kerri bacı

teodor dreyzer amerika ədəbiyyatında tənqidi realizmi ən yüksək zirvəyə qaldıran görkəmli sənətkardır...o, özünə qədər mövcud olan realizmin hadisələri təsvir edərkən mülayim və mötədil yol seçmək prinsipi ilə razılaşmamış, bədii əsərlərinə həyatın daha sərt həqiqətlərini gətirmişdir...yazıçının “kerri bacı” romanı tənqidi realizmin ən gözəl nümunəsi olmaqla bərabər, həm də mübahisəli əsərdir...dreyzer, bu romanında yeni bir konsepsiya ilə çıxış edirdi...bu əsərə qədər amerikada “zərif realizm” deyilən bir cərəyan mövcud idi...adı çəkilən cərəyanın nümayəndələrinin qəhrəmanları da adətən xoşbəxtlik və səadət axtarışında qızlar olurdu.. onlar da eynən kerri bacı kimi çətinliklərə rast gəlirlər..lakin qızlar bu çətinliklərdən asan çıxırlar, öz məsumluqlarını itirmədən (vurğuya diqqət) hər şeyə nail olurlar...dreyzer isə “kerri bacı” romanıyla birinci növbədə bu meylə zərbə endirdi...

--spoiler--

əyalətdə böyümüş sadəlövh və məsum qız böyük şəhərin dəbdəbəli qoynunda səadət tapacağı xülyalarıyla bacısının yanına, çikaqoya gəlir... çikaqo ; burjuaziyanın yaratdığı kontrastlar şəhəri..burda zənginlərdə, kerrinin bacısı kimi yoxsullar da yaşayır...belə bir mühitə düşən kerri uzun müddət iş axtarır...nəhayət ayaqqabı fabrikində iş tapır...ancaq işin ağırlığı onu üzür, kerri xəstələnir və onu işdən çıxarırlar...bundan sonra yenidən iş axtaran və tapa bilməyən kerri, çıxışı əvvəlcə druenin, sonra da hörstvudun məşuqəsinə çevrilməkdə görür...
kerri burjua mühitinin qanunlarını qəbul edərək, cəmiyyətlə mübarizəyə girişir...kerrinin mübarizəsi xarakter baxımından fərdi mübarizədir...bu səbəbdən onda eqoizm, fərdiyyətçilik xüsusiyyətləri yaranır...kerri əvvəlcə drueni, sonra da hörstvudu atır, əsərin sonunda məşhur aktrisaya çevrilsədə axtardığı səadəti tapa bilmir...romanda mükəmməl şəkildə təsvir edilən hörstvud surəti kerrinin-ədəbiyyatşünaslıqda “foil character" adlanan-təzad obrazı olaraq qarşımıza çıxmaqdadır...dreyzer yaradıcılığının məhz naturalizm cərəyanına aid izləri bu iki obrazın münasibətləri səpkisində daha qabarıq şəkildə öz əksini tapmışdır...kerri güclü təbiətə malikdir, hörstvud isə zəifdir...o kerrinin uğruna ailəsini atır, oğurluq edərək kerriylə qaçdıqdan sonra həyatda öz yerini tapa bilmir...pulu azaldıqca həm mənəvi, həm də fiziki cəhətdən zəifləyir...müvəffəqiyyətsizliyə uğradıqca acizləşir və nəhayət çıxış yolunu intiharda tapır...

--spoiler--

qarabağ müharibəsi istəyən insan

bizim yazdığımız yazıları sentimentallıqda, qorxaqlığda ittiham edən yazarcığım analitik analiz metodundan çox dialektik materializmin analitik sintez metodundan istifadə edir özü də bilmədən...ayrıca səsləndirdiyi müharibələrin öldürücü olduğu qədər, böyüdücüdür də iddiası a posteriori bir argumentdir...verdiyi örnəkləri tək bir müharibənin sonucuyla əsaslandırmanın harası "soyuqqanlı" vəya "məntiqli"di biri məni başa salsın...biz sentimental, subyektiv yanaşmışıq olsun (burda qeyri- adı, yadsınacaq bir şey də yoxdur...tamamən niçenin dediyi kimi "human all too human" bir durumdur); ama obyektiv bir təhlil edən birinin "dır-dir-dur-dür"lü cümlələrin, absolutist təfəkkürünün bir yansıması olan iddialar səsləndirmənin yolverilməz olduğunun az-çox fərqində olmasını gözləyir insan...bütün bu sadaladığım xüsusiyyətlərdən yoxsun olan bir entry, çox təəssüf populist bir fikir səsləndirmədən, sözdə marjinal görsənmək, "sürüdən ayrılmış quzu" imici yaratmaqdan ötəyə getmir..."sürüdən ayrılan quzu"ları isə dr. hannibal lecter susdurur...öz metoduyla...

