sayıqlama

1. yuxu əsnasında danışmaq, mırıldanmaq, qışqırmaq kimi qeyri-ixtiyari davranışlara verilən addı. səbəbi nevrolojidi təbii ki. aşırı olduğu zaman yuxu pozuntularına daxil edilir. ilk yerdə gəlir: rem* rapid eye movement yuxusu davranış pozuntusu(rdp). bunun daha ağırı isə yuxuda qorxmalar, qışqırmalar, təpikləmələr və s. gördüyü yuxuya realda verdiyi kəskin reaksiyalardı. rdp xəstələri də eynilə yuxudakı reaksiyaları mırıldanmaqla, aydın olmayan danışıqlarnan büruzə verir və bunun bir başqa forması da yuxuda gəzmək və yuxuda yemək yeməkdir. bildiyiniz adam əməlli başlı yemək zad yeyir amma gözləri bağlı. buna ns-red deyirlər qısaca.
uşaq vaxtı daha çox olur. bəzi alimlər bunu beyinin inkişafıynan əlqələndirirlər. əslində insan öyrənməni yuxu müddətində reallaşdırır, beyin daha relaksdır və analizlərə açıqdır. gün ərzində əldə edilən məlumatları rahatca filterdən keçirdir. bu səbəbdən də * bəzi hallarda sayıqlama formasında özün göstərir.
amma hərşeyin artığı zərərdir deyibən, sayıqlamalar da çoxalanda artıq psixoloji narahatçılıqdan xəbər verir. ən başında stress dayanır.
yatmazdan əvvəl yemək yemək də narahat yatmağa və dolayısı ilə sayıqlamalara səbəb ola bilir.

məncə aramızda yuxusunda riyazi məsələlərin, tənliklərin cavabını tapan tək mən deyiləm* swh . çox gözəl bir duyğudu, insan yuxudan superman kimi oyanır lap.

hərşey bir yana, yuxuda ağlamsınaraq sayıqlayan adama dözə bilmirəm. ürəyim ağrayır. çox çətin bir andır mənimçün. həmin insanın gün ərzində keçirtdiyi çətinlikləri, ürəyinə atıb da deyə bilmədiyi sözləri, yaşadığı acizlikləri anlaya bilirsən. oyaq ikən onu incidən şeylərə qarşı gücsüzlüyünü yuxusunda da yaşadığını və oyaqikən içində keçirtdiyi üsyanı yuxuluykən ixtiyarsız olaraq çölə vurmağı.. və nə sənin nə də onun bu vəziyyətdə edə biləcəyin heçnəyin olmaması...
yoldaşlar, nənəmin dediyi sizin də qulağınıza sırqa, göbəyinizə pirsinq olsun "ürəyində söz saxlama, yoxsa tez qocalarsan bala"* swh . nətəhər edirsiz edin amma çalışın stressdən uzaq olasız. özünütənqid psixiki sağlamlığın göstəricisidir. bundan qorxmayın. amma hansısa götvərənlərin sizi haqsız yerə tənqid etməsinə yol verməyin. yoxsa kravata şıllaq ata-ata qalarsız.
day bəsdi, yoxsa yuxuda shrink deyə sayıqlayarsız* swh .
di arrividerci!

