omittoism

Omittoizm Manifestinin (“The Manifesto of Omittoism”) Azərbaycan dilində Xülasəsi

Məqalənin əsli: https://philpapers.org/rec/AMATMO
Daha ətraflı: https://sites.google.com/view/omittoism/home

Bu mətn minilliklərdir insan düşüncəsini məşğul edən bir sualdan başlayır: “Tanrı varmı?”
Lakin Manifestonun əsas iddiası budur ki, insanlıq tarix boyu yanlış sualı mərkəzə qoyub.
Tanrının mövcud olub-olmaması ontoloji məsələdir; lakin insan həyatını, əxlaqını və
azadlığını formalaşdıran əsas problem hakimiyyətin legitimliyi məsələsidir. Yəni sual belə
olmalıdır: Əgər Tanrı varsa belə, o, hansı hüquqla insan üzərində hökmranlıq etməlidir?

Mətndə klassik teizm–ateizm qarşıdurması yetərsiz hesab edilir. Bu bir növ ikili (binary)
sistemdə (0-1) sıxışıb qalmışa bənzəyir. Teizm insanı şaquli iyerarxiyada aşağıda saxlayır:
yuxarıda mütləq hakim, aşağıda itaətkar subyekt. Ateizm isə bu hakimi ləğv etsə də,
hakimiyyət anlayışının özünü tam sökmür. Ateist mövqedə “hakim yoxdur” deyilir, amma
bunu bilmək mümkün deyil. Bəlkə də hakim var, və Ateizmdə hakim peyda olsa nə edərik
sualına cavab yoxdur. Omittoizm məhz bu boşluğu doldurmaq üçün irəli sürülür.

“Fəlsəfi Yetimlər” adlandırılan bir topluluqdan da bəhs edilir. Bunlar ənənəvi dinləri
intellektual baxımdan qəbul edə bilməyən, amma eyni zamanda ateizmin soyuq ontoloji
inkarında da özünü tam azad hiss etməyən insanlardır. Bu insanlar üçün problem Tanrının
yoxluğu yox, hakimiyyətin şərtsiz qəbul edilməsidir. Onlar nə göydən verilmiş əmrlərə boyun
əymək, nə də “heç nə yoxdur” deyib məsuliyyəti boşluğa atmaq istəyirlər.

Omittoizmin əsas dönüş nöqtəsi budur: mövcudluq legitimlik yaratmır. Güc – istər hərbi,
istər texnoloji, istərsə də kosmik güc olsun – avtomatik olaraq hökmranlıq haqqı
vermir. Yer üzündə bir diktatorun ordusu olması onun əxlaqi legitimliyini yaratmadığı kimi,
kainatı yaratmış olmaq da şüurlu varlıqlar üzərində qeyri-şərtsiz hakimiyyət hüququ yaratmır.
Burada klassik siyasi fəlsəfə – xüsusilə ictimai müqavilə ideyası – məntiqi göylərə doğru
tətbiq edir.

Omittoizm ontologiyanı (varlığı) siyasiləşdirmir; o, əmri (hökmü) siyasiləşdirir.

Əsas aksiomlar açıqdır:
1. Yaratmaq hökm etmək demək deyil.
2. Əmr verən hər bir varlıq əxlaqi qiymətləndirməyə açıqdır.
3. Legitim hakimiyyət yalnız razılıqla mümkündür.

insanlar öz varlıqlarına razılıq verməyiblər; doğulmaq könüllü akt deyil; çıxış yolu (ölüm) isə
real alternativ deyil. Bu şəraitdə “itaət et, yoxsa əbədi cəza” tipli hər hansı sistem razılıq
üzərində qurula bilməz. Bu isə o deməkdir ki, ilahi hakimiyyət iddiası hüquqi və əxlaqi
baxımdan etibarsızdır.

Omittoizm ateizm deyil. Ateizm Tanrının mövcudluğunu inkar edir. Omittoizm isə daha sərt
və daha davamlı mövqedir: Tanrı mövcud olsa belə, onun hökmranlığı tanınmır. Burada
azadlıq Tanrının yoxluğundan yox, hakimiyyətin rəddindən doğur. Eyni zamanda bu mövqe
apateizm (laqeydlik) və ya misoteizm (Tanrıya nifrət) də deyil. Omittoist Tanrı ilə savaşmır,
ona qəzəblənmir, sadəcə jurisdiksiyanı tanımır. Anarxizmdən fərqli olaraq, hər hakimiyyətə
qarşı deyil, kozmik sferada seçilməyən və razılıq prinsipinə dayanmayan ilahi
hakimiyyətə qarşıdır. Omittoizm emosional üsyan deyil, hüquqi imtinadır.

