decameron

italyan renessansanın ən mühim simalarından biri olan covanni bokkaççoya dünya şöhrəti qazandıran və qərbin “min bir gecə” abidəsinə cavabı olaraq görülən bu əsər yunanca “on günlük” deməkdir...təsadüfi deyil ki, italiya ədəbi-bədii nəsrinin başlanğıcı bu əsərlə başlanır...bokkaççonun əsəriylə dini-asketizm görüşlərinə öldürücü bir zərbə endirmiş, dövrün italiya həyatının tam dolğun, aydın və hərtərəfli təsvirini verməklə renessans realizminin ən parlaq ifadəsi əsərdə öz əksini tapmışdır...dekamerona formalist nəzərdən yanaşsaq burada novella janrının yüksək bədii forma səviyyəsinə qaldırıldığını görə bilərik...dekamerondaki novellalar öz süjet xətti və ideyası etibarilə çox rəngarəngdir...

maleficent

post-modernizm və mətinlərarasılıq- intertextuality məfhumu üzərində məna inşa ediləbilən hərşeyi bir metin olaraq görür...semiotik bir mətin olaraq malefis’i izlərkən və izlədikdən sonra filmdəki istər açıq, istərsə də örtük şəkildə olsun “queer” simvolizmini görməmək mümkün deyil... film son zamanlar olduqca rəvacda olan bilinən hekayələrin alternativ perspektivlə yenidən ələ alınması trendinə uyğun ssenariyə malikdir...filmin başlarında malefis və stefan arasında başlayan münasibət gey olan çoxunun həyatında baş verən heteroseksual birinə qarşı duyduğu istər platonik, istərsə də qarşılıqlı olsun mutsuz sonla bitən, ilk peşmançılıq, ilk xəyal qırıqlığı olaraq görmək olar...daha sonra malefisin qanadlarının ondan “oğurlandıqdan” sonra “diana ross- i will survive” klipində də görəcəyimiz kimi drag queen obrazına girən angelina jolie’nin möhtəşəm performansıyla malefis hermafrodit və kimliyi mübhəm bir obraza bürünür…
filmdə qəddar, kinik kral stefan heteronormativ quruluşu ifadə etməkdədir... istər avroranın atası olaraq soyuqluğu və laqeydliyi, hər nə vəchlə olursa olsun malefisi yoxetməyə çalışması və bu yolda ağlını qaçırması heteronormativ quruluşun “qoca və dəli” kralın obrazında cürüməsini gözlər önünə sərir...filmdəki digər ərk və heteroseksual iqtidarın nümayəndəsi gənc şəhzadə fillip nağılın əksinə filmin süjetində tamamilə passiv roldadır...hətta onun avroranın qurtarıcı olaraq “əsl məhəbbət öpüşü” belə işə yaramır...avrora yalnız queer bir obraz olan malefisin öpüşündən sonra oyanır...beləliklə queer məhəbbətin nağıllardaki o əsl məhəbbət olduğu fikri təsdiqlənmiş olur...filmdə malefis və digər peri, elf, cirtdanların və digər mifolojik varlıqların yaşadığı məkan da pastoral arkadiya, orta əsrlərdəki “fortunatae insuale” kimi dünyadan tamamən təcrid olunmuş “ada” mifini çağrışdırır...bu da müasir dövrlərdəki gay village və ya “gay cənnəti” olaraq bilinən kanar adalarının bir təmsili olaraq görülə bilər...
və əlbəttə lana del rey və onun o əfsunlu səsiylə ifa etdiyi once upon a dream soundtracki filmin mifik havasını tamamlayır...

məryəm

isa peyğəmbərin anası və məcdəlli məryəmin iki ayrı dini-tarixi şəxsiyyət oluması xristian teologiyasını az-çox bilən hər kəscə məlumdur...ayrıca, " da vinci code" əsəri məcdəlli məryəmi isanın evli olduğu qadın olaraq göstərir və əsas süjet xristianlığın holy grail- san qril in nə olması ilə bağlı olaraq önə sürdüyü iddiadan ibarətdir...kitabı oxuyanların bildiyi üçün bura uzun-uzun yazmaq istəmirəm...nəinki "da vinci code" kitabında, heç reallıqda da məcdəlli məryəmin isanın anası olaraq göstərilməsi faktı yoxdur...hər iki obraz istər incildə olsun, istərsə də xristian sənət və ədəbiyyatında ayrı-ayrı dini figurlar olaraq ələ alınır...

