ataya demək istənilənlər

Sənə olan hislərimi, ötən illər ərzində ilk dəfədir bura yazıram və bundan heç bir zaman məlumatlı olmayacaqsan. Bu gün düşündüm ki, ötən illər ərzində bizim heç birlikdə çəkilən şəklimiz yoxdur və söhbətlərimiz də “salam-sağol”dan oyana keçmir. Aramızda səssiz dərin uçurumlar var və körpülər də sınıq-salxaqdır.

Necə oldu, buraya gəldik, bilmirəm. Düzü, heç bir ciddi əsas da yoxdur, deyə düşünürəm. Mənim susquluğum sənin susqunluğunla dostdur. Axı biz eyni adamlarıq, ata.

Gənclik illərimdə düşünürdüm ki, heçnə öyrətməmisən mənə və öyrətdiklərin də cəfəngiyyatdan ibarətdir. Özüm inşa etmişəm öz piramidamı. Hansı dərin yaraları daşımışam, bilməmisən. Qəhrəmanım deyildin, deyə çox əsəbləşirdim bəzən. Niyə Vito Carleone, ama sən yox? Ötürdüyün sayrışan hallara belə nifrət edirdim. Hüceyrələrimədək iyrənirdim özümdən.

Bu gün isə səni yaxşı başa düşürəm. Deyəsən böyümüşəm və deyəsən bütün səhvlərimin səbəbkarının sən yox, özüm olduğunu anlamışam.

Bir iran filmi vardı: qapının kandarında ailə üzvlərinin ayaqqabıları. Atanın ayaqqabısı bütün fəsillərdə eyni idi, ailə üzvlərinki isə mövsümə görə dəyişirdi. Çox təsirlənmişdim həmin səhnədən. Və bu gün qapının kandarına baxdım, eyni mənzərəni gördüm. Tələbə vaxtı aldığım, köhnəlmiş və illərdir geyinmədiyim krasovkalarımı geyinirsən hazırda. Soruşdum, dedin: “çölə geyinməyə elə bunlardır təkcə, amma lazım da deyil”.

Bədənimi titrətdi bu iki cümlə, əllərim əsdi. Bir anlıq özümü dünyanın ən oğraş insanı kimi təsəvvür elədim. Partilər, Jagerlər, tekilalar, Bodrum, sarışın ruslar, hədiyyələr- bütün bunlar üzümə sillə kimi çırpıldı. Və bunların fonunda köhnəlmiş krasovkam.

Taksi sifariş verdim və əlindən tutaraq çölə çıxardım. Hara gedəcəyimizi soruşdun, hava alaq dedim. Ən yaxşı geyim mağazalarından birinə getdik. 2 köynək, 2 şalvar, 2 ayaqqabı aldım sənə, etiraz etdin. Amma dinləmədim. Sonra apardım kabab yeməyə, bir vaxtlar sən aparırdın məni tez-tez. Mən yeyirdim, sən mənə baxırdın. Niyə yemirsən soruşduqda, iştaham yoxdu deyirdin.

Bu gün isə sən yeyirsən uşaq kimi, mən sənə baxıram. Niyə yemirsən deyə soruşursan, yalandan iştaham yoxdu deyirəm. Amma boğazımdan keçmir tikə. Keçmir ki, sənə olan etinasızlığım boğazımda düyünlənib. Keçmir ki, sənə qarşı etdiyim haqsızlıqlar məni yeməkdən küsdürüb. Keçmir ki, səni elə uşaq kimi yemək yeyərkən seyr etmək xoşuma gəlir. Axırkı mən də bir poxa yarayırmışam deyə özümü tətmin etməyə çalışıram.

