siyasət və əxlaq üzərinə
![]()
bu başlığı açmağımın əsas səbəbi bu #317396 entry-yə gələn özəldən bildiriş oldu. insan yaranandan bu yana daim aktual olan və qiyamətə kimi də aktuallığını itirməyəcək ən təməl istək və mövzu: siyasətdə, yəni gündəlik həyatımızda digər şəxslərin üzərində güc və əxlaq (dini nöqteyi nəzərdən). heç kimə sirr deyil ki, həyatda yaşamaq, sağ qalmaq, arzu və istəklərimizə çatmaq üçün daim digərləri ilə mübarizə aparmalı oluruq, həm də bu mübarizə mütləq bizim xeyrimizə bitməlidir. əks halda, həyatda loser kimi tanınacağıq. istəsək də, istəməsək də bu belədir: güclü olan qalib gəlir. iş intervyusundan tutmuş, məhlədəki futbola/davaya, münasibətdə qarşı tərəfi də inandırmağa güc lazımdır. məsələ təkcə fiziki gücdən getmir. o zaman güc nədir? gündəlik həyatda buna harizma, siyasi elmdə isə blat deyirlər. hə, bildiyimiz və ruscadan bizə çox gözəl tanış olan blat sözü. bəs blatı və ya gücü necə əldə etmək olar? bu suala cavab verməmişdən öncə bir neçə şeyə aydınlıq gətirmək lazımdır. əgər bizim sıradan bir həyatımız varsa, 9-5 rutinindən kənara çıxmayıb, hər ay sonrası kartımızdakı maaşı gözləyiriksə, bu entry zaman sərfiyyatından başqa bir şey deyil. və onu da bilməliyik ki, hədəflərimizə çatmaq üçün bizim gücə nə qədər ehtiyacımız var.
indi isə gələk idarəetmə anlayışına və hakimiyyət istəyinə. siyasi elmlərdə hakimiyyət, dövlət, idarəetmə üzərinə ucsuz-bucaqsız kitablar yazılıb, yazılır və yazılacaq. yanaşmalar da müxtəlifdir. demokratik cəmiyyətlərdə idarəedən şəxs xalq və ya bəlli bir qrup tərəfindən bir vəzifəyə seçilir, ona verilən müddət ərzində tutduğu vəzifədən dolayı yerinə yetirməli olduğu işlər olur. əgər vəzifəsindən sui-istifadə etməyə qalxarsa, o zaman cəza mexanizmləri işə düşür. amerikan siyasi sistemində buna checks and balances deyirlər, qısası yoxla və balanslaşdır. demokratik parlamentar sistemlərdə isə baş nazirə və ya prezidentə güvənsizlik votumu deyilən bir şey var. bu işin kitab dili ilə və demokratik cəmiyyətlər üçün izahıdır. bəs real həyatda necə?
gerçək həyatda isə qaydalar tamamilə başqa cürə işləyir. istənilən şeyi əldə etməyin ən asan yolu şəbəkələşmədir, yəni networking. bizim dildə isə buna "dvijeniya" deyirlər. burda isə ən təməl prinsip bir şeyi qarşı tərəfdən istəyəndə heç bir zaman ictimaiyyət içində deməzlər. yəni kimdən işin keçirsə, təklikdə həll elə. tanışlıq, dost münasibətləri çox vaxt puldan da qabaq olur. rusların ən məhşur misali "100 rublundansa, 100 dostunun olmağı yaxşıdır" (Не имей сто рублей, а имей сто друзей). və beləliklə şəbəkəniz formalaşır. qapı qapını açar mexanizmi işə düşür. siz isə istədiyiniz hiyerarxiyada irəliləyə bilərsiniz. güc özü ilə bərabər var-dövlət də gətirəcək. illeqal yolla əldə etdiyiniz şan-şöhrəti zamanla qanuni yolla da təsdiqlətdirəcəksiniz. qanun şah yox, şah qanun olacaq. tarixdə buna çox misallar var. nəzəri məktəbini italyan filosofu makiavelli qoyduğuna görə, makiavellian yanaşma deyirlər buna. günümüzdə ən bariz numünəsi rusiyada putin, bizdə heydər əliyev kimi adamları misal çəkmək olar. hər ikisinin həyatını oxusanız, zirvəyə necəyə gəldikləriniz görəcəksiniz.
xalq deyimi ilə bizdə qabağa gedənə "bacarana can qurban" deyillər. bacarmayana da nə olduğunu bilirsiniz də. səbəbi sadədir əslində. resurslar qeyri-bərabər və ədalətsiz paylaşılıb, həyatda qalmaq isə əxlaqi yollarla mümkün deyil. əxlaqi yolla yaşamaq istəsəsəniz sizə kimsə nəsə deyən deyil, hamının gözündə əxlaqlı, yaxşı insan kimi görünəcəksiniz, sözsüz, amma "soft", o harizma sizdə olmayacaq. yəni ki, şir payından sizə heçnə düşməyəcək. önəmli olan zirvəyə çatmaqdı, necə çatmaq yox. siz ora fahişəliklə, şərəfsizliklə də çata bilərsiniz, fərq etməz. əsas gücə yiyələndikdən sonra, ən namuslu da sizsiniz, ən əxlaqlı da. buna əmin olun.
bu məsələnin dünyəvi tərəfi. necə deyərlər "the way to the hell with good intentions"- bizim dildə desək: cəhənnəmə gedən yol mərmərlə döşənər.
dini nöqteyi nəzərdə isə idarəetmənin bir yolu var: ədalətli və Allaha görə. bir insanda nə ədalət anlayışı, nə də allah qorxusu olmayanda, onun qarşısını kəsəcək hər hansı bir maneə qalmır. istədiyini edə bilər. dində də nəzarət mexanizmi əsasən allah qorxusudur. idarəedənin tək zamanlarda verdiyi qərarlar, etdiyi əməllər nəfsinə görə yox, məhz allahın istəyinə görə olması həmin qorxuya bağlıdır. çünki, həmin adam bilir ki, öz rifahı naminə kimlərinsə haqqına girsə, mütləq cəzası var, fərq etməz ya bu dünyada, ya axirətdə.
istər çağdaş həyatımıza, istər tarixə nəzər salanda, bir mənzərənin şahidi oluruq. bütün ədalətli deyə biləcəyimiz adamlar kənarda qalıb, yuxarılarda isə diktatorlardı. səbəbi isə sadədir əslində, həqiqəti deyəni, sakit təbiətli, yaxşı adamı heç kim istəmir. asıb kəsən, qanun mənəm deyə bağıran, zülm edən şəxslər lazımdı ki xalqa, xalq da daim "xilaskar" axtarışında olsun.
)