don kixot

modern roman ənənəsinin qurucusu olan roman...yuxarıdaki, “cəngavər romanı” iddiasına da açıqlıq gətirmək lazımdır...ilki nəinki ispaniyada o dövrlərdə bütün avropada “cəngavər romans”ları çox rəvacdaydı...gördüyünüz kimi, roman yox romans, cünkü əgər roman janrının başlanğıcını don kixot olaraq qəbul edərsək ondan əvvəl cəngavər romanlarının olmasını qeyd etməmiz bizi anaxronizmə düşürər...halbuki romans janrının əsasını məşhur fransız balladası, “roland haqqında nəğmə” kimi mənzum şeir qoymuşdur...daha sonralar xiv. əsrdə mənsur formada romanslar yazılmaya başlamışdır...mövzusu adından da görüldüyü kimi cəngavərlərin bir ledi uğruna yarı-real, yarı-əfsanəvi sərgüzəştləri, göstərdikləri igidliklərdən bəhs edir...orta əsrlərdə kral artur və onun dəyirmi masa cəngavərləri, san qril (müqəddəs cam), böyük karl (charlemagne) haqqındakı nağıllara əsaslanan bu romanslar xvi.əsrə gəlindiyində səlib yürüşlərindən və osmanlı imperiyasının konstantinopolu fəth etməsindən sonra cəngavərlik qurumu gedərək zəifləmişdi...bu da bariz şəkildə öz əksini ədəbiyyatda tapmağa başlamışdır...artıq renessansdan sonra filizlənməyə başlayan bir fərd olaraq insan fikri cəngavər romanslarında “knight-errant” və ya “chevaliers errant” kimi idealizə olunmuş “gəzgin cəngavərlik”lə əvəz olunmuşdu...bu səpkidə olan romanslarda cəngavər artıq vassalı olduğu hər hansı bir kral üçün deyil öz seçdiyi amal uğruna macəralara atılırdı...orta əsr cəngavərlik idealı və renessans hümanizminin ortaq məhsulu olan bu romansların ən qüsursuz örnək, don kixotda da qarşımıza çıxan, don kixotun özünü özləşdirdiyi amadis de gaula romansıdır...heç təsadüfi deyil ki don kixotun “dəliliyinə” səbəb olan kitabları yandırarkən rahiblə dəlləyin amadis de gaula kitabını yandırmamaları cervantesin bilincli şəkildə verdiyi bir qərar olaraq görülə bilər...üstəlik cəngavərlik romansları don kixotun nəşrindən sonra da hələ də rəğbət görməyə davam etmişdir...
don kixot haqqında yazarkən cervantesin üslubi yeniliklərindən də bəhs etmək lazımdır...cervantesin yazar-oxuyucu ayırımını 400 il bundan qabaq öncədən görməsi, oxuyucunu aktiv şəkildə kitaba, oxuma aktına qoşmaq üçün kəşf etdiyi və oxuyucuyla qurduğu aktiv dialoq -buna meta-fiction deyilir ədəbiyyatşünaslıqda-bədii-üslubi keyfiyyətlər daha sonralar laurence sterne’nin “yox-roman” janrının ən ilkin nümunəsi sayılan “tristram shandy” romanı və italo calvino’nun “se una notte d'inverno un viaggiatore- bir qış gecəsi əgər bir səyyah” adlı romanında da istifadə olunmuşdur...

sen aydınlatırsın geceyi

filmloverss.com adlı internet saytının seçdiyi son 10 ilin ən yaxşı türk filmləri siyahısında 5.ci sırada olan film...güneşin oğlu, polis kimi klasik onur ünlü filmi olduğunu filmin açılış səhnəsindən anlamaq olur...günümüzdə populyar olan fövqəltəbii qüvvələri olan qəhrəman filmlərinin çox sadə və mübaliğədən uzaq parodiyası olan bu filmdə qara-komediya abu-havası mövcuddur...filmin ağ-qara olaraq çəkilməsi də bu atmosferi daha da gücləndirir...film texnikası baxımdan isə, obrazların yalan danışdıqları sekanslarda, həqiqətdə olan bitənin onların arxasında sanki flu bir görüntüdə verilməsi çox maraqlı bir flashback texnikasıdır...filmin soundtrackləri də filmlə uyum içərisindədir...xüsusilə, mreyte ya mreyte mahnısı bu filmin nağıl dolu atmosferinə tamamilə uyğundur...

p.s. mreyte ya mreyte ərəbcədən tərcümədə "mirror, mirror" mənasına gəlir ki, bu da məşhur "snow white and the seven dwarfs" nağılındakı "evil queen-mənfur kraliça" nın "mirror, mirror on the wall, who is the fairest of them all" sözlərindən ilham alınmışdır...