Onunla söhbət etməyə çalışıram və gənclik illərindən danışmasını istəyirəm. O danışır, mən dinləyirəm. Görürəm ki, ünsiyyətə acdır və özü barədə heç bir zaman danışmayıb heçkimə. Görmədiyim rəhmətlik babam barədə danışmasını istəyirəm. Bildiyim qədər onları atıb gedib uşaq vaxtı. O isə söhbətin heç bir hissəsində onu pisləmir. Əksinə onun barədə müsbət fikirlər səsləndirir. Söhbətdəki bu cümlə isə məni bu barədə entry yazmağa vadar edir:
- Babanla heç vaxt ata-oğul kimi oturub belə söhbət etməmişik….

stranger than paradise

Bu gün daxil həyatımda təxminən bəlkə 7-8 dəfə izlədiyim bir jim jarmusch filmi. Bəlkə də niyə dəfələrlə izlədiyimi və niyə bu qədər sevdiyimi bilmədiyim yeganə filmdir. Sonra öyrəndim ki, sən demə, bu film nuri bilge ceylanın ən sevdiyi 10 filmdən biridir. Deyim mi, filmdə xüsusi süjet və məna yoxdur. Bəlkə də elə bu mənasızlığı sevirəm. Əslində sevməkdən çox özümü o filmdə hiss edirəm. Bu qəribə bir hisdir.

Həmişə filmdəki willie kimi məqsədsiz olmağı, nəmm beynimə düşəndə maşın kirayə götürüb hansısa şəhərə gedərk uzaq bir yaşlı qohumumu ziyarət etməyi, bəlkə də öz köklərimdən qopub başqa bir şəhərdə yenidən başlamağı istəmişəm. Di gəl ki tale məni məşəqqətli yollara, tab gətirə bilməyəcəyim ağır məsuliyyətli işlərə tullayıb. indi də qurdlar süfrəsində olmadığım adamı oynayıram. Bu başqa məsələ.

Filmdəki uzun pauzalar mı, monoton və bəsit azsaylı dialoqlar mı, məqsədsiz gəzintilər mi, az musiqili ağ-qara görüntüsü mü, nədirsə məni içinə çəkir film. istəyirəm ki, John Lurieni filmdən çıxarıb özüm oynayım obrazı. Bol-bol siqaret çəkim o bir otaqlı tör-töküntülü evdə, xarab televizorda at yarışları izləyim.

jim jarmusch

Jim Jarmusch filmlərinə adi film kimi baxmaq olmur. Məncə onu izləmək üçün əvvəlcə özünü bir az sakitləşdirməlisən. Çünki onun filmlərində böyük hadisələr olmur, dramatik dönüşlər olmur, insanı ekrana yapışdıran süjet olmur. Amma qəribədir ki, heç nə baş vermirmiş kimi görünən o filmlərdən sonra adamın içində nəsə qalır. Sanki film bitmir, davam edir.

Jarmusch daha çox insanların içindəki səssizliyi göstərir. Onun personajları çox vaxt itmiş, yorğun, məqsədsiz adamlardır. Amma o bunu faciə kimi göstərmir. Sadəcə həyatın özü kimi göstərir. Uzun küçələr, gecə şəhərləri, siqaret tüstüsü, boş baxışlar, mənasız görünən söhbətlər… hamısı birlikdə qəribə atmosfer yaradır. Bəzən personajlar susur və o sükut dialoqdan daha çox şey danışır.

Onun filmlərində ən çox hiss etdiyim şey tənhalıqdır. Amma ağır tənhalıq yox. insan öz tənhalığı ilə barışandan sonra yaranan sakitlik kimi. Elə bil personajlar artıq həyatın tam düzəlməyəcəyini qəbul ediblər. Ona görə də tələsmirlər. Filmlərin ritmi də belədir. Yavaş. Hətta bəzən həddindən artıq yavaş. Amma bir müddət sonra o ritm adamı öz içinə salır.

Məncə Jim Jarmusch filmlərinə baxanda “indi nə olacaq?” sualını vermək lazım deyil. Çünki məsələ hadisə deyil. Məsələ hissdir. Atmosferdir. O filmlər bir az gecə vaxtı şəhərdə tək gəzməyə bənzəyir. Heç nə olmur əslində, amma insan öz fikirlərinə daha yaxın olur.