life of pi

obama, 2010-cu ildə romanın müəllifinə yazdığı bir məktubda “zərif şəkildə işlənmiş bir tanrı isbatı və güclü bir hikayə” deyərək təriflədiyi pi’nin həyatı adlı romanın kino versiyası (post-)modern gözə artıq alışıq olduğu, gözlənən görüntülər təqdim edir….film bir zooparkda cənnətvari görüntülərlə başlayır...burada ətyeyən ve otyeyən heyvanlar bir aradadır...filmin davamında bir bəşər övladı olan qəhrəmanımız pi gəlir dünyaya...voice-over texnikası ilə qəhrəmanımız bizə öz həyatın və nağılın iç-içə keçdiyi bir hekayə danışmağa başlayır...filmin davamında görəcəyimiz gəmi, gəmidəki heyvanlar, fırtına bizə nuh mifini xatırladır...
filmdə pi’nin hekayəsi bizə tanrı inancını geri qazandırmağı hədəfləyir... ancaq bu tək hekayə sonda iki versiyaya dönüşür və hekayələrdən hansına inanacağımız dinləyənlər və izləyicilər olaraq bizim öhdəliyimizə buraxılır... bir tərəfdə qulağa daha xoş gələn mifik hekayə, digər tərəfdə fiziki qanunauyğunluqlara, rasional məntiq yürütməyə ziddiyət təşkil etməyən, rasional’ı (filmdəki sığorta şirkətini) müşkülə soxmayacaq, qəbul olunsa belə doğruluğu isbat oluna bilməyəcək (bəlkə də pi yalan danışır) “həqiqətə daha yaxın” olan hekayə...filmdə üç fərqli tanrı təsəvvürü/anlayışı (hinduizm, xristianlıq və islam) və bunlara əlavə olan dördüncü bir açıqlama modeli görürük: bu məntiq, rasionallıq; qısacası elmdir...elm pi’nin atasının timsalında ortaya çıxır...pi’nin atası elmin insanlığa töhfələrinin müsbət (pozitiv-pozitivizmə vurğu) olduğunu düşünür...burada ana dövrəyə girərək elmin bizi əhatə edən xarici dünyayla maraqlandığını, dinin isə insanın ruhuna, yəni iç dünyasına xitab etdiyini söyləyir...bu arada romanda iki yox, tək hekayə vardır... ikinci hekayə filmə sonradan əlavə olunmuşdur və tənqidçilər tərəfindən filmi “bulandırdığı” səbəbiylə tənqid edilmişdir...
filmdə beləliklə iki fərqli dünya qarşı-qarşıya gəlir...dinin və elmin dünyası... elm dünyanın möcüzəsini, sirrlərini çəkib alaraq, heç də estetik olmayan, əyri-büyrü bir dünya rəsmi (realist təsvir) ortaya qoyur...sığorta şirkətinin nümayəndələrinin pi’nin 2.ci hekayəsini dinlədikləri andaki reaksiyalarında, mif-rasional arasındakı qarşıdurmanın ən açıq şəkildə ortaya çıxdığı sekanslardan birinə şahid oluruq... yuxarıda da qeyd etdiyim kimi filmdəki bizləri təmsil edən dinləyici-yazıçı, bizim adımıza qərar verərək ilk hekayəni; bununla birlikdə içində tanrı olanı seçir. bu da filmin hədəflədiyi dini təsəvvürün ifadəsidir: din insanı əhatə edən dünyanı, açıqlaya bilmədiyimiz, qavramaqda çətinlik çəkdiyimiz boşluqları fövqəladi, sirrli, sehirli olanla doldurur...
buna baxmayaraq hekayədə tanrı ön planda deyil...o yuxarıdan quş baxışı baxan, omnipotent gözdür....olan-bitəni sadəcə izləməklə yetinir...filmdə okeandakı quşbaxışı çəkimlər tanırının gözündən bir baxışdır hadisələrin gedişatına... filmdəki əsl məsələ sanki həqiqət deyil, hansı hekayənin daha gözəl olduğudur yalnızca... sanki estetika, həqiqətin önünə keçmişdir... platon’un yaxşı ilə, gözəl olanla uyğunlaşdırdığı həqiqətdən geriyə yalnızca estetika qalmışdır...həqiqət isə artıq hansı hekayənin doğru olub olmadığının belə diqqətə alınmadığı bir aspektdir...bununla belə filmdə yazıçının daha gözəl olan hekayəni seçməklə, həqiqət və estetikanı eyniləşdirdiyini söyləyə bilərik..
filmin inancla bağlı olduğunu qeyd etsəm də, buradakı inanc “inanmaq” felinin semantik sahəsininin tamamını əhatə etmir...burada ifadə edilən mənada inanc, dini açıqlamalara, miflərə inanıb-inanmamaq ətrafında fırlanır...gözəl olan hekayəyə inansan rahatlayacaqsan... çünkü tanrının zalım olduğunu düşünərək ekzistensial boşluqlara düşməkdənsə, “həqiqətə”, ona məna qatacaq, sivri uclu, insanı qanadan yanlarını daha yumuşaq göstərəcək bir gözlüyün (filmin 3d texnikasıyla çəkildiyinə bir işarə) arxasından baxmaq daha xoş və rahatlatıcıdır...bu mənada film başda da qeyd etdiyim kimi mövcud olan, alışılmış təfəkkürü təkrar reproduksiya etməkdən ibarətdir...dindar, inanclı bir adam (obama təmsili) filmdə tanrının varlığının isbatını görəcək, dinə inanmayan da onun əksini...bununla da “either/or” (ya/ya da) mövqeyi qorunmuş olur...