hamlet

shakespeare'in tragediyaları arasında ən çox oxunan və ən çox səhnəyə qoyulan pyesidir... ata qatili olmaq məsələsinə gəldikdə isə, əslində pyesdə hamletin atasını əmisi claudius öldürür...hamletin edip kompleksi əmisi əmisi claudius və anası gertrude münasibətində ortaya çıxır...freud'un yozumuna görə hamletin edipal kompleksi doğma atasına qarşı deyil...atasını öldürərək anasının yanında onun yerini tutmuş əmisinə qarşıdır...bu səbəbdən hamlet claudiusu öldürməsini davamlı olaraq ertələyir, ləngidir...ingilis dilində bu əməlin qarşılığına "procrastination" deyilir ki, bu söz mənim üçün hamletlə assosiasiya olur...hamletin əmisi claudiusu öldürməsini ləngitməsi, o dövrdəki klasik intiqam motivli pyeslərdə olduğu kimi buna səbəb olan xarici faktorların pyesdə qeyd olunmamasını bir çox ədəbi tənqidçi yadırğayaraq, hamlet pyesini "tragedy of inaction" olaraq adlandırmışdır...freud, pyesdə hamlet yalnız anası gertrude öldükdən sonra, artıq anasına qarşı duyduğu insest duyğuların fail obyekti yox olmasından sonra hərəkətə keçərək əmisini öldürməsini belə açıqlayır...

richard ııı

shakespeare’in ingiltərə tarixiylə bağlı yazdığı pyeslərin ilk tetralogiyasını tamamlayan richard iii, bu səpkidə yazılmış daha əvvəlki pyeslərdən çox çox üstün bir tragediyadır...richard iii. obrazı isə tamamilə canlı və həqiqi bir persona təəssüratı bağışlayan insan yaratmaq baxımından shakespeare’in ilk böyük uğurudur...əgər shakespeare və onun qələmi olmasaydı, york və lancaster ailələri arasında savaş bəlkə də bəsit bir qonşu münaqişəsi olaraq qalacaqdı...ingilis tarixində və shakespeare’in pyesində, seri qatillərin şahı kral iii. richard taxta yeridiyi yolu qan gölünə doldurmuşdur...anadangəlmə qozbel, topal, çolaq və bədəninin hər yanı əyri-büyrü bir məxluq olan gloucester hersoqu richard iii’ün tək ümüdi və hədəfi, həyatın ondan məhrum etdiyi xoşbəxt olma şansını ingiltərə taxtına oturaraq və tanrının ondan daha sağlam yaratdığı digər insanları öz buyuruğu altına almaqla yaxalamaqdır…lakin bu yolda onun qarşısında bir çox əngəllər durmaqdadır…bütün bunlara rəğmən machiavelli’yə dərs verəcək qədər şeytani zəkaya və bir buqələmun kimi saxtakarlığıyla bu əngəlləri bir-bir aşır...kral vi. henry və qardaşı şəhzadə iv.edwardı öldürür...digər qardaşı, taxt yolunda ona əngəl olacaq clarence hersoqunu bir şərab çəlləyində boğaraq taxta çıxır...lakin 28 aylıq qısa krallıq dönəmi qızılgül müharibəsinin son savaşı olan bosworth döyüşündə sona çatır...shakespeare’in ona ölümsüzlüyü bəxş etdiyi– “a horse! a horse! my kingdom for a horse! – bir at qarşılığında krallığımı verirəm! ”sözləriylə ədəbiyyatın antagonist obrazları arasında öz yerini alır...
bir haşiyə çıxaraq davam etmək istərdim-məşhur buz və atəşin şərqisi fantastik roman seriyasını oxuyarkən bir çox mətinlərlə yanaşı yazarkən g.r.r.martin shakespearin bu oyunundan xeyli təsirləndiyinin izlərini görmək olur...

