cien anos de soledad

latin amerikanın dünyaya bəxş etdiyi dahilər silsiləsindən, hamımızın "gabo"su gabriel garcia marquez'in 20-ci əsrin ən önəmli 100 əsəri içərisində göstərilən magik realizm üslubunda yazılmış roman...marquezin genesis (təkvin)ə cavabı...yalnızlıqla imtahana çəkilən, bu yalnızlığın içində bir-birlərinə sığınan bir nəslin timsalında bütün bir bəşəriyyətin keçirdiyi hiss və həyəcanları, insani duyğuları, təcrübələri, sevinc və kədər anlarını bibliya və zəngin latın amerikası mifologiyası qazanında əridərək bizə alternativ bir insanlıq tarixi olaraq təqdim edən marquezin özü "omniscient point of view-ilahi baxışa sahib, hərşeyi bilən" heyakəçi olaraq romanda iştirak edir...melquíades, yəni marquez yazarın cameosu olaraq qarşımıza çıxır...cameo terminini kino terminologiyasından aldım...kinoda bunu sevən başda hitchcock, tarantino kimi rejissorların olduğu bizlərə məlumdur...ədəbiyyatda da bu texnikadan örtük və ya açıq şəkildə istifadə edən yazarlar var...bunun ilk və ən kamil nümunələrindən biri joyce'un ulyssesdə "makintoş geymiş adam" olaraq dignamın cənazəsində leopold bloom'un qarşısına çıxır və gün boyu onu sanki təqib edir...daha sonra stephen king məşhur "the dark tower' roman seriyalarında özü yazar obrazında iştirak edir və.s...marquezin istifadə etdiyi texnika, melquíades’in kriptik kəhanətləri də romanın üslubuna və bədii quruluşuna tamamilə uyğun olduğu üçün bu texnikanın mükəmməl nümunələrindən biri hesab oluna bilər...

sevgilini sekslə məşğul olmayacaq qədər sevmək

bir qadınla eyni zamanda həm sekslə məşğul olmayı, həm de ehtirama layiq olmayı yaraşdıra bilməyən bəzi dırnaq arası kişilərin, əslində azərbaycan dilində işlədilən anlamıyla erkəklərin sindromu...freud tərəfindən "madonna-whore syndrome" adlandırılır...əsasən bir iktidarsızlıq krizidir...patriaxart türk kültüründə "evlənəcək qadın-eylenecek qadın" ayırımının adekvatıdır... dünən ak partinin başbilənlərindən bülent arınç tərəfindən səviyyəsizcəsinə səsləndirilən "qadın yüksək səslə qəhqəhə atmamalıdır" kimi qıcqırmış zəkanın məhsulu olan cümlənin və gülüşün və qəhqəhənin qadını, kişisi olmayacağını bilməyəcək qədər yobaz zəkanın arxa planını formalaşdıran da bu sindromdur...

yadplanetli

yad planetli, bir digər adıyla extraterrrestrial life form (yerdən kənar yaşam forması) deməkdir. bu səbəbdən, yer kürəsindən kənarda, hər hansı bir planetdə tapılacaq bir bakteriya belə, “yad planetli” kategoriyasına girə bilər…yad planetlilərin mövcudiyyətini medyada tez-tez rast gəldiyimiz “yad planetli tərəfindən qaçırılma” və ya “uno gördüm” kimi sensasyon başlıqlı xəbərlərə əsaslandırmaq, ya da hər hansı bir dini kitabda yazıldığını iddia etmək yerinə, açıq kosmosun bir çox bölgəsində həyatın dünyada olduğu kimi abiyogenez ya da panspermik metodlarla başladığını qəbul edərsək, ağla daha yatqın bir “yad planetli” təxəyyülü formalaşdıra bilərik…
ikinci bir məsələ indiyə qədər aralarında stephen hawking, carl sagan və onun xələfi neil degrasse tyson da daxil olmaqla heç bir elm adamı və seti (search for extraterrestial intelligence), nasa ve esa (european space agency) kimi bu mövzularda ciddi elmi araşdırma mərkəzləri uno'ların mövcudiyyətini aşkara çıxara bilməmişdir. yad planetlilərin və bənzər şəkildə unoların mövcud olduqlarını iddia edənlərin isə bunu isbatlama kimi bir öhdəliyi vardır….latınca bir hüquq termini olan "onus probandi" olaraq bilinən bu vəziyyət, isbat yükünün iddia sahibine aid olduğu deməkdir . lakin, yerdən kənar ağıllı varlıqların olması unoların mövcud olduğu mənasına gəlmədiyi kimi, uno'ların mövcud olmaması yerdən kənar ağıllı həyat formalarının var olmadığı demək deyildir….
bu qədər geniş bir kosmik fəzada, kəhkəşanda canlı yaşamına ev sahibliyi edən tək planetin carl sagan’ın “solğun mavi nöqtə olaraq adlandırdığı” bizim hamımızın evi, yer planeti olduğunu düşünmək, sözün əsl mənasıyla sadəlövh və elmi cəhətdən səhv bir yanaşma olaraq görsənə bilər…müşahidə edilə bilən kainatda milyarlardlarla qalaktika və hər qalaktikada milyardlarca ulduz öz planetar rəqslərini icra etməkdədir….əlbəttə, bu galaktikaların, galaktikalardakı planetlərin bir neçəsində sırf statistiki hesaplamalarla olsa belə bizlər kimi canlı həyat formalarının olduğunu hesab etmək lazımdır…bu işin bir tərəfi…bir digər tərəfdən də bizim bilmədiyimiz, elm aləminə müəyyən olmayan sayıda və şəkildə canlı yaşam formaları var ki, bunları təsvir və təssəvvür etmək belə çox çətindir…unutmamaq lazımdır ki, bizim bildiyimiz mənada canlı həyat, yaşadığımız dünyanın fiziki qanunauyğunluqlarına uyğun mövcud olabilmiş canlı yaşamdır… başqa bir galaktika və başqa bir planetdə işlər tamamilə fərqli şərtlər altında, başqa qanunauyğunluqlara görə işləyə bilər….

