oriental rəqs

nataraja, isida, iştar və təbiət ananın bilumum fingirdək qızları ilə xarakterizə olunan rəqs....şəxsi qənaətimcə bu rəqsi türkiyədə və hətta daha irəli gedərək dünyada ən uğurlu ifa edənlərdən biri olaraq oryental didem'ı görürəm...aşağıda paylaşacağım video az-çox bu qənaətə niyə gəldiyimi açıqlamaq üçün əyani vəsait olacaqdır...entrynin davamını oxumadan öncə videoya baxmanızı məsləhət görərdim...

(youtube: )

arım balım peteğim

uşaqlığı sovet hakimiyyətinin süqutunun son dekadasına təsadüf edənlərin xatırlayacağı, "krosna" antenaların çıxmasından çox-çox əvvəl, aztv-nin azərbaycan televiziyası olduğu dövrdə türk kinosunun sultanı hesab olunan türkan şorayı sovet kino tamaşaçıları ilə tanışdıran və mənim kimi kiçik tamaşaçıların izlədiyi ilk türk filmi...o vaxtlar hər şənbə ayaz salayev və həmidə ömərovanın apardığı "retro" kinojurnalı dünya kinomatoqrafının şedevrlərini təqdim edirdi...məhz "arım balım peteğim" filmi də retronun zəngin kinotekasının bir parçası olaraq nümayiş etdirilmişdir...

təbii olaraq türk dilini ilk dəfə bu filmdə duymuş, türkan şorayın xülyalı xülyalı baxan gözlərinə ilk dəfə bu filmdə aşiq olmuş biri olaraq (əminəm ki, mənim kimi bir çox tamaşaçı) hələ də filmin sehrindən qurtula bilmirəm...sırf nesrin sipahinin duru səsiylə ifa etdiyi, filmin eyni adlı soundtrack'nin introsundaki o akkordeon solonu dinləmək üçün zaman zaman açıb dinləyirəm hələ də...linkdə mahnının səsləndiyi filmdən bir səhnəyə baxa bilərsiniz...

(youtube: )

the dressmaker

2015-ci ilin “silver screen”üçün çox da uğurlu keçmədiyi qənaətindəyəm, mainstram kinomatoqraf vizyon filmləri tamaşaçısına çox şey vəd etmədi…təbii ilin sonuna doğru bizləri bir çox “bomba”lar (macbeth, lobster, son of saul vs ) gözləsə də, ümumilikdə götürsək “sweet november”’ini yaşayan 2015-ci ili kino sənətinin durğun və rəngsiz bir il kimi xatırlayacağam...
filmlər haqqında nəsə cızma-qara eləmədiyim çox oldu...uzun zamandan sonra bugün izlədiyim “the dressmaker” adlı film haqqında yazmaq istəyirəm...film ərzində beynimdə dönüb dolaşan fikirləri, film simvolikasının hermetik və lümen işarələrini sistemli hala gətirmək üçün yazmaq, sizlərlə paylaşmaq istədim...buradan sonrası spoiler yükü daşıyır, filmi izlədikdən sonra oxumanızı məsləhət görürəm...
--spoiler--