min bir gecə

şərq mədəniyyətinin bəşəriyyətin söz xəzinəsinə bəxş etdiyi möhtəşəm və ölməz abidələrdən biri olan “min bir gecə” əsrlər boyu mürəkkəb təkamül və təşəkkül mərhələsi keçərək, çoxsaylı tərcümələr sayəsində yarandığı regionun hüdudlarını aşaraq bütün dünyada şöhrət qazanmışdır...min bir gecənin mətnində təkcə ərəblərin deyil, xilafətə daxil olan bir çox digər xalqların bədii təxəyyülünün məhsulu maddiləşmişdir...min bir gecənin tədqiqatçıları abidədə fars, hind, yunan, yəhudi və.s mədəniyyətlərin izlərini açıq-aşkar görüldüyünü irəli sürməktədir...
abbasilərin xilafəti dövründə başlayan və sonralar “islam intibahı” olaraq adlandırılan viii-x əsrlər, ərəb-müsəlman sinkretik mədəniyyətinin formalaşmasında və tərəqqisində tərcüməçilik fəaliyyətlərinin xüsusi yeri var idi…antik yunan filosoflarının əsərləri ilə yanaşı, sassanilər dövründə yaranmış ədəbi abidələrin pəhləvi dillərindən edilən tərcümələr yoluyla ərəb ədəbiyyatına yeni nəsr janrları meydana gəlməyə başlamışdır…bu tərcümə əsərlər arasında, “kəlilə və dimnə”ni göstərə bilərik…
min bir gecənin əsas məzmununu oluşturan, onun prototipi olan “hezar əfsanə-min nağıl” məcmuəsi vi əsrdə mükəmməl variantda sassani imperiyasında mövcud olmuşdur...vii əsrdə abbasilər xilafətində edilən tərcümələr yoluyla əlavələr və redaktələrlə zənginləşən “min bir gecə” artıq x əsrdə bütün ərəb xilafətində məşhur idi... lakin o vaxtlar, bu abidə pəhləvicə protoptipinə uyğun olaraq, çox zaman “min nağıl”, yaxud “min gecə” adlandırılırdı... buna rəğmən abidənin bağdad nəşrində gecələrin sayı 100-ü keçmirdi...bir çox mülahizələrə görə, abidənin adının “min bir” olaraq dəyişməsi ərəblərin cüt rəqəmləri uğursuz saymalarıyla əlaqədar olmuşdur...bunla bağlı ən maraqlı ideyanı, min bir gecənin qərbdə ən yetkin ilk tərcümələrdən biri sayılan alman tərcüməçisi enno littman tərəfindən ortaya atılmışdır...littmana görə, əsərin adı türk dillərində qeyri-müəyyən çoxluq bildirən “min bir” idiomatik ifadəsinin ərəbcəyə tərcüməsi nəticəsində yaranmışdır...bu durumu hazırda türkçə və azərbaycan dilində “min bir əziyyət çəkmək”, “min bir xırdavat” kimi ifadələrdə də görmək mümkündür...digər tərəfdən abidənin son təşəkkül mərhələsinin misirdə məmlüklər və osmanlılar dönəmində baş verdiyin nəzərə alsaq, bu ehtimal kifayət qədər inandırıcı təsir bağışlayır...sonralar bu ifadə hərfi mənada başa düşüldüyündən çoxsaylı əlavələrin köməyi ilə gecələrin sayı da başlığa uyğunlaşdırılmışdır...

mixail baxtin

keşməkeşli olmasına baxmayaraq olduqca məhsuldar həyatı boyunca 20.ci əsr ədəbiyyat nəzəriyyəsinə böyük ölçüdə təsir edən mixail baxtin haqqında başlıq açmaq və bu başlıq altına yazı yazmadan duyduğum həyacanı sözlərlə ifadə etmək çətindir...lənətə gəlmiş stalinin “dəmir yumruq” rejiminin çox saylı qurbanları platonov, tsvetayeva, mayakovski, rus formalistləri; eləcə də azərbaycan mədəniyyətinin cavid, müşfiq kimi dahiləri kimi baxtin də eyni aqibətin qurbanı olmuşdur...əsərləri görməzdən gəlinmiş, özü sürgünə göndərilmiş, xəstəliyi ucbatından bir ayağını itirmişdir...bütün bunlar yetməzmiş kimi təcrid olunmuşluğun verdiyi psixoloji durum onu əlyazmalarına qarşı laqeyd tutumuna səbəb olmuş, birçox əlyazmaları rütubətli zirzəmilərdə çürüməyə üz tutarkən, çoxu da siqaret kağızı olaraq yanıb kül olmuşdur..
60-cı illərdə o zamanki институт мировой литературы им. а. м. горького- maksim qorki adına dünya ədəbiyyatı institutunun bir qrup gənc dissertant və aspirantları onun əsərlərini “kəşf etməsindən” sonra baxtin yenidən nəşr olunmağa başlayır və 1975-ci ildə qocalar evində gözlərini yumur...qərbin baxtin ilə tanışlığı baxtinin dialojizm məfhumunu inkişaf etdirərək “intertextuality-mətinlərarasılıq” məfhumunu ortaya qoyan julia kristeva yoluyla başlamışdır...ümumiyyətlə baxtinin ideyalarının və önə sürdüyü məvhumların post-strukturalizmin əsasını təşkil etdiyini söyləyə bilərik...onun heteroglossiya, polifonizm, dialojizm, karnaval, xronotrop kimi ədəbi-fəlsəfi məfhumları bugünün özündə belə ədəbiyyat nəzəriyyəsində, ədəbi tənqdidə çox yararlanılan məfhumlardandır...baxtinin ədəbi nəzəriyyəsini dünyanı və insanı anlamanın bədii təzahürü olaraq görə bilərik...
son olaraq baxtinin ən məşhur əsəri, “проблемы творчества достоевского-dostoyevski poetikasının problemləri” bakı slavyan üniversitetinin professoru məmməd qocayev tərəfindən azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur...ədəbiyyat nəzəriyyəsi ilə maraqlananlar üçün vazgeçilməz bir qaynaq olduğunu əminliklə söyləyə bilərəm...