kürk mantolu madonna

"türk ədəbiyyatı 20.ci əsrdən formalaşıb" kimi səhv yargı cümləsini hansı əsaslara dayandırılaraq yazıldığını anlamış deyiləm?! bütün xoş məramımla yazarın bu cümləni yazarkən diqqətsiz davrandığını düşünmək istəyirəm...çünkü, bu iddianı ortaya atmaq üçün ən azından tanzimat dönemi ədəbiyatından, edebiyat-ı cedide, yəni servet-i fünün ədəbiyatından xəbərsiz olmaq gərəkir, hələ divan ədəbiyyatını demirəm...roman janrının türk ədəbiyyatına girməsi tanzimat dönemində edilən intensiv tərcümələr yoluyla başlayır ki, bu dönemin de başlanğıcı 1860-cı illərə təsadüf edir... israil əsilli kültür nəzəriyyəçisi itemar even-zohar'ın çoxlusistem (polysystem) nəzəriyyəsinə görə ədəbiyyat sistemi durağan vəya qeyri-məhsuldar halda olduğu zaman, tərcümələr yoluyla ədəbi sistemə tanış olmayan janrlar sistemə daxil olur...bu da yuxarıda bəhs edilən fenomeni açıqlamaqda tamamilə yerinə düşür...

dediyim kimi, yuxarıdakı cümləni yazmaq koskoca halid ziya uşaklıgilləri, ahmet mithat efendiləri, hüseyin rahmi gürpınarları, namık kemalları və adını sadalamadığım yazarları yox saymaq deməkdir...üstəlik bu yazarların bir qisminin həyat və yaradıcılığı müstəqillikdən sonra müasir azərbaycan ədəbiyyatı dərsliklərinə salınmalarına rəğmən...

kleopatra

cariyələr onu eşşək südü və bal qarışımından hazırlanmış məcun ilə çimdirirlər...çılpaq bədənini yasəmən, süsən və doqquzdon çiçəklərinin ekstraktıyla yağladıqdan sonra quş lələyi doldurulmuş yastıqların üzərinə uzadırlar...qapalı göz qapaqlarının üzərində aloe yarpaqları vardır...üzü və boynu isə öküzün öd suyu, dəvəquşu yumurtası və bal mumundan hazırlanmış maskayla örtülmüşdür...siestadan oyandığında ay çoxdan göydə bədirlənmiş olur...cariyələr əllərini qızılgüllərlə, ayaqlarını isə badam iksiri və portağal çiçəyi ətirləriylə ovuşdururlar...qoltuq altlarından limon və darçın qoxuları yayılır; qoz yağının parlaqlıq verdiyi saçları qoxusunu səhra xurmasından alır...
nəhayət sıra makyaja gəlir...böcək tozundan hazırlanmış ənlik və kirşanla yanaqları və dodaqları boyanır...sürmə tozuyla qaşları çəkilir...lapis lazuli və malaxit tozu gözlərinin ətrafına mavi və yaşıl kölgələr verir...
kleopatranın iskəndəriyyə'dəki sarayında son gecəsi...son firon: söyləndiyi qədər gözəl olmayan, söylənənlərdən çox daha uğurlu hökümdarlıq edən, birdən çox dil bilən, romaya meydan oxuyan, yuli sezar və mark antoni ilə yatağı və gücü paylaşan qadın...oktavian avgustun orduları sarayına doğru yaxınlaşarkən ən gözəl paltarlarını geyərək sakitcə taxtına oturur..yuli sezar öldü, mark antoni öldü...misirin mühafizəsi çökmək üzərədir...kleopatra səssizcə cariyələrə səbəti açmalarını işarət edir...zınqırovun səsi eşidilir...ilan səbətdən çölə doğru süzülür...və nilin kralıçası tunikasının yaxasını açaraq qızıl tozuyla parladılmış çılpaq döşlərini ilana təslim edir....

(qaynaq; eduardo galeano- mirrors: stories of almost everyone)

fırtına və çoşqu

əvvəla bu başlığı sifariş verən gandalfın əsası'na təşəkkür edirəm...avropada xviii əsrin son dekadası və xix əsrin ilk otuz illiyini əhatə edən romantizm ədəbi cərəyanını həm ideoloji, həm də bədii cəhətdən hazırlayıb yetişdirən "sturm und drang" ədəbi hərəkatının adı...azərbaycan dilinə"fırtına və təzyiq" kimi tərcümə olunur...gənc goethe, schiller, herder, bürger, klinger və başqalarının daxil olduğu bu cərəyan təbiətə, xəyallar aləminə, duyğulara, fövqəltəbii qüvvələrə və subyektivliyə attığı addımlara aydınlanmanın iflasa uğramış rasionalizminə qarşı meydana çıxmışdır....