Onun filmlərində həyat çox bəzədilmir. insanlar qəhrəman deyil, xüsusi deyil. Sadəcə yaşayırlar. Və bəlkə də buna görə real görünürlər. Jarmusch mənə görə həyatda görünməyən detalları göstərən rejissordur. Hamının yanından keçdiyi hissləri tutmağa çalışır. Ona görə də onun filmlərini ya çox sevirlər, ya da heç sevmirlər. Ortası olmur.

məsləhətli filmlər

(baxma: they live)
(bax: das experiment)

taste of cherry

abbas kiarostaminin rejissorluğu ilə çəkilən cannes film festivalında palme d’or mükafatına layiq görülən minimalist bir film. Tehranın tozlu küçələri, sükan arxasında uzunca çəkilən görüntülər, sadə adamlara kənardan uzunca baxış. intihar etməyi beyninə qoymuş və onun üstünü torpaqla basdıracaq birini tapmaq ümidi ilə yola çıxmış adamın hekayəsi. Yolda tapdığı insanlar və böyük qismi maşında keçən ssenari. Ümidsizlik, tənhalığın cizgilərinin üzünə həkk olunduğu bir ortyaşlı adam.

Nə neon işıqlar var, nə aydın süjet xətti. Sakit və ekzistensial bir yol filmi. Bəsit amma azsaylı dərin dialoqlar. Film boyu bir sual ətrafında düşünürsən: “yaşamaq üçün hər hansı səbəb var mı?”

Və sonda rejissorun filmə klas toxunuşu.

paris, texas

wim wender’in cannes film festivalında palme d’or mükafatına layiq görülən, uzun illər yaddaşımdan silinməyəcək filmi.

Bəzi susqunluqlar təhlükəlidir, biraz soyuq, biraz dərin. Texasın boz çöllüklərində dayanmadan yeriyən bir adam düşünün: hissiz, vecsiz, susqun və yalnız. Bu susqunluq isə özündə dərin bir daxili savaşı, yaraları, kədəri barındırır. Və biz yalnız filmin sonlarına doğru bu adamın görünən susqunluğunun səbəbini anlayır, içində püskürən odu-alovu duya bilirik.

Aralarında sevgilisi ilə bəlli bir yaş fərqi olan bu adamın ondan dəlicəsinə sevməsinə rəğmən ayrı düşməyi, aralanmağı. Hətta övladını, ailəsini, qardaşını tərk edib məcnuntək çöllərə düşməyi. Bu sevgi özündə dərin yaralar, çiyinlərdə ağır yük gətirir ona. Bəlkə elə doğrudan getməliydi, bəlkə də getmək üçün çoxdan gecikmiş biri.

Bəzi hislər var, nə yazaraq ifadə edə bilirsən, nə danışaraq. Yəqinki hər bir kişi hansısa zamanda, hansısa məqamda filmin qəhrəmanı ilə oxşar hisləri yaşayıb: ya yaxına buraxmayıb, ya da ki onun taleyini paylaşıb.

Bu film mənim üçün çox şəxsi filmdir və top 10’luğumda öz yeri var. Həyatımın hər mərhələsində baxaraq adını qoya bilmədiyim qarışıq hislər keçirirəm.

george berkeley

George Berkeley (1685–1753) irlandiyalı filosof və yepiskop idi. O, idealizm və immaterializm nəzəriyyələri ilə tanınırdı. Berklinin ən məşhur fikri “Esse est percipi” — yəni “var olmaq qavranılmaqdır” düşüncəsi idi. Ona görə insanın gördüyü bütün əşyalar əslində beynimizdə yaranan ideyalardan ibarətdir.

Berkli hesab edirdi ki, heç kim baxmadıqda və hiss etmədikdə əşyaların ayrıca maddi şəkildə mövcud olduğunu sübut etmək mümkün deyil. Yəni bizim “daş”, “ağac” və ya başqa cisimlər haqqında bildiklərimiz onların özləri deyil, zehnimizdəki təsvirləridir.

Bu fikir bir çox insan üçün qəribə görünürdü. Filosof Samuel Conson Berklinin nəzəriyyəsinə etiraz etmək üçün küçədə daşı təpikləyib “Bunu inkar edirəm!” demişdi. Amma Berkliyə görə bu, maddi dünyanın mövcudluğunu yox, sadəcə insanın müəyyən hisslər yaşadığını göstərirdi.