adonais

ingilis romantizminin ikinci və bitkin dövrü sayılan xix.əsrin ən görkəmli nümayəndəsi persi bişi şellinin gənc yaşda vərəmdən ölən, ingilis romantizminin bayron və şellidən sonra 3-cü böyük şairi sayılan con kitsə həsr etdiyi pastoral elegiya...şeirdə şelli kitsi xaincəsinə qətl edilən yunan mifalogiyasının qəhrəmanı adonisə bənzədir, eyni zamanda ivrit dilində tanrı anlamına gələn “adonai” sözündən istifadə edərək kitsi şeir tanrısı mərtəbəsinə yüksəldir və hər iki adın birləşməsindən adonais sözünü icad edir...haşiyə çıxaraq qeyd etməliyəm ki, bu tip yeni adlar icad etmək şelli yaradıcılığında sıx görülən haldır...şellinin emilia vivianiyə həsr etdiyi epipsixidion poeması da buna örnək təşkil edir...epipsixidion “təmiz və kiçik bir qəlbin izdirabları” deməkdir...
şelli kitsi zalım bir cəmiyyətin qurbanı olaraq hesab edirdi...adonais’in önsözündə qeyd etdiyi kimi kitsin ölümünə səbəb, kitsin ilk irihəcmli lirik poeması olan və “kouros” (özündə həm maskulin, həm də feminin xüsusiyyətləri cəmləşdirən gözəl oğlan motivi antik yunan heykəltaraşlığında ortaya çıxaraq günümüzədək sənətdə izini sürdürən bir sənət metaforudur) mifinin bir adaptasiyası olan endimion poemasına edilən qəddar tənqidə məruz qalması və bu sarsıntı nəticəsində vərəm olmasıdır...seirdə kitsin tənqid oxlarına tuş gəlməsi, adonisin gözəl bədəninin vəhşi bir qabanın iti dişləriylə dəlik-deşik olmasına bənzədilir...şeirin məni ən çox təsirləndirən və potensial bir intihar notu olaraq gördüyüm bir misrasını paylaşaraq entry’mi bitirmək istəyirəm:

“no more let life divide what death can join together”

the picture of dorian gray

dünya ədəbiyyatında qüsursuz estet olaraq tanınan oscar wilde əsərləriylə 19.cu əsrin estetizm və dekadans sənət cərəyanlarını, gec dönəm romantizm ilə mükəmməl şəkildə sintezləmişdir...onun ilk və tək romanı sayılan “dorian greyin portreti”ni qısaca insanın bir sənət obyektinə, “object d’arte”a dönüşməsindən ibarət əsər olaraq düşünə bilərik...
roman, sənət və gözəlliyin ayrılmaz bir bütün olduğu fikrini müdafiə edən wilde’ın sənət və gözəllik haqqında fəlsəfi görüşlərindən ibarət müqəddimə ilə başlayır...wilde sənətçini “gözəlliklərin yaradıcısı” olaraq adlandırır... sənət əsərinin məqsədinin sənəti aşkara çıxarmaq olduğunu soyləyən wilde, sənəti-bəhs edilən sənətin timsalı olaraq dorian greyin portretini- dorian greyin təslimiyyəti altından çıxararaq, dorian greyi portretin hakimiyyəti altına salmaqla sənəti süverenliyin ən pik mərtəbəsinə qədər ucaltdığını görürük...lakin buna baxmayaraq romanın müqəddimədə səslənən fikirlərlə tam təzad təşkil edən təhkiyyəsi var...müqəddimədə wilde ədəbiyyatın məqsədinin didaktik və əxlaqi bir dərs vermək olmadığını söyləsə də, əsərin sonluğunda “hedonist və dekadan” bir (anti)-qəhrəman olan dorian greyi öldürərək adəta əxlaqi bir dərs verir...təsadüfi deyil ki, wilde sonralar özü bunu əsərdəki “tək xəta” olaraq xarakterizə edəcəkdir...
buna baxmayaraq wilde əsərdə sənətə ritualistik və ezoterik bir funksiya da yükləmişdir...rəssam basil portreti sərgiyə qoymaqdan imtina edir, dorian isə onu əvvəl bir pərdənin arxasında, sonralar isə çardaqda kilidli qapılar arxasında saxlamasıya sənəti sanki müqəddəsləşdirərək toxunulmaz edir...wilde sənəti eyni zamanda ən qəddar barbarlığın təcəssümü olaraq da göstərir...portretin yaradıcısı, rəssam basilin portretin önündə dorian tərəfindən qətlə yetirilməsi, dorianın etdiyi bütün pisliklərin rəsmdə öz əksini tapması buna əyani sübutdur...
romandakı dorian grey tipajını wilde’ın uğruna reading zindanında yatdığı, və dünya ədəbiyyatının ən gözəl məktub-ədəbiyyatlarından sayılan de profundis’i yazdığı lord alfred douglas, qısacası bosie ilə əlaqələndirənlər olsa da bu tamamən səhv məlumatdır...wilde, dorian greyin portretində qarmaşıq və ixtilaflı personasının üç ayrı təmsilçisini rəsm etmişdir; basil hallward wilde'ın əxlaqi tərəfidir, dorian grey wilde'ın şüüraltı instinkləri, lord henry isə başqaları ilə tanışlığı zamanı taxdığı maskadan ibarətdir...bu fikri wilde roman haqqında yazdığı bir məktubda aşağıdaki şəkildə ifadə etmişdir:
“ it contains much of me in it. basil hallward is what i think i am; lord henry what the world thinks me; dorian, what i would like to be.”