Mətn müxtəlif mümkün ssenariləri sistematik şəkildə nəzərdən keçirir: əgər klassik dinlərin
Tanrısı varsa – o, zülmkar hökmrandır və müqavimətə layiqdir; əgər Tanrı var, amma susursa
– o, məsuliyyətdən imtina edib və hakimiyyət boşluğu yaranıb; əgər Tanrı yoxdursa – insan
özü yerini doldurmalıdır; əgər reallıq simulyasiyadırsa, yadplanetlilər və ya gələcək süni
intellekt tərəfindən yaradılıbsa – yaradıcılıq yenə də hökmranlıq haqqı yaratmır. Nəticə bütün
hallarda eynidir: insan suverenliyi dəyişməz qalır.

Manifestin ən sərt hissələrindən biri ilahi hakimiyyətin “auditidir”. Burada Tanrı anlayışı
müqəddəslik pərdəsindən çıxarılaraq real hakimiyyət kimi qiymətləndirilir. Hər bir legitim
hakimiyyət 3 əsas kriteriyanı ödəməlidir: 1. qanunların aydınlığı, 2. cəzanın mütənasibliyi
və 3. idarə olunan mühitin təhlükəsizliyi. ilahi sistem bu üç sahədə də uğursuz sayılır.
Burada kommunikasiya qopuq, cəza qeyri-mütənasib, mühit isə qeyri-sabitdir.

ilahi vəhyin qeyri-müəyyənliyi, ziddiyyətli müqəddəs mətnlər, minilliklər boyu davam edən
interpretasiya xaosu – bunlar idarəetmənin iflasıdır, “sirrin dərinliyi” yox. Sonsuz cəza
anlayışı isə hüquqi baxımdan tamamilə absurddur: sonlu bir varlığın, məhdud biliyə və ömrə
sahib insanın “sonsuz günah” işlətməsi məntiqsizdir. Üstəlik, klassik teologiyada Tanrı zərər
görməyən, dəyişməyən varlıqdırsa, ona qarşı real zərər törətmək mümkün deyil; deməli, cəza
əxlaq üçün yox, itaət üçün tətbiq olunur.

Mətn eyni zamanda “başqasının günahını başqasının ödəməsi” ideyasını da – xüsusilə
xristian soteriologiyasını – hüquqi cəhətdən rədd edir. Ədalət şəxsi məsuliyyət tələb edir;
borcun ötürülməsi nə hüquqi, nə də əxlaqi baxımdan qəbul edilə bilər.

Təbii şər – xəstəliklər, fəlakətlər, uşaqların əzabı – ayrıca problem kimi deyil, hakimiyyət
iddiası ilə birlikdə qiymətləndirilir. Məsələ “niyə əzab var?” sualı deyil, “belə bir sistemdə
hökmranlıq iddiası necə əsaslandırıla bilər?” sualıdır. Dizayn iddiası varsa, dizayn
məsuliyyəti də var. insanların bu sistemi daima “təmir etməsi” – tibblə, mühəndisliklə,
texnologiya ilə – onu müqəddəs deyil, problemli struktur kimi göstərir.

Müqəddəs mətnlər bu çərçivədə ilahi qanun deyil, tarixi-mədəni sənədlər kimi
qiymətləndirilir. Onlarda olan əxlaqi dəyərlər insan mənşəlidir və dəyərlidir; lakin ilahi
sanksiya iddiası ləğv edilir. Mətn mədəni irsi məhv etmir, onu hakimiyyətsizləşdirir.

Bütün bu inkarlar nihilizmə aparmır. Əksinə, əsas məqsəd yeni əsas qurmaqdır. Omittoizmə
görə hüquqlar Tanrıdan yox, ortaq zəiflikdən doğur. Əzab çəkə bilən hər rasional varlıq
əzabdan qorunmaq istəyir və bu, qarşılıqlı hüquqların təməlidir. Əxlaq günah-savab dili ilə
yox, zərər və məsuliyyət dili ilə qurulur.

Məna problemi də fövqəltəbii məqsədlə deyil, təsir anlayışı ilə həll edilir. insan ölümlüdür,
amma səbəb-nəticə zəncirində buraxdığı izlərlə “səbəbi ölümsüzlük” qazanır. Ritual,
müqəddəslik və dərinlik anlayışları tamamilə ləğv edilmir; sadəcə metafizik itaətdən ayrılır.