Berklinin nəzəriyyəsində əsas problem belə idi: heç kim baxmayanda əşyalar necə mövcud qalır? O buna dini cavab verirdi və inanırdı ki, Tanrı hər şeyi daim qavradığı üçün dünya yox olmur.

Berklinin düşüncələri dövründə çox mübahisə yaratsa da, sonradan fəlsəfə tarixinin ən təsirli nəzəriyyələrindən birinə çevrildi.

avqustin

Avqustin həqiqəti və Allahı anlamağa çalışan bir filosof idi. Onu ən çox düşündürən məsələ dünyada bu qədər pisliyin və əzabın niyə mövcud olması idi. Əgər Allah hər şeyi bilən və hər şeyə qadir bir varlıqdırsa, onda niyə insanların əziyyət çəkməsinə icazə verir? Avqustin uzun müddət bu sualın cavabını axtarırdı.

O düşünürdü ki, insan pisliyi seçməyə məcbur deyil. Allah insana azad seçim verib və insan yaxşı ilə pis arasında özü qərar verir. insan nəfsinə, ehtiraslarına və qəzəbinə tabe olduqda pislik ortaya çıxır. Avqustinə görə şərin səbəbi Allah yox, insanın yanlış seçimləridir.

O həm də inanırdı ki, insan yalnız hissləri ilə yox, ağlı ilə yaşamalıdır. Əgər insan sadəcə istəklərinin arxasınca getsə, özünü idarə edə bilməz və yolunu azar. Buna görə düşüncə və vicdan insanı heyvandan ayıran ən vacib şeylərdir.

Avqustin insanın tamamilə idarə olunan bir varlıq kimi yaradılmasını düzgün saymırdı. Onun fikrincə, əgər insanın seçim haqqı olmasaydı, yaxşılıq etməyin də bir mənası qalmazdı. insan yaxşı olmağı özü seçdiyi üçün yaxşılığın dəyəri var.

qotfrid leybnis

Qotfrid Vilhelm Leybnitsə görə dünyada baş verən hər bir hadisənin kifayət qədər səbəbi vardır və heç nə təsadüfən baş vermir. O hesab edirdi ki, Tanrı mükəmməl və sonsuz dərəcədə ağıllı olduğu üçün yaratdığı dünya da mümkün dünyaların ən yaxşısıdır. insanlara müharibə, xəstəlik, zəlzələ və digər fəlakətlər pis və mənasız görünsə də, Leybnitsin fikrincə bunlar ümumi ilahi planın bir hissəsidir. insan yalnız hadisələrin kiçik hissəsini gördüyündən bütöv harmoniyanı dərk edə bilmir. O, dünyada şərin mövcudluğunu inkar etmirdi, sadəcə düşünürdü ki, bu şər daha böyük yaxşılığın və ən yaxşı mümkün nizamın yaranması üçün qaçılmazdır. Buna görə də Tanrı bundan daha mükəmməl bir dünya yarada bilməzdi.

simone de beauvoir

Simone de Beauvoir fransız filosofu, yazıçısı və feminist düşüncənin ən mühüm simalarından biri idi. O, ekzistensializm fəlsəfəsini insan azadlığı, qadın kimliyi və cəmiyyətin insan üzərindəki təsiri ilə birləşdirirdi. Jan-Pol Sartr ilə uzun illər həm şəxsi, həm də intellektual münasibətdə olmuşdu.

Simona de Bovuar hesab edirdi ki, insan doğulduğu anda müəyyən bir kimliklə gəlmir; cəmiyyət onu formalaşdırır. Onun ən məşhur fikirlərindən biri belədir:
“Qadın doğulmur, qadına çevrilir.”

Bu fikir onun məşhur The Second Sex (“ikinci cins”) kitabında irəli sürülmüşdü. O düşünürdü ki, tarix boyu qadınlar cəmiyyət tərəfindən “ikinci dərəcəli” insan kimi göstərilib və bu vəziyyət təbii deyil, sosial qaydaların nəticəsidir.

Bovuarın fəlsəfəsində azadlıq çox mühüm yer tutur. O deyirdi ki, insan öz həyatını özü qurmalı və cəmiyyətin ona verdiyi rolların əsiri olmamalıdır. insan yalnız seçim edərək və məsuliyyət daşıyaraq həqiqi mənada özünü yarada bilər.

