komitas vardapet

Əsil adı Soğomon Soğomonyan olan, sonradan özünə Komitas (qərbi ermənicə Qomidas) ləqəbini götürən erməni musiqiçi və bəstəkar. Vağarşapatda keşiş kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə musiqiyə olan həvəsinə görə oradakı din xadimləri tərəfindən 7-ci əsr erməni şairi Komitas Şinoğun adı ilə müraciət etməyə başlayırlar. Komitas Vağarşapatda musiqi təhsili də alır və boş vaxtında kəndləri gəzib yerli erməni mahnılarını nota almağa başlayır. Buna görə erməni kəndliləri ona "notaci vardapet" (notçu ustad) ləqəbini vermişdilər. 1910-cu ildə Komitas erməni musiqisini tanıtmaq və auditoriyasını genişləndirmək üçün istanbula köçür, lakin 1915-ci ilin hadisələri ondan da yan keçmir. Türk ədiblərinin arasında yaxın tanışlarının olması onu soyqırım qurbanı olmaqdan xilas edir, lakin başına gələnlər ona ömrünün axırına qədər davam edəcək bir travma verir.1919-cu ildə müalicə üçün Parisə köçməli olur, və 1935-ci ildə vəfat edənə qədər orada, psixiatriki klinikada yaşamalı olur. Ölümündən sonra külləri Yerevana gətirilir və fəxri qəbristanlıqda basdırılır.

ərəb dili

Sami dillərinin Qərbi Sami qrupuna daxil olan, hazırda 310 milyon nəfərin ana dili olan və əsasən yaxın şərqdə və şimali afrikada danışılan dil. Müasir Standart Ərəb dili an etibarilə 26 dövlətin dövlət dilidir və BMT-nin 5 rəsmi dilindən birini təşkil edir. Ərəb dili flektiv bir dildir: belə ki, bu dil əsasən bir neçə samitdən (adətən üç) təşkil olunan köklərdən və onların müxtəlif qəliblərə salınması ilə əmələ gələn sözlərdən ibarətdir. islam dininin ölkəmizdə geniş yayılmasının Azərbaycan dilində də ərəb dilinin təsiri, xüsusən leksik cəhətdən xeyli böyükdür.

sayat nova

Sayat Nova, əsil adı Harutyun Sayatyan olan erməni əsilli şairdir. 1712-ci ildə Tiflis şəhərində anadan olub. Atasının Hələbdən, anasının isə Tiflisdən olduğu güman olunur. Seçdiyi Sayat Nova ləqəbinin mənşəyi hələ də naməlum olsa da, Seyid və Nəvə sözlərinin birləşməsindən əmələ gəldiyi təxmin edilir. Sayat Novanın şeirləri aşıq janrında olub, və o, əksəriyyəti erməni dilində olmaqla yanaşı, gürcücə və azərbaycanca da şeirlər yazıb. Onun yazı tərzi ilə maraqlı faktlardan biri də budur ki, azərbaycanca şeirlər yazarkən ərəb-fars əlifbası yox, erməni və gürcü əlifbalarından istifadə edib. Onun ermənicə yazdığı şeirlərdə də azərbaycan dilinin təsiri aydın şəkildə görünür; belə ki, onun erməni dilində olan şeirlərində xeyli azərbaycanca söz var. Müasir dövrdə ermənilər bu səbəbdən onun ermənicə yazdığı şerlərini tərcümə ilə oxumaq məcburiyyətində qalırlar. Bu iki misraya baxsaq bu fenomen daha da aydın görünür:
Sayat-Nova nazlu yarin,
Qnats nokari nman is.
Buradakı nazlu (nazlı) və nokar (nökər) sözləri müasir erməni dilində mövcud deyil və azərbaycancanın təsiri ilə onu şeiriyyatında işlənmişdir.
Sayat Nova öz cavanlığında Kartli-Kaxetiya çarının sarayında saray şairi olaraq fəaliyyət göstərir. Lakin çarın qızına aşiq olduğuna görə saraydan qovulur. Bir müddət sonra, o, müasir Ermənistan ərazisindəki Hağpat kəndindəki kilsədə keşiş olaraq fəaliyyətə başlayır. Ağa Məhəmməd Şah Qacarın Qafqaza yürüşü zamanı Qacar ondan müsəlmanlığa keçməsini tələb edir. Tabe olmayan Sayat Nova isə Şahın əmri ilə öldürülür. Sayat Novanın qəbri Tiflisin mərkəzindəki Müqəddəs Giorgi Katedralında yerləşir.
Sayat Novanın azərbaycanca yazdığı şeirlərdən birindən bir bənd:

Sayat Nova sözün söylər matahdan,
Sərin saxlaginən çox tavakatdan,
Nəmək yedikcə arvad xatadan,
Deyərəm saxlasın yaradan sizi.

sapir-whorf hipotezi

Dilçilikdə ötən əsrin ən məşhur hipotezlərindən biri. Bu hipotezə əsasən, insanların danışdıqları dil onların düşünmə tərzinə böyük təsir göstərir, və müxtəlif dillərdə danışan insanlar müxtəlif cür düşünürlər. Hal-hazırda bu nəzəriyyə dilçilərin böyük çoxluğu tərəfindən əssasız qarşılanır. Nəzəriyyənin irqçi olduğu haqqında belə fikirlər mövcuddur, çünki keçən əsrdə bu nəzəriyyəyə əsaslanıb avropalıların düşüncəsinin daha irəli olmasını dillərinin qəlizliyi ilə bağlayan fikirlər mövcud idi. Bu fikirləri səsləndirənlər, Cənubda danışılan və qrammatikası nisbətən bəsit olan dillərin danışıcılarını nisbətən daha primitiv düşüncəli hesab edirdilər. Hal-hazırda bu nəzəriyyə o qədər də ekstrim irqçi arqumentləri dəstəkləmək üçün istifadə olunmasa da, bu hipotezə əsaslanıb bir birindən müxtəlif fikirlər səsləndirən dilçilər mövcuddur. Son zamanlarda ən çox kontroversiya yaradan hallardan birinə nümunə olaraq Phuc Tran adlı vyetnamlı poliqlotun vyetnam dilində danışan insanların vyetnam dilində şərt cümlələrinin mövcud olmadığına görə "şərti şəkildə" düşünə bilmədiyini iddia etməsini misal çəkmək olar. Onun dediyinə görə onun atası yalnız vyetnam dilində danışdığına görə alternativ reallıqlar haqqında düşünə bilməz, amma özü poliqlot olduğu və öyrəndiyi dillərdə şərt cümlələri qura bildiyi üçün bunu bacara bilər. Onun bu əsassız iddiası, təbii ki də, əksər dilçilər tərəfindən təkzib olundu. Günümüzdə bu nəzəriyyənin populyarlığı, yaxşı ki, get-gedə azalır. Müasir dilçilərin əksəriyyətinə əsasən, dilin insanların düşüncələrinə bu dərəcədə təsir etməsi imkansızdır, və bu prosses əslində əksinə baş verir: yəni insanların dillərinin qrammatikası və sintaksisi onların gündəlik düşüncə formasının nəticəsidir. Məsələn, bəzi dillərdə qar məfhumu üçün bir neçə sözün olmasını onların yaşadığı ərazidə qarın əhəmiyyətli olduğu ilə izah oluna bilər, dilin özünün əvvəldən qar üçün bir neçə sözü olub insanların qarı fərqli görməyə başlaması ilə yox.