Nəticədə Omittoizm insanı “Tanrının qulu” statusundan çıxarıb öz həyatının və əxlaqının
müstəqil fərdi edir. Bu, təhlükəsiz mövqe deyil, amma dürüstdür. Qurtuluş vəd etmir,
məsuliyyət verir. Cənnət zəmanəti təqdim etmir, ləyaqəti qoruyur.

Son mövqe aydındır: hakimiyyət razılıqsız qəbul edilmir, hətta kosmik olsa belə.

Müəllif: Shamsaddin Amanov
E-poçt: [email protected] & [email protected]

amanov

"Bağban və Yolçu" şeirinin yazarı.

Qəflətən yad bir bağda açdım gözümü,
Meyvəsi şirin, amma torpağı minnət qoxurdu.
Bağban israrla imzamı göstərir bir yarpaqda,
Ovuclarım isə ləkəsiz; mürəkkəb belə dəyməyib.

“Diz çök,” — deyir, “Bağa görə mənə şükür elə,"

Susdum — sükutum onun hökmünü sındırdı.
Sanki bir güzgü tutdum o qaranlıq simasına.

Dindim: “Sən mənə bu gözləri bəxş etdin ki, səni görüm,
Unutdun ki, bir göz qırpımımla səni yoxluğa bürüyərəm.”

Bağban sarsılır; axı öyrəşib qorxuyla baş əyənlərə.
O; guya hər toxumun, meyvənin, tikanın mütləq sahibi,
Amma qamətimə, qoluma, nəfəsimə möhtac bir dilənçi...

"Diz çökmürəm!" — Üzümü çıxışa, o pünhan qapıya çevirirəm.
"Bura iradəsiz gəlmişdim, amma öz ixtiyarımla gedirəm!"

əsgərlik

Məzuniyyətə gəldim. 7 aydır ki, əsgərlikdə idim. Hələ 5 ayım qalıb. 5 ayım bitəndən sonra daha ətraflı bir entry yazacam əsgərlik haqqında. indi qısaca onu deyə bilərəm ki, bu 7 ayda zaman-zaman çox darıxdım, çox sıxıldım, çox əsəbləşdim, çox xiyar (mədəni dillə desək) adamlarla rastlaşdım, çox pis vəziyyətlərin içində yer aldım, çox məntiqsiz şeylər gördüm, təcrübə etdim, amma indi görürəm ki, hər şey keçir. Hər şey keçir. Gün gəlir çatır, hər şey bitir və mülki həyata qayıdırsan. Elə bil ki, olanlar hamısı bir yuxu idi. Mülki həyata qayıdanda isə artıq sənin bütün əzabın, əziyyətin, yorğunluğun, çarəsizliyin, həsrətin, darıxmağın, əsəbin hamısı sona çatır və yenə yaşamağa davam edirsən. iki gündür gəlmişəm məzuniyyətə və 7 ayın bütün fiziki və psixolojik yorğunluğunu çıxarda bilmişəm. Bütün olmasa da, əksəriyyətin. Bu çətinlik müvəqqətidir, dözmək lazımdı. Mən hələ 5 ay da dözməliyəm.

şahmatda qadınların kişilərdən daha zəif olması

Şəhriyar Məmmədyarov müsahibəsində bunları deyib:

“Şahmatda qadın-kişi faktoru çox önəmlidir. Qadınlar kişilərdən çox zəifdirlər. Düzdür, bu fikir indi qadınların çoxunun xoşuna gəlməyəcək, amma dünyanın yüz ən yaxşı şahmatçısından biri belə qadın deyil. Yəni heç bir qadın şahmatçı kişilərlə mübarizə apara bilmir”.
Şəhriyar Məmmədyarov “Sizcə, niyə belədir?” sualına isə belə cavab verib:
“Qadınlar kişilərdən hansı sənətdə üstündür ki? Çox fikirləşməyiniz belə artıq qəribədir. Fikirləşdiniz, rahatlıqla deyə bilmədiniz. Çünki yoxdur”.

Görürəm ki, millət başlayıb Şəhriyarı linç etməyə. Əslində reallığı deyib, amma üslubunda bir az problem var. Bu tipli *çətin* suallara birbaşa olaraq öz fikrini bildirmək yerinə (xüsusilə Şəhriyar və onun möqveyində olan insanlar üçün) mövcud olan statistikanı paylaşıb, soruşanın və izləyicinin özünün nəticə çıxarmasını gözləmək olar.