1950-ci illər...müharibədən sonra modanın sürətlə inkişaf etdiyi, chanel, dior, balmain (2 həftə bundan əvvəl türkiyədə izdihama səbəb olmuş balmain, özüdür ki var) , balenciaga kimi "creme de la creme", bizim dildə desək dizaynerlərin qaymaqları olan əjdahaların moda aləminə ilk addım atdığı illər ...filmdə hər şey kate winslet’in canlandırdığı tilly dunnage’in western filmlərini xatırladan bir qəsəbəyə, birdview bir planla yuxarıdan çəkilən minibüsdə gəlməsi sekansıyla başlayır...daha çox filmlərdə, (əsasən də western filmlərinə, shane məsələn) rast gəldiyimiz yad və yabançı bir adamın qəsəbəyə gəlməsiylə başlayan təhkiyə texnikası bu filmdə də uğurla istifadə olunmuşdur...haşiyə çıxaraq qeyd etmək istəyirəm ki, bu texnikanın əsasını jane austen məşhur “qürür və qərəz” romanında mr. darcy və mr. bingleyin qəsəbəyə gəlməsi ilə qoymuşdur...təhkiyyəşünaslıqda (narratology) klasik təhkiyə sxematikası protogonist-point of view-agency üçbucağında qurulur...buradaki agency hekayəni başladan, hekayənin gedişatına təkan verən katalizator (agent provocateur- qadın altpaltarı markası olanından yox aaa -* ) kimi anlaşılmalıdır...əlqərəz, tilly qızımız dərzidir və illər öncə qəsəbədən xatırlamadığı bir qətl ucbatından sürgün edilmişdir...bu səbəbdən travma alan və “lənətli” olduğunu düşünən tilly illər sonra həm travmasıyla üzləşmək və “lənəti” qırmaq üçün (edipvari bir təhkiyə uzantısı) qəsəbəyə geri dönür...tillynin əsl adı myrtle olsa da o bu adı ilə çağırılmaqdan xoşlanmır...nə qədər açıq bir simvolizm...qəsəbənin adına da xüsusilə diqqət çəkmək istəyirəm ki, çox manidardır...dungater (ingilis dilində dung- təzək, peyin deməkdir)... filmin sonuna yaxın biz bu adın necə də dəqiqliklə seçildiyini anlayırıq)...qəsəbədə hərkəs tillyni uşaqkən qəsəbənin bələdiyyə başçısı ya da kənd soveti fason bir vəzifəni icra edən evan pettymanın (filmdə çox az replikası olmasına rəğmən olduqca iyrənc bir obraz olaraq təsvir edilir,arvadbaz (ama altdan alta misoginist), arvadını dərmanla uyuşdurduqdan sonra ona təcavüz edən, kiçik bir qız uşağını anasından ayıracaq qədər qəddar biri) oğlu stewart pettymani öldürməsində günahkar bilir...ama nə tilly, nə də anası molly bu hekayəni xatırlamır...film boyu bu hadisə paralel hekayə olaraq flashback texnikası ilə verilir...
filmin ikinci əsas rolu, tillynin anası molly obrazını oynayan judy davis üstləyir...tilly qəsəbədən getdikdən sonra evinə qapılmış və dəli olmuşdur...buradaki dəlilik, daha çox fukodiyen mənada dəlilik kimi başa düşülməlidir...molly cəmiyyətdən təcrid edilmiş (dəli olmadan öncə “fahişə” olaraq və daha sonra “dəli” olaraq) və cəmiyyət tərəfindən “dəli” olalaraq damğalanmışdır...onun dəliliyi travmatik bir qırılma nöqtəsi, reallıqdan qaçma mexanizması kimi görülməlidir...filmin gedişatında da molly’nin əslində dəli olmadığını, çox qıvraq bir zəkaya, kəskin yumor hissinə və güclü bir xarakterə sahib olduğunu görürük...film ümumiyyətlə juliette binoche’un oynadığı şokolad filmi və nicole kidman’ın oynadığı dogville filminin bir qəlibdə əridilməsi kimi gəldi mənə...filmin ilk yarısı olduqca əyləncəli və rənglidir...qəsəbəyə gələn balenciaga və dior atelyelerində haute couture sənətinin incəliklərinə yiyələnən tilly’ni ilk başda qəbul etməyən qəsəbə əhalisi daha sonra onun əl işlərindən yaralanmağa başlayır...chocolatın johnny depp’i qədər də olmasa liam hamsworth filmin “jeune”ü rolunu məharətlə ifa edir...filmin “yaxşı polis”i, gay bir obraz olan matriksdən agent smith olaraq tanıdığımız hugo weavinge çox yaraşdığını qeyd etmək istəyirəm...
filmin ikinci yarısı isə drammatik dozu çox yüksək olan bir filmə doğru təkamül keçirir...teddynin və mollyinin ölümü, tillynin atasının kim olduğunu öyrənməsi, bully (məktəblərdə daha zəif uşaqları incidən insanlar üçün istifadə olunan söz) stewart pettyman’nin yenə bull (öküz) kimi öz boynunu qıraraq təsadüfən ölməsiylə təhkiyənin razvyazkasını görürük...film karma fəlsəfəsini doğrulayaraq bizlərdə katarsis effekti yaradaraq bitir...
filmin sonundaki bir məqamı qeyd edərək bitirmək istəyirəm...filmin sonunda tilly sarı rəngli mantosuyla yaşadığı evi və bütün qəsəbəni yandırır...sarı rəng simvolikada cəmiyyət tərəfindən marjinallaşdırlanların, təcrid olunanların (əsasən avropada orta əsrlərdə yəhudilərlə xarakterizə olunur), ötekilərin rəngidir...filmin sonunda bu rəngi üzərinə geyən tilly keçmişini, xatirələrini və “lənətli” qəsəbəni yandıraraq melbruna (ilk sürgünə gedərkən göndərildiyi şəhər) gedərək bir anlamda yenidən başa dönür...bu dəfə ürkək və qorxaq olaraq yox, travmasıyla üzləşmiş və regresdən çıxaraq onu aşmış bir fərd olaraq yeni həyata başlayır...