yevgeniy zamyatin

yevgeniy zamyatin 1921-ci ildə yazdığı “biz” adlı romanıyla aldous huxley, george orwell, kurt vonnegut, ursula k. le guin kimi yazıçılara dərindən təsir etmişdir...roman, zamyatinin yaşadığı dövrün siyasi və ideolojik konyunkturasına müxalif fikirlər səsləndirmək üçün qələmə aldığı tənqidi mahiyyət daşıyan bir əsərdir... utopiyalar çağı da adlandırılan bolşevik inqilabının ilk illərində, rus xalq ədəbiyyatında köklü və güclü bir ənənəyə sahib həcv və satira yoluyla utopiyaları tənqid edən zamyatin, əsərində qaranlıq bir gələcək quruluşunu təsvir edərək, dünya ədəbiyyatına yeni bir janrı- distopik romanı- hədiyyə etmişdir...
romandakı hadisələr 26.cı əsrdə cərəyan edir və olan-bitəni romanın protagonsti d-503’ün gündəliklərindən oxuyuruq ...uzun sürən müharibələrin sonunda dünya min ildir “tək-dövlət”in totalitar rejimi altında idarə olunur...hər şeyin dövlət tərəfindən nəzarət edildiyi bu dünyada insanları adlarıyla deyil, rəqəmlər ilə çağırırlar...hər tərəfdən divarlarla əhatə olunmuş şəhərlərdə yaşayan, divarların arxasında nələrin(kimlərin) olduğunu bilməyən, bütün günlük həyatları dövlət tərəfindən proqramlanmış bir cəmiyyət tablosu rəsm etmişdir zamyatin...insanların yaşadığı evlər, jeremy benthamın panoptikon həbsxanasına bənzər şəkildə şüşədən tikildiyinə görə insanlar davamlı olaraq göz nəzarətindədir...şəxsi həyat məfhumu tamamilə ortadan qalxmışdır...insanların cinsi həyatı- ki buna daha “cütləşmə” demək daha yerinə düşər-belə tamamilə dövlət nəzarəti altındadır...sevişmək istəyən insanlar büroya müraciət edir, qarşı cinsdən biri ilə qeydiyyatdan keçərək çəhrayı rəngdə bir talon aldıqdan sonra cütləşmə mərhələsinə keçilir...xoşbəxtçilikdən əvvəlcədən müəyyən olunmuş gün və saatda reallaşan bu akt zamanı yataq otağını çəhrayı pərdələrlə örtməyə icazə verilir...
romanın süjet və fabulası haqqında çox yazıb spoiler vermək istəmirəm...tənqidi nəzərdən yanaşsaq, zamyatin’in “biz”i 1917-32-ci illər arasında burjua təsirindən tamamilə arınmış, yalnızca proletar sinifə məxsus sənət proletkult (пролетарские культур­но-просветительные организации) hərəkatının cəmiyyət üçün fərdlərin fəda edilməsinə dayanan utopik düşüncənin parodiyasıdır…1924-cü ildə əsərin ingiltərədə yayınlanmasından sonra zamyatin sovet ittifaqını tərk etmək məcburiyyətində qaldı…əsər büroktratik sovet dövlət mexanizmi üçün o qədər təhlükə əxz edirdi ki, “biz” rus dilində ilk dəfə 1988-ci ildə nəşr oldu…buna baxmayaraq ”biz” romanını əslində bütün bir rejimə qarşı yazılmış roman olaraq dəyərləndirmək səhv yanaşma olardı…istər zamyatin, istərsə də onunla eyni aqibəti paylaşan yazıçılar (məs., bulgakov, platonov, şklovski kimi yazıçılar) sosialist sistemi deyil, sistemin tətbiqində ortaya çıxan əyər-əksikləri, qüsürları tənqid edirdilər...orwell’in deyimiylə desək : “ zamyatin müəyyən bir ölkəni deyil, industrial cəmiyyətin hədəflərini qiymətləndirmişdir. kitabın mövzusu əslində makinadır, yəni insanların lampasından düşüncəsizcə çıxardığı və təkrar lampaya tıxabilmədiyi o cin.”...
ümumiyyətlə, romanın səsləndirdiyi siyasi, fəlsəfi və ictimai tənqidi fikirlərin dəqiqliklə işlənməsinə rəğmən, istər süjet xəttinin və obrazların dərinləməsinə işlənməməsi, təfərrüatların, yan hekayələrin əksikliyi romanın ədəbi dəyərini düşürən faktorlardır...buna baxmayaraq, istər tarixi əhəmiyyəti, istərsə də ələ aldığı mövzuların günümüzdə belə öz aktuallığını qoruması baxımından oxunmasını məsləhət görərdim...