2. Note: Şəxslər, videolar ciddi deyil.

Yazarın biri sayıqlamanı yuxuda ikən mırıldanma olaraq verib. Çünki gündəlik dildə "sayıqlamaq" sözü tarixən "yarıyuxulu, şüursuz və qarışıq danışmaq" mənasında işlənib. Tibbdə buna somnilokviya (yuxuda danışma) deyilir və çox vaxt zərərsiz bir parasomniya hesab olunur. (yuxu zamanı və ya yuxuya keçid anında ortaya çıxan qeyri-adi davranışlar, hərəkətlər və təcrübələrdir.) Sayıqlama əslində bu deyil.
Gəlin, ətraflı tanış olaq.
Sayqılama ideyaları psixi xəstəliklə əlaqədar yaranan, əsassız olan və xəstənin tənqidi yanaşmadığı yanlış fikir, düşüncə və münasibətlərdir. Sayıqlama zamanı insan bu fikirlərə tam inanır və onları israrla sübut etməyə çalışır. Bu bir təfəkkürün forma pozuntusudur. Biri ümumi fikir söyləyir, səhv fikir və ya mülahizə edirsə bu sayıqlama demək deyil.
Sayqılama ideyasını müəyyən etmək üçün yalnız xəstənin dediklərinə deyil, davranışlarına da diqqət etmək lazımdır: ailə üzvlərinə münasibəti, işdə davranışı, xarici görnüşü,
əmək fəaliyyətində dəyişikliklər və s.
Bu sayıqlamanı iki yerə ayırırlar. Birincidə, xəstədə qavrama pozuntusu mühitlə əlaqədar olmur. (Hallüsinasiya, illuziya)
ikincisində, mühiti səhv qavrayır və mühitdən əlaqəsiz şeylər düşünür və ona inanır.
Bu məzmun az əhəmiyyətlidir. Məzmuna görə 3 böyük qrupa bölünür.
1. Münasibət sayıqlamaları
2. Özünü böyütmə sayıqlamaları (grandioz)
3. Özünü kiçiltmə sayıqlamaları (depressiv)
1. Münasibət sayıqlamaları(persepsiya)
Xəstə düşünür ki, ətrafda baş verən hər şey onunla bağlıdır. Ona elə gəlir ki: hamı ona baxır,
pıçıldaşır, onu məsxərəyə qoyur.
Bunun nəticəsində:
“Hamı məndən nifrət edir”
“Məni həbs etmək istəyirlər” kimi fikirlər yaranır.
2. Təqib sayıqlamaları
Xəstə hesab edir ki, müəyyən şəxslər onu izləyir, hərəkətlərini qeydə alırlar.
3. Təsir sayıqlamaları
insan düşünür ki: hipnoz, lazer,
rentgen şüaları və s. ilə ona təsir edilir, fikirləri idarə olunur.
4. Zəhərlənmə sayıqlamaları
Xəstə inanır ki, onu zəhərləmək istəyirlər. Buna görə yemək və dərman qəbulundan imtina edə bilər.
5. Cadulanma sayıqlamaları
insan özünə cadu edildiyini düşünür. Ona görə də bədəni zəifləyib, gücdən düşüb.
6. Təqsirləndirilmə sayıqlamaları
Xəstə hesab edir ki, hamı onu
oğurluqda, nalayiq hərəkətdə,
pis əməllərdə günahlandırır. Ona görə də onunla hamı küsülü kimi rəftar edir. Ondan üz döndəriblər. Evə qısılıb öz-özünə deyir ki, mən heç vaxt ləyaqətsiz və oğru insan olmamışam. Mənə niyə inanmırsınız. Bunlar qocalıq önü psixozlarda görülür.
7. Qısqanclıq sayıqlamaları
Şəxs həyat yoldaşını əsassız şəkildə xəyanətdə günahlandırır. Məsələn, əri işdən 1 saat gec gəlir. Deyir ki, sən məşuqənin yanına getmisən. Həyat yoldaşı bazarlıq etdiyini deyir. Qadın yalanlayaraq onun bazarlığa günorya fasiləsində getdiyini vurğulayır. Və ya həyat yoldaşı hər gecə saat 1-də əri yuxuya getdikdən sonra yataqdan durub harasa getdiyini söyləyir. Sübut olaraq da yataq otağının qapısına tüpürcəklə yapışdırdığı qəzet parçasının yerə düşdüyünü göstərir.