Şahmat tarixində 2700 Elo reytingini keçən, qeyri-rəsmi olaraq Super GM titulunu alan 140 insan var. Bunun 139-u kişi, 1-i qadındır.

Bəs niyə? ilk vurğulanması gərəkən nüans, bunun konkret olaraq 1 səbəbinin olmamasıdı.
1. Fakt olaraq, kişilərin sayı ilə müqayisədə daha az qadın şahmat oynayır. Sayca daha az olmaqları, aralarından üst səviyyə şahmatçı çıxma ehtimalını da azaldır.
2. Şahmatı buraxmaq (səbəblər: təhsil, marağın bitməsi, iş, ailə həyatı, və s.) qadınlar arasında daha yayğındı.
3. Elit səviyyədəki şahmat turnirləri xaricində, normal şahmat turnirləri, qız uşaqlarını, qadınları cəzb edən bir mühit deyil - yumşaq ifadə ilə. iştirakçıların 90 faizi adətən kişi olduğu üçün, hər yaşdan sənə dik-dik baxan (müxtəlif səbəblərlə) gözlər görürsən.
4. Qadınlar çox vaxt digər qadınlar ilə, kişilərdən ayrı bir kategoriyada oynayır. Bir-birilərini eyni səviyyədə, aşağı reytinglərdə saxlayırlar. Şahmatda inkişaf üçün özündən daha güclülər ilə oynamalısan.
5. Judit Polgar-ın varlığı. Ona "bir istisna" idi deyib keçmək olar, çox mövzuda mən özüm də belə hiss edirəm, amma fakt olaraq "Polgar Projects" öz məqsədinə çatdı. Bir qadın şahmatçının elit səviyyədə şahmat oynaya biləcəyini göstərdi. Demək ki, qadın anatomiyasında, qadın beynində şahmata dair bir problem yoxdu. Problem sosial bir problemdi.
6. Onlarca daha səbəb saymaq olar. Zənnimcə, fanatik olaraq, ömrünü bir şeyə, bir idmana və ya bir oyuna həsr etmək adətən kişilərin göstərdiyi autistik simptomdu. Risklidi, lüksdü. Hə, qadınlar da edir, ömrünü şahmata, güləşə, boksa həsr etmiş, elit səviyyədə idmançılar var. Amma sayları, həvəsləri daha az olur. Kişilərə də qadınların etdiyi bir çox fəaliyyət maraqsız görünür, hamı hər şeyi edəcək deyə bir şey yoxdu.

işdən istefa vermək

Sabah işdən istefa verməyi düşünürəm. Uzun müddətdir ki, məcburi hərbi xidmət həyatımı planlamağa mane olur. Hal-hazırda Macarıstanda yaşayıram, toplam 5-6 il olar, və son 2 ildir eyni yerdə işləyirəm, amma hər bir qərar alanda (iş dəyişmək, ölkə dəyişmək, şəxsi həyatımda biri ilə yaxınlaşmaq) hərbi xidmətin necə olacağını düşünürəm. Ağlımın arxa planında həmişə bu olur, əlavə stress yaradır, və arxa planda işlədiyi üçün bataryamı da zəiflədir. Normalda 1 iyul 2024-ə qədər möhlətim var idi, bu o mənaya gəlir ki, Oktyabr çağrılışına düşürəm. Amma artıq könüllü olaraq iyulda gedib, bir an öncə olsun-bitsin istəyirəm. Sabah supervizorum ilə danışacam ki, şərtlər belə gətirdiyi üçün işdən çıxmalıyam. inanmıram ki, mənə burda 1 illik pauza versinlər işimə, qayıdanda davam edim falan. Çox az ehtimal olsa da, bəlkə belə bir şeyə haqqım varsa da soruşmaq istəmirəm heç. işdən ayrılma qərarını vermək, 1 ay yarım hələ də burda eyni ofisdə olmaq, öz işimi başqasına öyrətmək, işdən ayrılmaq ilə burdakı həyatımın sonuna gəldiyimi qəbul etmək bir az gözlədiyimdən daha çətin gəldi. 2-3 aydır bu qərarı vermişəm ağlımda, amma vaxt gəlib çatanda, bir az gözlədiyimdən daha ağır qərara dönüşdü. Gerçəklik ilə tam üzləşmiş olursan. Tam olaraq işdən necə çıxırlar heç onu da bilmirəm, çünki bu mənim ilk işimdi. Gedim bir az google-da yazım baxım necə olur, nə deməliyəm. Nəsə update olanda aşağıda entry yazaram. Mən satın alıram bu entrynin haqqlarını.