--spoiler--

mitchell heisman

varliğından, daha doğrusu ironik də olsa yoxluğundan bugün xəbər tutduğum, 2010-cu ildə intiharının ardında 1905 səhifəlik "suicide note" adlı sözdə intihar notu, ama intihar notundan daha çox ictimai-fəlsəfi traktat buraxaraq ölməyi seçən zəmanəmizin qəhrəmanı, nietzsche'nin ecce homo'su (intihar notunun təməl referanslarından biri olması təsadüfi deyil təbii olaraq)...linki vermək istəmirəm, ama kitabı internetdən endirmək mümkündür...qısa olsa göz gəzdirdim və ilk izlənim olaraq tək kəlimə ilə "genial" bir masterpiece olduğunu düşünürəm...burda zaman-zaman bəzi yazarlarla fiction, artes liberales vs artes mecanichae, sənətin daha spesifik mənada ədəbiyatın estetik, ictimai, ideolojik, didaktik və.s funksiyaları haqqında söhbətlərimiz olurdu...məncə bu "əsər" (adlandırma və sinifləndirmədə sıxıntı yaşadım hələ də tam olaraq qavramış deyiləm) tüm alışılagelmiş doksaları, epistemleri qıraraq yalnızca özü üçün var olan sənətin bir epitomudur...

cafune

portuqal dilindən tərcümədə (xüsusi qeyd: braziliya portuqalcasında) “barmaqları sevgilinin saçları arasında, sanki onun saçlarını darayırmış kimi keçirerek gezdirmək"menasına gelen, başqa dillerde qarşılığı olmadığı üçün yene ve yeni bir tercüme olunmayan söz...bir meqamı qeyd etmek istəyirəm, kontinental portuqal dili (portuqaliyada istifadə olunan dil) və braziliyada (afrika ölkələri də həmçinin) istifadə olunan dil arasında bir çox fərqliliklər mövcuddur...braziliya portuqalcası, portuqalların istilasından öncə, aborigenlərin istifadə etdiyi “tupi-guarani” dili, afrikalı qulların işlətdiyi müxtəlif afrika dillərindən, sonralar fransız, alman və digər avropalı mühacirlərin dillərindən olduqca çox söz alış-verişinə məruz qalmış və dil olaraq öz canlılığını sürdürmüşdür...
entrydə bəhs edilən cafuné sözü də məhz afrika mənşəli sözdür... əminəm ki, bir çoxunuz (çoxumuz) həyatımızın bir məqamında bu hərəkəti etmişik, etməyə cəhd etmişik və ya etməyi xəyal etmişik...lakin onun ifadəsini, dil (langue) səviyyəsindən söz (parole) səviyyəsinə olan transferini reallaşdıra bilməmişik... bayaq da qeyd etdiyim kimi, bir çox dildə o sözün “coinage”i olmamasından ötürü... dilin reallığı, xarici aləmi və duyğularımızı ifadə etməkdə yetərsizliyi (yetərliliyi) haqqında dil fəlsəfəsində bir çox fikirlər səslənmişdir...locke’dan hume’a, heidegger’dən wittgenstein’ə qədər bir çox filosofun ontolojik, fenomenolojik, hermenevtik və.s yanaşmasına mövzu olmuşdur dil...lakin mən dilin ifadə yetərsizliyi fikrinə qatılmadığımı qeyd etmək istəyirəm... dünya üzərində 7000-dən çox irili xırdalı, ölü və canlı dillərin olduğunu hesab edərsək, insan təcrübəsinin, duyğu və davranışlarının hər bir aspektinin dilə transfer olduğunu hipotetik də olsa doğruluğunu zənn edə bilərik...qloballaşmanın gətirdiyi müsbət yönlərdən biri də dillər (eləcə də mədəniyyətlər) arasında olan bənzərliklərin və fərqliliklərin daha dərindən və yaxından öyrənilməsi üçün şərait yaranmasıdır...nəticə etibarilə, “babil mifi” və bu mifin artıq mifdən reallığa doğru keçişini görə bilirik...benjaminin “ortaq və saf dil” arayışının esperanto (esperar- portuqal dilində ümid etmək) olaraq praktikaya keçməsi kimi...
sözün etiologiyası, semantikası və etimologiyası haqqında məlumat verdikdən sonra, bir qədər sözün daşıdığı emosional ton və obertonlar haqqında... duyğu daşıyıcısı olan saçların və duyğu orqanlarımızdan biri olan əllərimiz (dəri) ilə stimullaşdırılması...kimlik (cinsiyyət) daşıyıcısı olan saçlar və bədən dilimizin funksiyonal icraedicisi olan əllər...gözəllik meyarı olan saçlar, güc və dexterity xüsusiyyətli əllərin xəlitəsindən doğan elektrik axımı, atomik reaksiya, kimyəvi sekresiya və nəticədə ortaya çıxan sevgi və ülfət nümayişi...