Onun düşüncələri müasir feminizmə böyük təsir göstərmiş, qadın azadlığı, gender bərabərliyi və fərdi seçim mövzularında yeni bir baxış yaratmışdır.

jean paul sartre

Jean-Paul Sartre XX əsrin ən tanınmış filosoflarından biri və ekzistensializmin əsas nümayəndələrindən idi. O hesab edirdi ki, insanın həyatda əvvəlcədən müəyyən olunmuş məqsədi yoxdur; insan kim olacağını öz seçimləri ilə müəyyən edir. Sartra görə, “mövcudluq mahiyyətdən əvvəl gəlir”, yəni insan əvvəlcə dünyaya gəlir, sonra isə davranışları və qərarları ilə öz xarakterini yaradır.

Sartr Tanrının mövcudluğunu qəbul etmirdi və buna görə də insanın taleyinin və ya mənəvi qaydalarının hazır şəkildə verilmədiyini düşünürdü. Onun fikrincə, insan tam azaddır, amma bu azadlıq eyni zamanda ağır məsuliyyət yaradır. insan etdiyi hər seçimə görə cavabdehdir və çox vaxt bu məsuliyyətdən qaçmaq üçün özünü aldadır. Sartr bunu “pis inam” adlandırırdı.

O, insan həyatının bəzən mənasız və absurd göründüyünü qəbul etsə də, düşünürdü ki, insan öz seçimləri ilə həyatına məna qazandıra bilər. Buna görə Sartrın fəlsəfəsi həm azadlıq, həm məsuliyyət, həm də insanın özünü yaratması ideyaları üzərində qurulmuşdur.

bertrand russell

Bertrand Russell XX əsrin ən təsirli filosoflarından, məntiqçilərindən və riyaziyyatçılarından biri idi. 1872-ci ildə ingiltərədə aristokrat ailəsində doğulmuşdu. Uzun ömür yaşamış, 1970-ci ildə vəfat etmişdir.

Onun fəlsəfəsinin mərkəzində məntiq, dil və aydın düşüncə dayanırdı. Rassel düşünürdü ki, fəlsəfədəki bir çox problemlər insanların dili qarışıq istifadə etməsindən yaranır. Buna görə o, cümlələrin arxasındakı məntiqi quruluşu analiz etməyə çalışırdı. Bu yanaşma sonradan analitik fəlsəfənin əsasını təşkil etdi.

Rassel həm də riyazi məntiqlə məşhur idi. O, riyaziyyatı tam məntiq üzərində qurmağa çalışırdı və “Rassel paradoksu” ilə məntiq tarixində böyük dönüş yaratmışdı.

Din mövzusunda skeptik idi. O hesab edirdi ki, insanın əsas gücü iman deyil, sağlam düşüncə və elmdir. Müharibələrə, xüsusilə nüvə silahlarına qarşı çıxırdı və fəal sülh tərəfdarı idi.

Onun əsas ideyası belə ümumiləşdirilə bilər:
insan dünyanı daha yaxşı anlamaq istəyirsə, əvvəlcə düşüncəsini və istifadə etdiyi dili aydınlaşdırmalıdır

friedrich nietzsche

Fridrix Nitşe “Tanrı öldü” ifadəsi ilə insanların artıq əvvəlki kimi dini və mütləq əxlaqi dəyərlərə inanmadığını demək istəyirdi. O, Tanrının həqiqətən öldüyünü yox, Tanrıya olan inancın və onun üzərində qurulan mənəvi sistemin zəiflədiyini nəzərdə tuturdu. Nitşeyə görə bu, həm təhlükəli, həm də azadlaşdırıcı idi: çünki insanlar artıq hazır qaydalar olmadan yaşamalı və öz dəyərlərini özləri yaratmalı idilər.

Nitşe ənənəvi əxlaqı, xüsusilə xristian əxlaqını tənqid edirdi. O düşünürdü ki, mərhəmət, itaət və təvazökarlıq kimi dəyərlər zəif insanların güclülərə qarşı yaratdığı “qul əxlaqı”dır. Ona görə qədim yunan qəhrəmanları güc, cəsarət və yaradıcılığı daha çox qiymətləndirirdilər. Xristianlıq isə insanların hamısını eyni səviyyəyə endirməyə çalışırdı.

