müzəffər əli

16-cı əsr azərbaycan rəssamı. təbriz miniatür məktəbinin nümayəndəsi. təbriz,qəzvin, məşhəddə işləmişdir. öz dövrünün xəttatı , portret ustası və boyakarı olub. Şah Təhmasibin qəzvində tikdirdiyi çəhəl sütun sarayının eyvanında çəkdiyi monumental divar rəsmləri ən yaxşı işlərindən hesab olunur. nizaminin xəmsəsinə (1539-1543cü il tarixli əlyazmasına . britaniya muzeyi. london), firdovsinin şahnamə (1537-ci il əlyazması. metropoliten muzeyi nyu york) və əsədi tusinin gərşasbnamə (1573-cü il tarixli əlyazmasına . britaniya muzeyi) əsərlərinə çəkdiyi miniatürləri göz oxşayandır.

plener

fransızca plen air sözlərindən ortaya çıxmış mənası açıq hava olan boyakarlıqda günəş işığı və ətraf atmosferin təsiri nəticəsində rəng dəyişikliklərin tabloda əks olunması. renessans dövrü (pyero dello françeska , paolo veronese) və 17-ci əsr (d.velaskes , vermer van delft) rəssamları gümüş-boz rəng çalarlarından istifadə edərək tablolarında işıq-hava mühitini canlandırmışlar. əsas nümunələri isə 19-cu əsrin birinci yarısından etibarən geniş yayılmışdı.barbizon məktəbinə məxsus rəssamların ( t.russo, j.düpre, Narsis Verjil Dias de la Penya , Şarl-Fransua Dobini və sairə )əsərlərində daha çox rast gəlinir .azərbaycan rəssamlarından isə əsasən səttar bəhlulzadənin bir sıra əsərlərində plenerə nümunələr var. torpağın arzusu :

nasir xosrov

fars və tacik şairi, filosof, din xadimi. 1046-1052 ci illər arasında fələstin ,iran ,misir, suriya kimi ölkələri gəzmiş və səfərnamə əsərini yazmışdır. azərbaycanda da olduğu qətran təbrizi ilə görüşdüyü məlumdur. 1050-ci illərin əvvəllərində kafir elan edilərək bəlxdən sürgün edilmiş və ömrünün qalan illərini bədəxşan (pamir) dağlarında keçirdiyi deyilir. ismaililər təriqətinin nümayəndəsi olan n.xosrov müsafirlərin azuqəsi , oxucunun süfrəsi , hikmətlər toplusu kimi dini-fəlsəfi risalələri, on bir min beytdən ibarət divanı, aydınlıq haqqında kitab ( Rövşənayinamə) poeması , səadətnamə kimi əsərlərin müəllifidir.

mıxlı baba

əsl adının nə olduğu bilinməyən mıxlı baba hərəkatının başçısı. miliyyətcə udin olan mıxlı babaya təqribən 1624-cü ildə arxidakyon sonralar isə dyakon dini rütbələri verilmişdi. gecə əbasının sinəsinə ürəyi səmtində isanın çarmıxa çəkilməsi rəmzi kimi iki ədəd mıx bərkitdiyi üçün onu azərbaycanlılar mıxlı baba , ermənilər mıxlı vardapet adlandırmışlar. kilsəyə qarşı çıxdığına görə 1625-ci ildə alban katolikosu hovannes onu dyakon rütbəsindən məhrum etmişdi. hərəkata gəldikdə isə 1625-ci ildə baş vermiş antifeodal hərəkat erməni və azərbaycanlıların müştərək fəaliyyəti nəticəsində ortaya çıxmışdı. səfəvi hökmdarı birinci şah abbasın himayə etdiyi erməni kilsəsinin gəncə-qarabağ zonasında xeyli torpaq sahəsi var idi. mıxlı baba qarabağ və gəncədə yaşayan azərbaycan,erməni və udinləri kilsə və feodallar əleyhinə çıxmağı təbliğ edirdi. mıxlı baba dəstəsi ilə birgə kəndləri gəzir kilsələrdən rahibləri qovurdular. mıxlı baba sonralar türkiyə ərazisinə keçir və sonrakı taleyi barədə məlumat yoxdur