tsundoku

yaponcadan tərcümədə "durmadan kitab almaq və bu kitabları oxumağı qeyri-müəyyən müddətə ertələyərək toplamaq"davranışı və vərdişinə verilən ad...izahdan da görə biləcəyimiz kimi bir çox dilə bilavasitə tərcümə oluna bilinməyən, o dildə adekvatı olmayan sözdür...həyatının hər hansı bir anında kitabla tanışan, kitabların sehrinə, möcüzəsinə qapılan hər kəsin etdiyi bir "davranış pozğunluğu" da deyə bilərik qısaca...xoş xassəli bir xüsusiyyət, hətta imtiyaz olduğunu da düşünmək olar hansı prizmadan baxılmasından asılı olaraq...bəzən kitabları sırf toxunmaq, onların varlığını hiss etmək, onların əhatəsində olmaq, nə vaxtsa işinizə yarayacağını bilmək, zaman-zaman açıb kitabın o özünəməxsus qoxusunu ciyərlərə çəkmək, ya da sadəcə fetişist bir aludəçilik duyğusuna qapılaraq satın ala, saxlaya, toplaya bilərsiniz...şəxsən mən tsundoku ənənəsini gedərək dijitallaşan, e-lektron bir dünyada maddə, materiya, əmtəə olaraq kitabın hegemoniyasını, qanlı-canlı kitab fikrininin daima üstünlüyünü müdafiə edənlərin ritualistik bir təzahürü olaraq görürəm....
entryni yazarkən yadıma derrida ile bağlı bir əhvalat düşdü...bilavasitə olmasa da entrynin tamamlayacaq xüsusiyyəti olduğu üçün paylaşmaq istədim...derridanın evində onun haqqında film çəkmək üçün müsafir olan reportyor, filosofun kitabxanasındaki rəflər dolusu kitabları görüb: "bu kitabların hamısını oxumusunuz?" deyə kifayət qədər sadelövhcə səslənən sual verir həmsöhbətinə...derrida isə "hamısını deyil, 3-4-nü oxumuşam, ama çox yaxşı oxumuşam" deyə cavab verir...fahrenheit 451 kimi distopik dünyaları yenə kitablardan oxuyacağımız bir dünya ümidiylə kitabla qalın!

bienale

italyancadan tərcümədə "iki illik" mənasına gələn söz...günümüzdə daha çox hər iki ildə bir organizə olunan müasir vizual sənət sərgisi olan dünyanın ən qədim bienali, venesiya bienali ilə xarakterizə olunur...napaleonun italiyaya miras olaraq bəxş etdiyi "giardini napoleonici"- napaleon bağları hazırda venesiya bieanlinin ana məkanını təşkil edir və burada dünyanın 50-dən çox ölkəsinin xüsusi təyin olunmuş sərgi məkanlarında (pavilyonlarında) öz sənət əsərlərini nümayiş etmə imkanı verilir...azərbaycan 2007-ci ildən bəri bu mötəbər sənət hadisəsində iştirak edir... bundan əlavə istanbul, berlin, toronto və.s şəhərlərdə də hər iki ildə bir bənzər xarakterli sənət yarmarkası keçirilir....venesiya bienalinin tarixi ilə bağlı qısa videonu linkdə izləyə bilərsiniz...

(youtube: )

mustang

rejissor deniz gamze ergüven'in, indiyədək bir çox nüfuzlu film festivallarında mükafatları toplayaraq bu il Fransanı xarici film kategoriyasında oskarda təmsil edəcək indie (müstəqil) filmi...treyleri izlərkən və sinopsisi oxurkən, istər istəməz louisa alcott'un "little women-balaca qadınlar" romanına bənzərlik qurursan; film sanki yetişkinliyin eşiyində olan 5 qadının günümüz türkiyəsində yerləşmiş normlara qarşı baş qaldırışını simvolizə edən "balaca qadınlar"ın müasir interpretasiyasıdır...

(youtube: )