(youtube:

)

8. Məhəbbət sayıqlamaları (erotoman)
Xəstə düşünür ki, hansısa insan ona vurğundur, halbuki real sübut yoxdur. 35 yaşı olmayaraq, ərə getməmiş qadın, bir nəfərin onu sevdiyini söyləyir. Və söyləyir ki, o nə olsun ki, evlidir və iki uşağı var. O, yalnız məni sevir. Həyat yoldaşını atıb mənimlə evlənəcək. Nəyə əsasən belə fikirləşirsiniz deyə soruşulduqda hər dəfə məni görərkən mənimlə salamlaşır və mənalı nəzərlərlə baxdığı deyilir.
8. Özünüböyütmə sayıqlamaları
insan özünü çox güclü, varlı, dahi,
hökümdar, alim, hətta Allah kimi təqdim edə bilər.
Lucifer michalson

(youtube:

)

9. Özünükiçiltmə sayıqlamaları (somatik)
Xəstə özünü bacarıqsız, günahkar,
dəyərsiz hesab edir.
Bəzən ağır xəstə olduğunu,
orqanlarının çürüdüyünü,
SPiD, xərçəng və s. xəstəliklərə tutulduğunu düşünür.

(youtube:

)

Bu hallar ipoxondrik sayıqlama, nihilistik sayıqlama, Kotar sindromu kimi tanınır.
Bəzən sayıqlama yanlış ideya, amma doğru sübutlara əsaslanır. Bu, paranoyal sayıqlamadır. Bir xəstə tələbəlik illərində mikroskop altında eritrositlərdə sirli yağıntı -toplantı görür. Belə hesab edir ki, o, eritrositlərin faqositar qabiliyyətini kəşf etmişdir. Bunun üçün eksperimental müayinələr aparır. Amma dəqiq aparılmayan təcrübələrində, yalnız kəşfini təsdiq edən əlamətlər görür, qalan proseslərə isə əhəmiyyət vermirdi. Xəstə elmi cəmiyyətlərə dəfələrlə müraciət edib ərizə yazıb şikayət edir. Bunlar sistemli şəkildə baş verib. Bir də sistemsiz, qarışıq və məntiqsiz olur. Bu paranoid sayıqlamalardır. Məsələn, küçədə insanların gülməsi ona gizli işarədir, telefonundakı səs dəyişiklikləri xüsusi xidmət orqanlarının onu izləməsi ilə bağlıdır kimi kimi hallar..
Parafren sayıqlama isə fantastik məzmunlu, həddindən artıq qeyri-real fikirlərlə xarakterizə olunur.
o, kainatı idarə edən gizli hökümdardır, başqa planetlərdən gələn varlıqlarla əlaqə saxlayır, dünya liderləri ondan gizli göstəriş alırlar, beyninə kosmosdan xüsusi enerji göndərilir, yaxın vaxtda bütün insanlıq onu “xilaskar” kimi tanıyacaq kimi fikirlər...
bəzən uydurma “xatirələr” (konfabulyasiya) də qoşulur.
Yusuf güney..

(youtube:

)