isa məsih

məsəlyə bağlı əlimdə reza aslanın "zealot: the life and times of jesus of nazareth" kitabı var...ama başqa oxumalarım olduğu üçün hələlik onu oxumağa vaxt tapmıram..bircə onu deyim ki, kitab amerikada böyük səs-küyə sahib olub...hətta fox tv'nin "gerizekalı" sunucusu ona verdiyi sualla biabır olmuşdu...həmin videonu sizlərin nəzərinə çatdırıram...kitabı oxuyan kimi bu başlığa öz izlənimlərimi yazacam...

(youtube: )

penny dreadful

1891, viktoriya dönəmi ingiltərəsi…london 18-ci əsrdə qərb sivilizasiyasının qeyri-rəsmi paytaxtı olan parisdən 19-cu əsrdə bu ünvanı alaraq sələfinin taxtına oturmuşdur...ingilis utilitarianizminin qurucularından olan john stuart mill’in məqalələrində də dediyi kimi ölkədə tam bir “keçid dönəmi” yaşanmaqdadır...memarlıqda “qotika” üslübu dirilir, ədəbiyyatda romantizm yerini tənqidi realizmə dövr edir, kral corc dönəminin rasionalizmi yerini ictimai və cinsi münasibətlərdə “romantik” bir məhdudiyyətə buraxır...
bu sezonun ən başarılı yapımlarından biri olan, adıyla da ədəbiyyatsevərlərdə maraq oyadan “penny dreadful” serialı tam da yuxarıda qeyd etdiyim atmosferdə cərəyan etməktədir...dickenesque( dikensvari) londonun mavi və solğun rənglərlə bürünmüş o dumanlı, sisli havası, frankensteindən tutmuş,van helsinqə, dorian graydən eva green’in canlandırdığı sherlock holmes’un irene adlerinin prototipi olan ecazkar və sirrli gözəl vannessa ivesa qədər çox dolğun işlənmiş obrazlarla, ən sevdiyim ədəbi axın olan romantizmin ingiltərə təmsilçiləri keats, wordsworth, shelleyin şeirlərindən misralar sərpişdirilmiş replikalarıyla, vampir mövzusuna fərqli yanaşmaları, bol bol homoseksual və heteroseksual sevişmə səhnələriylə dolu qotik-qorxu roman tərzi, psixoseksual serial…serialın adı nə üçün maraqlıdır onu açıqlayım; 19-cü əsr ingiltərəsində ucuz və bayağı ədəbiyyat nümunələri ki, bunlardan ən məşhuru da bərbər sweeney todd’dan bəhs edirdi, “penny dreadful” adlanırdı…hər nə qədər ironik səslənsə də bizim serial nəinki ucuz roman olmaqdan fərsax-fərsax uzaq, hətta çox uğurlu ədəbiyyat adoptasiyalarının ambiyansına sahibdir….nəticə etibarilə, izləmənizi məsləhət görərdim…