əhl

qədim dövrlərdə və erkən orta əsrlərdə ərəblər arasında (əsasən də köçərilərdə) patriarxal ailə. bir çadırın (xeymə) üzvləri qövm adlanırdı. sosial təşkilatın ali forması qəbilə idi. əhlə ailə başçısının nəsli ,onun qardaşları və qardaşı uşaqları , habelə nəslin üzvləri tərəfindən oğulluğa , yaxud qardaşlığa götürülmüş qullar və asılı şəxslər də daxil olurdu. əhlin xüsusi mülkiyyətinə mal-qara və ev əşyası aid idi. su , otlaqlar və becərilən torpaqlar qəbilənin xüsusi mülkiyyəti qohumlar və ayrı-ayrı nəsillər tərəfindən istifadə olunurdu. əhlin şərəfini qorumaq , qan intiqamı yalnız əhlin deyil , bütün qəbilə üzvlərinin borcu idi

inkrustasiya

dekorativ-tətbiqi sənət sahəsi . mərmər , keramika, metal (qızıl, gümüş ) ,fil sümüyü , sədəf parçlarını bəzədilən əşyanın hamar səthinə yerləşdirməklə naxış və təsvirlər yaradılır. qədim şərq və antik incəsənətdə heykəl və büstlərin gözləri inkrustasiya ilə işlənirdi. inkrustasiya azərbaycanda qədimdən xatəmkarlıq və rizəkarlıq adları ilə yayılmışdı. nümunə kimi kültəpədə (naxçıvanda qədim yaşayış yeri) tapılmış tunc dövrünə aid qara cilalı və ağ maddə ilə inkrustasiya edilmiş qab :

aspasiya

miletli aspasiya olaraq da tanınan qədim yunanıstanın görkəmli qadınlarından biri olaraq göstərilir. periklın həyat yoldaşı olub. evi afinanın mədəniyyət ocağı idi. rəssam,şair ,filosoflar (fidi,anaksaqor və başqaları) yaşadığı evə yığışırdılar. həmin görüşlərdən birinin təsviri :
Jean leon gerome " sokrat aspasiyanın evində Alkibiadisı axtararkən"

periklin siyasi düşmənləri aspasiyanı pozğunluqda (yunanların təbirincə hetaira) və küfrdə təqsirləndirirdilər.
Marie-Genevieve Bouliardın aspasiyanın portreti

musa ibn meymun

1135-1254-ci illər arası yaşamış yəhudi filosofu, teoloq və məntiqçi. Əsərlərini ərəbcə yazmışdır. bir neçə il fələstin,mərakeşdə 1165-ci ildən misirdə yaşamışdır. 1187-ci ildə misir sultanı səlah əd-dinin saray həkimi olmuşdur. Tərəddüd edənlərin bələdçisi əsəri latın, yəhudi dilinə Tərəddüd edənlərin müəllimi kimi tərcümə olunmuşdur. Fəlsəfi görüşlərinin əsasında ərəb mütəfəkkirlərinin təfsir etdikləri aristotelizm durur. iudazmi rasionallaşdırmağa çalışmış din ilə fəlsəfənin sintezinə cəhd etmişdir. Ölülərin dirilməsi və ruhun ölməzliyi haqqında kilsə ehkamı ilə razılaşmayan filosof təbii qanunauyğunluğu dərk etməyə, fəlsəfəni və elmləri öyrənməyə çağırmışdır. iudaizm tərəfdarları inkvizisiyanın təhriki ilə onun əsərlərini yandırmış özünü isə lənətləmişdilər. ideyaları özündən sonra akvinalı foma, spinoza, leybnisə mühüm təsir göstərib