i.P. Pavlovun fikrinə görə, sayıqlamanın əsasında beyində patoloji oyanma ocağının yaranması dayanır. Həmin nahiyə ətrafında induksiya qanunu əsasında ləngimə sahəsi əmələ gəlir ki, bu da durğun oyanmanın intensiv surətdə ətrafa yayılmasının qarşısını alır.
Yəni sayıqlama zamanı beynin müəyyən bir hissəsi həddindən artıq “oyanmış” vəziyyətə keçir. Yəni o fikir beynin içində çox güclü şəkildə aktiv qalır. “Hamı məni izləyir” fikri beynin bir nöqtəsində həddindən artıq güclənir. Sonra beynin həmin hissəsinin ətrafında “ləngimə” yaranır. Bu da başqa sağlam fikirlərin həmin yanlış ideyanı düzəltməsinə mane olur. normal məntiq zəifləyir, tənqidi düşüncə azalır, insan başqa sübutları qəbul etmir. Ona görə xəstə nə qədər izah etsən də,
sübut göstərsən də, fikrindən dönmür.
Sayıqlama necə yaranır?
Tam səbəb bilinmir, amma bunlar rol oynaya bilər:
- şizofreniya-- dopamin disbalansı (xüsusilə şizofreniya spektrində)
- bipolyar pozuntu,
- ağır depressiya,
- demensiya (beynin yaddaş, düşünmə, nitq, qərarvermə və gündəlik həyat funksiyalarını tədricən zəiflədən bir sindromdur)
- beyin travması,
- maddə istifadəsi,
- yuxusuzluq,
- güclü stress
Sayıqlama ilə adi şübhənin fərqi
Adi insan “Bəlkə mənə pis baxdı?”
deyə düşünüb sonra unuda bilər.
Sayıqlamada isə “Hamı mənə qarşı plan qurur.” fikri sabit qalır və genişlənir.
Müalicə ,əsasən, antipsixotik dərmanlar, psixiatrik nəzarət,
psixososial dəstək istifadə olunur.
Müalicə səbəbdən asılıdır.
Sayıqlama inadkarlıq deyil,
sadəcə “çox inanmaq” deyil,
insanın seçimi ilə yaranmır.
Bu, beynin reallığı işləmə formasının pozulmasıdır.
Əlavə bir şey deyim: Beyin boşluğu “məna” ilə doldurmağa çalışır
insan beyni təsadüfi hadisələrdə belə məna axtarmağa meyllidir. Və o boşluğu da bir fikirlə doldurur. Buna “aberrant salience” deyilir , yəni beynin önəmsiz şeylərə həddindən artıq əhəmiyyət verir. Sayıqlama illər içində inkişaf edə bilər. Əvvəl şübhə, həssaslıq və daha sonra insanlardan soyuma şəklində.. insanlar sayıqlamasını gizlədə bilərlər. Xüsusilə ağıllı və sosial bacarığı yüksək insanlar fikirlərinin "qəribə" görünəcəyini anlayıb gizlədə bilər. Bu, "partial insight" deyilən vəziyyətə yaxın ola bilər.
Mədəniyyətin sayıqlamanı dəyişdiyini də unutmamaq lazım.. əvvəl caduya, cinə inanan, şeytana bağlayan, indi peykə, çipə, süni intellektə, gizli agent mövzularına çox bağlanır.
Kurtlar vadisi deli hikmet..
“Capgras” sindromu nu deməsəm olmaz. Bu çox qəribədir. Xəstə düşünür ki yaxınları eyni görünən saxtakarlarla əvəz olunub.
Məsələn: “Bu mənim anam deyil. Sadəcə ona oxşayır.”
Uzun müddət ciddi yuxusuzluq paranoiya, şübhəçilik, hətta keçici psixotik simptomlar yarada bilər. Çünki beyin reallığı emal etməkdə çətinlik çəkir.
Tarixdə yüksək intellektli insanlarda da psixotik simptomlar görülüb. Bunlardan biri də sayıqlama olub. Bu əqli geri insanlarda görülür demək deyil.
Sayıqlama ilə conspiracy nəzəriyyəsi eyni deyil
Bir insan qəribə nəzəriyyəyə , dinə inanırsa, bu avtomatik sayıqlama deyil.
Son olaraq, Sayıqlama da həmin sərhəddə gerçəkliklə zehnin öz qurduğu dünya arasında yaranan çatda ortaya çıxır. Bu, sadəcə yanlış düşüncə deyil. insanın gerçəkliyi necə “yaşadığını” göstərən bir pozulmadır.
Və bəlkə də ən əsası, insan öz inandığı şeyə görə yox, beyninin onu necə inandırdığına görə dəyişir. Nəyə inanmaq istəyirsinizsə, osunuz.
Əlaqəli:

(youtube:

)

sayıqlama

Yalnız deyilsən!