devdas

sözlükdə bu film haqqında başlığı görməyəndə həm sevindim, həm də təəccübləndim…sevindim ona görə ki, hind kinomatoqrafının ən sevdiyim, vaxtaşırı bəzi bölümləri açıb izlədiyim film haqqında ilk mən yazacam…bollywoodun ən bahalı yapımları arasında göstərilən bu film hind kinomatografında ən çox ekranlaşdırılan sənət əsəridir...film, 20.ci əsrin əvvələrində hindistanda cərəyan edir...bir tərəfdə köklü ailəsi, mənsub olduğu kast və uşaqlıq məhəbbəti arasında qalaraq əzilən antik trajik qəhrəmanları andıran devdas, bir tərəfdə gözəlliyi, qüruru və adət-ənənələrinə bağlı parvati, bir tərəfdə dünyanın ən qədim sənətini icra edən, gözəlliyi dillərə dastan kurtizanka çandramukhi...bu filmdə mənim üzərində durmaq istədiyim, bəlkə də kölgədə qalan çandramukhi’nin qarşılıqsız, saf eşqidir ki, məni bu başlığı açmağa vadar etdi...antik yunanda 4 çeşit “eşq” kategoriyası var idi; agape, eros, philia və storge...bunların ayrı –ayrı mənaları var ki, ayrı başlığın mövzusudur...çandramukhinin eşqi, “agape” nümunəsinə örnək təşkil edir...agape, yəni qarşılıqsız eşq, təmənnasız eşq, sevginin, sevmənin özünə duyulan bir qədər mazoxistik eşq...çandramukhinin eşqi də belə bir eşqdir... çandramukhi ”sang-e sabr-səbr daşı”dır, eşqin qadın şəklində təcəssümüdür, imkansız bir eşqə könül verən, bu eşqin oduna yansa da səssizcə kabullenen və eyni zamanda sevgi oduyla saflaşan çandramukhi...o çandramukhi ki, rəqsi, səsi, işvəkarlığı və ağlıyla neçə-neçə zadəganları, əyanları qarşısında diz çökməyə vadar edirdi...devdasın eşqi çandramukhini özü olmaqdan çıxarır və çandramukhinin kimliyi artıq devdasda bütünləşir...filmdə parvati və çandramukhinin qarşılaşma səhnəsində -bu səhnədəki madhuri dikşit və ayşvariya rai’nin aktrisalığı göz qamaşdırır- özünün də dediyi kimi artıq çandramukhi yox, “devdasi” olur...erich fromm’un “sevmə sənəti” əsərində “sevmek kendini karşılıksız olarak adamak, sevgimizin sevilen kişide de sevgi oluşturacağı ümidini taşımak demektir” tezi çandramukhinin vüsala qovuşmasıyla öz təsdiqini tapır…devdas “əgər ölümdən sonra həyat varsa əmin ol mən orda parvatini yox, səni seçərdim” deyərək çandramukhiyə bəlkə də ən böyük mükafatı verir…burda çıxaracağımız dərs odur ki, cəmiyyətin qəbul etmədiyi eşq, hər nə qədər ülvi olursa olsun imkansızdır...bir fahişə və bir zadəgan sadəcə o bir dünyada bir yerdə ola bilər…fahişənin eşqi yalnızlığa məhkumdur…necə ki belə də olur…ümumiyyətlə esxil və sofokl tragediyalarında olduğu kimi devdasda da xoşbəxt sonluq yoxdur…əldə qalan isə sadəcə acı eşq hekayətinin verdiyi buruqluq, süzülən göz yaşları, üstün aktyorluq performansı, rəqslər, rəngarəng geyimlər, cah-cəlallı məkanlar…

