determinizm və azad iradə ziddiyəti

| fəlsəfə

əjdaha lazımdı   googllalink

    1. bu sifarişi verən: nabifur
    Bir-birinə əks olan istənilən anlayışlar arasında rast gəlinən vəziyyət.

    Belə ki, dərin fəlsəfə etmədən qısa izah etsəm, determinizm tərəfdarları deyir ki, hər şey öncədən planlaşdırılıb və azad iradə yoxdur. Sizin səhər durub "mən qayğanaq yeyəcəm, çünki zor sikirəm" deməyiniz belə azad iradə göstəricisi deyil, bu qərar səslənənə qədər artıq hansısa əlaqələndirilmiş səbəblərə görə qəbul olunub. Seçim şansı sadəcə yoxdur, bütün hadisələr bir zəncir şəklində bir-birindən asılıdır.

    Azad iradə nəzəriyyəsi tərəfdarları isə deyir ki, fiziki dünya determinizmlə işləyir (məsələn, mən stəkanı divara çırpsam, o qırılacaq, bu artıq öncədən bilinir), lakin səbəbkarın (yəni mənim) zehni fəaliyyəti determinizm nəzəriyyəsi ilə işləmir. Yəni mən o stəkanı atdım, çünki kefim belə istədi. Atmaya da bilərdim. Ya da yüngül ata bilərdim. Ya da başqa yerə ata bilərdim. Burada seçim var və başqa cür edilə biləcək hadisəni məhz bu cür etmisinizsə, bu, azad iradədir.

    10 dəqiqəlik maraqlı video var bu dilemma barədə:
    (youtube: )
    2. yarı-determinizmin daha məntiqli gəldiyi qarşıdurma.
    böyük mərcəkdə baxıldıqda insanın taleyinə təsir edəcək ondan asılı olmayan dəyişkənlər var: doğum yeri, valideyn, genetika, böyümə mühiti və.s

    geri qalan həyatınıza isə bu verilənlər bazası ilə davam edib öz azad qərarlarınızı verməyə çalışırsınız.
    (bax: coğrafi determinizm)
    3. Məncə azad iradə ifadəsini sadəcə iradəyə dəyişsək ziddiyətini itirəcək problem.

    Zehni fəalliyyətin fiziki əsasının olmasını qəbul etmək üçün yaxşı səbəblərimiz var. Bütün bədənimiz fiziki qanunauyğunluqlara uyğun olaraq işləyir, burada zehni ayrı tutmaq üçün bir səbəb görünmür. Məsələn, x, y neyronlar aktivləşdi deyə z ağlına gəldi? Yoxsa z ağlına gəldi deyə x,y aktivləşdi? Axı x,y aktivləşməsi bioloji prosesdir, özündən əvvəlki hadisələrlə bağlıdır və onların nəticəsidir. Deməli bu mükəmməl informasiyamız olsa, əvvəlcədən təxmin edə biləcəyimiz prosesdir. Z də bunu nəticəsi olaraq ortaya çıxır. Deməli x,y z-dən yox, z x,y-dən asılıdır. bunu qoyaq bir qırağa, biraz da ümumiləşdirib deyək. axı qərarlar səbəb-nəticə prinsipinə görə verilir(bəzən səbəblər aydın olmaya bilər amma bu səbəb yoxdur demək deyil), deməli nəticə(qərar) səbəbdən asılıdır.

    Belə olanda, azad iradədəki azad nəyi ifadə edir? Nədən azad? Səbəb-nəticə qanunauyğunluğundan? Bəs onda qərarlar nəyə əsaslanıb veriləcək? (Not: random qərarlar da azad iradəyə ziddir) Mənim fikrimcə ümumi olaraq azad iradə anlayışı özü özlüyündə ziddiyətlidir. Azad iradə deyəndə biraz daha spesifik olmaq lazımdır. Məsələn insanın subyektiv hissini nəzərdə tuta bilərik, bizə elə gəlir ki azad qərar verdik, amma bu artıq ümumi işlədilən azad iradə anlayaşından fərqlənir. Ümumilikdə isə, azad iradəni iradə ilə əvəz etsək ziddiyət qalmır. Çünki iradə var, və biz iradəmizə görə qərar veririk, sadəcə hər şeyin olduğu kimi bu iradə də müəyyən proseslərin nəticəsidir, azad olması qeyri mümkündür çünki bütün hadisələr bir biriylə bağlı və bir birindən asılıdır.

    (bax: azad iradə )
    (bax: determinizm )
    4. olmayan ziddiyyət, azad iradə yoxdu amma bu o demek deyil ki determinizmi de mutleq dogru kimi qebul edek. isbata ehtiyaci var, random hadiseler ola bilir

    azad iradeni qebul etsek gerek onda metafizikaya da inanaq, ruhun varlığına inanaq, bedenimizi bir masin kimi ruhu da onun surucusu kimi qebul edek. bu ise pozitiv elmlerle izah oluna bilmez
    5. Man can do what he wills, but he cannot will what he wills.
    - Arthur Schopenhauer
    Yeni sən istədiyini edə bilərsən. Ancaq istəklərin səndən asılı deyil.
    Məncə valideynlərdən aldığımız genlər, bioloji instinktlər, yaşadığın yerdə olan hadisələr, vərdişlər, beynində olan dopamin, serotonin miqdarı, qanında olan hormonların səviyyəsi vs. sənin istəklərini formalaşdırır.


sən də yaz!