Nitşe insanların sürü psixologiyası ilə yaşadığını düşünürdü. O istəyirdi ki, insan öz həyatını özü formalaşdırsın və cəmiyyətin kor qaydalarına tabe olmasın. Bu baxımdan onun “Supermen” (Übermensch) ideyası meydana çıxır. Bu, başqalarını əzmək istəyən bir diktator yox, öz dəyərlərini yaradan, həyatını sənət əsərinə çevirən və özünü daim aşan insan obrazıdır.

Qeyd edim ki, sonralar nasistlər Nitşenin bəzi fikirlərindən istifadə etsələr də, bir çox alimlər bunun Nitşenin düşüncələrinin təhrif edilməsi olduğunu deyirlər. Bacısı Elizabet onun yazılarını milliyyətçi və antisemit yönə uyğunlaşdırmağa çalışmışdı. Əslində Nitşe kor millətçiliyi və kütlə düşüncəsini sevmirdi.

Nitşe yazı üslubunda da fərqli idi. O, sistemli fəlsəfi traktatlardan çox, qısa və təsirli cümlələr, aforizmlər və provokativ fikirlər yazırdı. Məqsədi insanı rahatlaşdırmaq yox, sarsıtmaq və düşündürmək idi.

Onun fəlsəfəsində əsas fikir budur: həyatın hazır mənası yoxdur. insan öz mənasını, dəyərlərini və məqsədini özü yaratmalıdır. Bu səbəbdən Nitşe sonrakı ekzistensializmə, psixologiyaya və müasir fəlsəfəyə böyük təsir göstərmişdir.

karl marx

Karl Marks sənaye inqilabı dövründə fəhlələrin ağır vəziyyətini kapitalizmin əsas problemi hesab edirdi. Fabriklərdə insanlar çox uzun saatlar işləyir, az maaş alır və təhlükəli şəraitdə yaşayırdılar. Marks düşünürdü ki, fabrik sahibləri fəhlələrin əməyindən qazanc əldə edir və onların yaratdığı “əlavə dəyəri” mənimsəyirlər. Buna görə cəmiyyət iki əsas sinfə bölünmüşdü: kapitalistlər və fəhlələr.

Marksın fikrincə, tarix əslində siniflər arasındakı mübarizənin tarixidir. Kapitalist sistemdə zənginlər daha da zənginləşir, fəhlələr isə öz əməyinə və insanlığından uzaqlaşır. O, buna “yadlaşma” deyirdi. insan artıq yaradıcı bir varlıq yox, istehsal maşınının kiçik hissəsinə çevrilir.

Marks gələcəkdə fəhlələrin birləşərək kapitalizmə qarşı inqilab edəcəyinə inanırdı. Onun ideal cəmiyyətində xüsusi mülkiyyət və sinif fərqləri olmayacaqdı. insanlar “hər kəsdən bacarığına görə, hər kəsə ehtiyacına görə” prinsipi ilə yaşayacaqdılar. Təhsil və istehsal hamı üçün ortaq olacaq, insanlar istismar edilməyəcəkdi.

Marks Hegelin tarix və inkişaf ideyalarından təsirlənsə də, dəyişimin səbəbini ideyalarda yox, iqtisadi münasibətlərdə görürdü. O düşünürdü ki, iqtisadi sistem dəyişəndə cəmiyyət və insan münasibətləri də dəyişir. “Kommunist partiyasının manifesti” əsərində fəhlələri birləşməyə çağırırdı.

Marksın ideyaları sonradan böyük siyasi təsir yaratdı və XX əsrdə bir çox inqilablara səbəb oldu. Sovet ittifaqı kimi dövlətlər onun düşüncələrinə əsaslandığını iddia etsələr də, kitabda qeyd olunur ki, bu sistemlər çox vaxt zorakı, qeyri-effektiv və korrupsiyalaşmış formaya çevrildi. Buna görə Marksın nəzəriyyəsi ilə onu tətbiq edən rejimlər arasında fərq olduğu vurğulanır