kosmos

müasir türk kinomatoqrafının ən başarılı nümayəndələrindən biri olan reha erdemlə tanışlığım bu filmlə başladı...film “in medias res” texnikası ilə qarlı-çovğunlu bir sekansla açılır...kimliyi bilinməyən yalnızca ağlamaq səsi duyulan birinin nədənsə, ya da kimdənsə qaçdığını görürürk...yavaş yavaş kamera qaçanın kimliyini aşkar edir...eyni səhnə, eyniliklə filmin sonunda təkrarlanır...çoxları bunu filmin başı və sonunun eyni olmasıyla əlaqələndirir, mən isə bu filmin süjet xəttinin “time travel- zamanda səyahət” olduğu qənaətindəyəm...bu kosmosun qəsəbəyə nə ilk, nə də son gəlişidir... hadisələr “loop”dan ibarətdir və hər dəfəsində kosmos hardasa, necəsə səhv edir və eyni döngü təkrarlanır...bir şəkildə neptün’la qarşılaşdığı səhnələrdə birbirlərini sanki daha öncədən tanıyırmış kimi davranmaları, çıxardıqları səslər yoluyla anlaşmaları və filmin başında və sonunda kosmosun sanki “yenə də alınmadı” tərzi peşmançılığı və buna görə ağlaması və.s məni bu fərziyyəni düşünməyə vadar etdi.....
ümumiyyətlə təkrarlanan və işgəncəyə dönən “loop”dan ibarət hərəkət, olay motivi sizif və tantal əfsanələrindən tutmuş mifalogiyada və ədəbiyyatdə (alber kamyunun “sizif mifi” adlı essesi) bol istifadə olunan bir motivdir...eləcə də bununla immanent şəkildə ayrılmaz olan “zamanda səyahət” motivi...ilk nümunələrindən, h.g. wells “zaman maşını”, charles dickens’in “christimas carol- milad bayramı nəğməsi” novellası, mənim çox sevdiyim bu mövzuda yazılmış ən yetkin roman tim powers’in “the anubis gates-anubisin darvazaları” və elmi- fantastik ədəbiyyatın alfred bester, robert heinlein, philip. k. dick kimi yazarların hekayə, roman və novellaları...kinoda isə “donnie darko”, “ the butterfly effect”, “source code”, “looper” və ən son tom cruise filmi olan “the edge of tomorrow” bu janrında istifadə edən ən maraqlı ekran işlərindəndir...
filmdə hadisələrin cərəyan etdiyi məkan, emir kusturica filmlərindəki qəsəbələrə bənzəyən, davamlı artilleriya səslərinin eşildiyi o kiçik qəsəbə sanki dante'nin “əraf”ını xatırladır...hərkəsin üzgün, işsiz-gücsüz olduğu, solğun və donuq rənglərin, xüsusilə də bozun çalarlarının istifadə olunan bu filmdən bəhs edərkən emir kusturicanın adını çəkməyim təsadüfi deyil...filmdə bol-bol emir kusturica göndərmələri var...ümumiyyətlə, kinoda magik realizmi ən uğurlu istifadə edən rejissorlardan biridir emir kusturica...bu filmdə də reha erdemin magik realist bir filmi olaraq qəbul edə bilərik...filmdə baş verən fövqəltəbii hadisələri olduğu kimi qəbul edirik, necə ki hər hansı bir magik realist əsəri oxuduğumuz zaman obrazları, hadisələri yadırğamadığımız kimi...emir kusturicada belə elementlər çoxdur; adamlara şəfa verən yaşlı qaraçı qadın (ki eyni motiv kosmosda da istifadə olunmuşdur), havaya qalxaraq ölən gəlin (qaraçılar zamanı filmindən), ya da underground filmində uçan balıq kimi bəzən gülünc, absurd həddə çatacaq qədər sirli-sehirli hadisələr...kosmosda da bunların izlərini açıq şəkildə görmək olar...bir də emir kusturicanin hinduşkalarına, reha erdem qazlar ilə cavab vermişdir ki, bu da çox gözel bir göndermedir...

qarabağ müharibəsi istəyən insan

"olsun bitsin"çilər nəyin bitməsini istəyir anlamıram?!...sonu görünməyən itkilər olmasın diyə müharibə olmalıdı bəyəm? bu lap buridan'ın eşşəyi paradoksuna oxşayır...ayrıca "müharibə istəmək ifadəsi çatmayan insanlar, özlərini "müharibə istəyənlərin" sözcüsü olaraq hiss edir bəyəm bu durumun rasional izahını verməyə çalışır?...hardan tutsan boş mülahizələr səsləndirildiyini düşünürəm...səbəb, motivasiya nə olursa olsun müharibə fəlakətdən başqa heçnə deyil..sonunda qalibin olmayacağını bilə bilə, "lost cause"u dəstəkləyənlər qoy sizi saint jude (müqəddəs faddey) qorusun!

