    yuxarıdakı fakt bizə mərkəzdəki ağırlığa yaxın olanın daha tez döndüyünü göstərir. buna əsasən biz deməliyikki qalaktikamız südyolunun mərkəzinə yaxın olan ulduzlar uzaq olanlardan daha tez dövr edir. amma bu belə deyil,əksinə yaxın olanlar uzaqdakılardan daha gec dövr edir. bu newton və enşteynin fikirlərindən,nəzəriyyələrindən kənar bir hadisədi. burdan belə nəticəyə gəlinirki qalaktikanın ölçüsünün hesablanmasında səhv var,qalaktikanın ölçüsü bizim bildiyimizdən daha ağırdı. bax burda ortaya qaranlıq maddə girir,bizim görə bilmədiyimiz,lakin var olan,qalaktikanın çəkisinə təsir edən maddə.

    bəs bu nəyə yarıyır? qaranlıq maddə kainatın "skeleti" rolunu oynayır. hər şeyi öz yerində tutur,bir birinə bağlayır. bu qara maddəynən qaranlıq enerji arasında davamlı bir mübarizə var. qaranlıq enerji kainatın ta yarandığı gündən bəri genişləməsinə səbəb olduğu düşünülən daha sübut olunmamış enerjidi. kainat genişlədikcə qaranlıq maddənin sıxlığı azalır,seyrəkləşir. qaranlıq maddə seyrəkləşdikcə kainatın genişləmə sürəti getdikcə artır. beləcə bir gün kainatın genişləmə sürəti işıq sürətini ötüb keçəcəcək


sən də yaz!