mövcudluq krizisi
![]()
19-cu əsrdə Danimarkalı filosof Seren Kierkegaard tərəfindən təqdim edildi və onu dünyadakı bir insanın daxili varlığının bir şüuru olaraq təyin etdi. insan "varlığı" şüurlu bir seçim yolu ilə əldə edə bilər, "etibarsız", düşüncəli-həssas və xarici dünyaya yönəlmiş varlıqdan özünü və öz orijinallığını dərk etməyə doğru.
Bir çox dahi alimlər olsa da Jean-Paul Sartr adı xüsusi qeyd edilir.Çünki "Ekzistensializm humanizmdir" hesabatında mövqeyini birmənalı şəkildə göstərmişdi.
Birinci dünya müharibəsində almanyada ikinci dünya müharibəsində isə Fransada inkşaf etməyə başlamışdı.
Cərəyanın bədii konsepsiyası haqqında tam təsəvvürü E.Munkun "Haray" şəkli verir. Abstrakt-urbanist məkanda qorxu ekstazında, dəhşətli qışqırıqla ağzını açmış insan təsvir olunub. Uçuruma bənzəyən nəhəng qışqıran ağız şəklin kompozision mərkəzidir. Niyə, hansı səbəbə görə bu insan qışqırır? Rəssam onun üçün heç bir təhlükə göstərmir. Kişi və ya qadın olmasına baxmayaraq insanın əzabının böyük səbəbini tamaşaçı özü hiss etməlidir. Aləm bütövlükdə cinsindən və keyfiyyətindən asılı olmayaraq, şəxsiyyətə düşməndir. Bizim qarşımızda "cinssiz insan" durur, onun dünya ilə yeganə əlaqəsi dünyanın qeyri-mükəmməlliyi, disharmoniyası, insana düşmənliyi qarşısındakı dəhşətli qorxudur. Bağıran ağız ətrafındakı boşluq elə verilib ki, tamaşaçı qəlb parçalayan haraya elə bil ki, konsentrik dalğalarla bütün dünyaya yayılmasını və doldurmasını hiss edir. Lakin dünya kar və laldır; o dəlicəsinə harayı sezmir, qorxulu həqiqət qarşısında aciz qalan şəxsiyyətin ağrısına qarşı biganədir. Munk öz şəkli ilə demək istəyir ki, insana bu qərib dünyada ancaq öz ağrısından bağırmaq, can verən canlı orqanizmin instinktiv qışqırığı kimi, yardıma ümid bəsləməyən qışqırıq qalır.
Ekzistensializm pessimizm dünyagörüşü kimi meydana gəlmiş və məsələni belə qoymuşdur: tarix fəlakətlər qarşısında liberal-mütərəqqi ideyalarını itirmiş insan necə yaşamalıdır? suallar hər iki müharibə dövründə ən aktual suallar olmuşdu. bədii istiqamət kimi həyatın absurdlarına əsaslanır.
Ekzistensiya olan insan ilk dəfə öz azadlığını da tapmış olur. Ekzistensiya termini ilk dəfə S. Kyerkeqor tərəfindən işlədilmişdir; cərəyanın nümayəndələrinə görə bu termin insanın "Mən"inin elə bir mərkəzi nüvəsidir ki, onun sayəsində insan empirik fərd kimi deyil, konkret, təkrarolunmaz şəxsiyyət kimi çıxış edir. Ekzistensializmə görə azadlıq ondan ibarətdir ki, insan təbii, yaxud sosial zərurətin təsiri altında formalaşan bir əşya kimi çıxış etməsin, özü-özünü seçsin, özünü hər bir hərəkəti, davranışı ilə formalaşdırsın. Bununla da azad insan elədiyi hər şeyə görə məsuliyyət daşıyır, "şəraitlə" özünü bəraətləndirmir. Ətrafında baş verən hər şey üçün günah hissi-azad insanın hissidir (Berdyayev). Tarixdə baş verən hər şey üçün insanın məsuliyyət daşıması barədə ekzistensialistlərin fikri məhz buradan çıxır. Lakin, azadlığın subyektiv planda şərhi sırf etik baxımdan dəyərləndirilir.
Ekzistensial krisiz isə "biz ümumiyyətlə niyə mövcuduq?" kimi sual haqqında düşünən zaman insanın daxilində baş verən narahatlıq, dərin psixoloji diskomfort vəziyyəti, insanın ani olaraq çökmə anı.
Ekzistensial böhran bir nəticəyə səbəb ola bilər, səhv diaqnoz qoyur və aşağıdakı hadisələri müşayiət edə bilər:
1.Əsas depresif pozğunluq
2.Kəskin yuxu,
3.Uzun izolyasiya
4.Öz həyatından narazılıq,
5.Şiddətli psixoloji travma,
6.Dünyada təklik və təcrid hissi,
Öz ölümü ilə bağlı yeni bir məlumatlandırma, ehtimal ki, ciddi bir xəstəlik diaqnozundan sonra, məsələn, terminal mərhələsində,
Həyatın heç bir məqsədi və ya xarici mənası olmadığına inam,
Həyatın mənasını axtarın
Gerçəkliyin necə olduğunu başa düşmək,
Məna axtarmağa vadar edən həddindən artıq dərəcədə təcrübə, zövq və ya ağrı,
Kainatın insan ağlına gələ biləcəyindən daha mürəkkəb olduğu anlayışıdır.
Vəziyyət anomiya deyilən bir sosioloji anlayışa olduqca oxşardır. Həm də tez-tez orta həyat böhranı ilə əlaqələndirilir.
Qeyri-ekzistensial inanc sistemlərində insan həyatının mənası doğuşdan əvvəl, ümumiyyətlə bir növ fövqəltəbii varlıq və ya varlıq qrupu tərəfindən müəyyən edilir. Bu cür fikirlərə etinasızlıq, ümumiyyətlə, ekzistensial bir böhranın şərtidir. Əsasən, bir ekzistensial böhran, mövzunun həyatın nə üçün lazım olduğunu və / və ya qaçılmaz olaraq öz ölümünün yaxınlaşdığını bilmədiyini ani bir şəkildə həyata keçirməsidir.
insan həyatının vacib olduğuna inandığında bir paradoksla qarşılaşır və eyni zamanda insanın özündə mövcudluğunun heç bir məqsədi və mənası olmadığını başa düşür. Bu zaman bilişsel dissonans yaranır. Bu paradoksun həlli böhranı aradan qaldırır.
)