marcel proust

başlarkən, proust haqqında yazmaya təşəbbüs etmənin nə qədər “cahil cəsarəti” istəyən bir uğraş olduğunu qeyd etməliyəm...milan kundera “roman sənəti” kitabında modern ədəbiyyatın iki sehirbazı, joyce və proust’dan bəhs edərkən onlardan birinin yəni joyce’un “yaxalana bilməyən indiki anı”, proust’u isə “yaxalana bilməyən keçmiş zamanı” kəşf etmələriylə o vaxta qədər həyatın bilinməyən, ya da gözdən qaçırılan bir xüsusiyyətini romanın mövcudiyyəti olaraq göstərir...həqiqətən bu iki dahinin zamana qarşı obsessiv həddə varacaq qədər olan maraqları bənzəşsə də, obrazlara yanaşmaları arasında fərqliliklər mövcuddur...joyce, tanrıya məlum, joyce’a məlum tam və mütləq bir obrazı alıb, onu defragmentasiya edərək parçaları romanın zaman-məkan fabulasına sərpişdirir…oxuyucu (burda ideal və nəzərdə tutulan oxuyucu(implied reader) nəzərdə tutulur…reader-response theory’nın oxuyucu kategorizasiyası) isə bu pazlın parçalarını toplayaraq birləşdirir... proust isə bir obrazın, bir xarakterin mütləq olaraq bilinə bilməyəcəyini, obrazın daima qarşılaşdırılmalar, digər obrazların gözündən anlatılanlar yoluyla bilinə biləcəyini irəliyə sürür…haşiyə çıxaraq qeyd etməliyəm ki, bu texnikadan g. r. r. martin də “buz və atəşin şərqisi” romanlarında əsəri “pov-point of view “, müxtəlif obrazların nöqteyi-nəzərindən anlatmaqla bu texnikanı sadə və sistemli hala gətirir...
proust'u bir prizmaya bənzətmək olar...onun məqsədi şüaları qıraraq, keçmişə baxaraq bir dünyanı yenidən yaratmaqdır...proustun insanları elitar təbəqənin insanları, boş vaxtları olan xanımlar və cənablardır...sanki mane ya da renuarın tablolarındaki meyvələrlə dolu masaların ətrafına uzanan, təmtəraqlı məkanlarda intellektual mövzular üzərində söhbət edən zövq-ü səfaya dalmış insanlardır...proust sanki eyniliklə adlarını çəkdiyim rəssamlar kimi impresionistdir...təsadüfi deyildir ki, jean cocteau “à la recherche du temps perdu-itirilmiş zamanın izində” romanı üçün belə deyir : “ ilğımlarla, semiramidanın asma bağlarına oxşayan bağçalarla, zaman və məkan içərisindəki oyunlarla dolu nəhəng bir miniyatür”....
üslubi cəhətdən retrospektiv və prospektiv gediş-gəlişlər, qabarma və çəkilmələr üzərinə qurulmuş “itirilmiş zamanın izində” romanı prostun imzası kimidir...dəyişdirilməsi və özünə məxsus olmasıyla başqa bir əsərlə qarışdırıla bilməməsi ilə...
proustun homoseksuallığa olan münasibətinə də qısaca olsa toxunmaq istərdim, proust özünün homoseksual olduğunu açıq şəkildə inkar etsədə də- hər nə qədər bu yaxın dostu andre jid’i məyus etmişdir- əsərində homoseksual münasibətlər açıq şəkildə işlənmişdir...hətta romanın 4.cü cildinin adının “sodom və gomorra” olaraq adlandırılması və 32 səhifəlik homoseksual münasibətin təsviri də bunu bariz şəkildə izah edir...lakin, proustun homoseksuallığa olan tutumu mənfi olaraq dəyərləndirilir...bunu da proustun gizlində qalmaq istəməsiylə əlaqələndirə bilərik...kim bilir əsərində həm heteroseksual münasibəti, həm də homoseksual münasibəti göstərməklə bəlkə də proust cinsi oriyentasiyalardan, yönelimlərdən, cinsiyyətlərdən arınmış saf və təmiz sevgi və qısqanclığı insana aid digər duyğular kimi göstərərək bizim hamımızın fərqli hiss və duyğular qarşısındaki müxtəlifliyimizə diqqət çəkmək istəyir...

nefilim

tanax və əhdi-ətiqdə və daha ətraflı apokrifik mətin sayılan “hanokun kitabı”nda azazil (əzazil) yəni luciferin başçılıq etdiyi üsyandan sonra cənnətdən qovulmuş mələklərin – bunlara grigori və ya “watcher angel - keşikçi, gözətçi mələk” deyilir – bəni-adəmlə münasibətindən əmələ gəlmiş nəhəng varlıqlar... şərq mifalogiyasında qiyamətə qədər babildə bilinməyən bir quyuda başıaşağı asılaraq cəzalandırılmış harut və marut mələkləri, eləcə də kitab-i dədə qorqud dastanında, çoban və pərinin münasibətindən əmələ gələn nəhəng varlıq təpəgözdən bəhs edən “basatın təpəgözü öldürməsi” boyunda da bu nefilim mələklərinin izinə rastlamaq olur...

selkie

selkie, selki qədim irlandiya və şotlandiya mifalogiyasında suda suiti formasında, quruda isə insan formasına dönüşən mifalojik varlıqlardır...selkie qızlar və oğlanlar öz gözəllikləri və yaraşıqlılıqlarıyla seçilirlər...selki ilə evlənmək istəyən adam selkidən xəbərsiz onun suiti dərisini oğurlamalıdır...selkiler gözəl olmaqlarıyla yanaşı çox vəfalı bir həyat yoldaşı olurlar...ama əgər selki öz suiti dərisini taparsa onu çox darixdiği sualtı evinə dönməkdən heç kim saxlaya bilməz...
ümumiyyətlə mifalogiyada bu dəri, qabıq dəyişdirmə motivi ən çox istifadə olunan motivdir...yunan mifalogiyasında zevs bunun ən bariz nümunəsidir...buğaya, qu quşuna, qartala dönüşməsini ardıcıllıqla avropa, leda, qanimed əsatirlərindən bilirik...ərəb və orta şərq mifologiyasında selkilərə adekvat olaraq qu quşu dərisindəki gözəl pəri qızlarını misal göstərmək olar...bu motivə min bir gecədəki “bəsrəli həsənin nağılı”nda rast gəlinir...türk mifalogiyasında dəri dəyişdirmə motivi kabulgan- qabılgan adlanır ki, bu mövzudaki əsatirlərə “şahmeran” əfsanəsini misal göstərmək olar...selkie efsanəsiylə bağlı neil jordan'ın "ondine" filmini izləməyi məsləhət görürəm...