qismət

Note: bu entridə qismətə öz baxışım və fəlsəfədə olan anlayışlarla fərqini izah edirəm.

Qismət.. mən niyə eyni yanlışın içində dəbələnirəm deyəndə öz-özümə dedim ki, sən özün də bunun yanlış olduğunun fərqindəsən. Amma bu yanlışa son vermək üçün də iradəsizsən dedim. iradə? Baxır hansı iradə? Azad iradəyə görə bu yanlışı etməmdə də səbəblər var. Bəlkə düzəldəcəyim vaxtı belə bilirəm?


Məsələn mənim üçün hər şeyin vaxtı var. Dead line.. o vaxt gələndə a və b olmaqla iki seçim gəlir. ikisindən birinin geri dönüşü olmur. həyat həmin istiqamətdə davam edir. ikincisi bu oyunu yenidən oynamağı seçir və yeni bir dead line yaradır. ( Əgər yanlışımızın fərqindəyiksə, deməli, gələcək deadline-da A-nı yox, B-ni seçmək üçün lazımi "məlumatı" artıq toplamışıq.)
Qismət tək bir yol deyil. Həyatın müəyyən dönüş nöqtələri var və o nöqtələrdə etdiyin seçim növbəti qismətini formalaşdırır.
Başqa sözlə, vaxtı gələn hadisələr qismətdir, amma həmin anda hansı yolu seçəcəyin iradəndir. Seçdiyin yol isə gələcəkdə qarşılaşacağın yeni hadisələri müəyyən edir.

Determinizmə görə hər hadisənin əvvəlki səbəblərdən doğduğunu deyir. Mənim fikrimdə isə tam sərt determinizm yoxdur, çünki seçimə yer verirəm.
Kompatibilizm demək olar.. Hadisələrin müəyyən çərçivədə əvvəlcədən müəyyən olmasına baxmayaraq, insanın həmin çərçivə daxilində həqiqi seçim edə bildiyini müdafiə edir.

Hadisələrin müəyyən çərçivədə əvvəlcədən müəyyən olmasına baxmayaraq? Əgər belədirsə niyə azad iradədən danışıram? Kompatibilizmdə "hadisələrin müəyyən çərçivədə əvvəlcədən müəyyən olması" o demək deyil ki, seçimimiz saxtadır. Əksinə, deyilə bilir ki, seçimlərimiz də səbəb-nəticə zəncirinin bir hissəsidir. Yəni sən öz xarakterin, düşüncən, dəyərlərin və istəklərin əsasında qərar verirsən. Bu mənada seçim azaddır, baxmayaraq ki, həmin xüsusiyyətlərin də formalaşmasının səbəbləri var.
Amma az əvvəli baxışımda şablon kompatibilizmdən bir az fərqli vurğu var.
Əvvəla, məncə, Həyatda müəyyən dönüş nöqtələri (deadline-lar) qaçılmazdır. Həmin nöqtədə A və ya B yolunu seçmək həqiqətən bizim iradəmizdən asılıdır.
Seçimimizi etdikdən sonra isə gələcək qismətimiz həmin seçimə uyğun formalaşır. Bu, klassik kompatibilizmdən daha çox budaqlanan gələcək (branching futures) və ya yumşaq determinizm ideyasına bənzəyir. Yəni məncə, gələcək tək bir xətt deyil, bir neçə mümkün istiqamət var və hansı istiqamətin reallaşacağını insanın seçimi müəyyən edir.

Ortaq nöqtəni vurğulasaq, kompatibilizm mənəvi məsuliyyət məsələsini izah etməyə çalışır. Əgər insanlar tamamilə səbəb-nəticə zəncirinin məhsuludursa,onları tərifləmək və ya qınamaq nə dərəcədə əsaslıdır?
Kompatibilistlər hesab edirlər ki, insan öz səbəblərinə cavab verə, düşünə və qərarlarını öz dəyərləri əsasında verə bildiyi müddətdə
məsuliyyət daşıyır. Yəni ortada bir idrak varsa, iradə də var, başqa sözlə yanlış qərar verdikdə bunu hadisələrin zənciri deyib taleyin boynuna atmaqdansa öz səhvlər zəncirimiz olduğunu dərk etməliyik.

Yəni, şəxsin etdiyi xəta onun azad iradəsi ilə verdiyi, lakin iradə zəifliyindən qaynaqlanan yanlış seçimdir. Həmin seçimi dəyişmək və gələcəkdə fərqli qərar vermək də yenə onun öz əlindədir.

tələbə evi unudulmazı

Evdə veyil-veyil gəzərkən bir anda qapı döyüb fənndən kəsilməyimizi və gələcək ad gününü qeyd edən dostlar.. o dərəcə bir-birimizə səhvimizlə düzümüzlə arxa çıxırıq ki, o masada dərdlər unudulur, kiçilir. Hətta sonrasında bir əşya üçün evdən 40 dəq uzağa getmək lazım olanda belə hərəsi eyninə bir şal atıb soyuq və yağışlı havada gülə-oynaya mənlə gəldilər. O vaxt içimdən mən dostlarımı tapmışdım və tapmışam deyirdim. Saatın gec olmasına baxmayaraq otaq yoldaşlarının gedib evdə tək qalan dostumun evinə gedirdik. ikimiz yemək sifarişi edir, ikimiz su alırdıq. Evə qalxan kimi ələ gitar almalar, ardıyla yemək yemələr və bitməyən birgə qaranlıq otaqda flashla xor oxunan mahnılar..
(baxma: tələbə evindəki gitarist)
Yəni ən qəribəsi mən bu atmosferin içində itmirdim. Oysa insanlardan izoləni seçməyi ya da insanlardan özümü uzaqlaşdırmağı seçərək cəzalandırdığım bir ərəfə idi. Buna rəğmən öz evimizə girən kimi dəfələrlə adımı səsləmişdilər.

(italik: bəzən əsl yaxınlar səni olduğun kimi qəbul edən deyil də, səni özünə qaytaranlardır.)

Bəh bəhlə tamadalıq etdiyim Toy mahnıları, ləzginka oynaması, oynamağa çalışmamız, türk pop oynaya-oynaya dezodorantla karaokelədiyimiz, mənim oğluna qız axtaran xala təqlidlərim, qızların zarafatlaşmaları.. uşaqlıq videosunda eyni mahnını necə oynadığını göstərməsi çox şirin anlar idi.

(italik: bəzən bir xatirəni o hadisənin içində olub anlayarsan) elə bir gün idi..

Yarım saat da qalmağımız üçün israr edirdi qrup yoldaşım. Hətta açarı belə gizləmişdi. O qədər yaxşı təsir etmişdi ki, bu birgəlik.. heç biz də getmək istəmirdik.
(italik: Bəzən xoşbəxtlik böyük hadisələrdə yox, "bir az da qalın" deyən insanların içində gizlənir.)


(italik: Amma uşaqlıqdan qonaqlıqlarla bağlı bir şeyi bilirdim: bir yerə yenicə öyrəşərsən, gülməyə və əylənməyə başlayarsan, elə o anda da "getmək vaxtıdır" deyilər. Bu dəfə fərq yalnız onda idi ki, "getmək vaxtını" artıq valideynlərimiz yox, özümüz seçirdik.)

Və o günlər mənə öyrətdi ki, ev bəzən dörd divar deyil, yanında rahatca güldüyün insanlardır. Bu gün köhnə evimə bir əşya götürməyə qayıtdım. Qapını vaxtilə soyuq mübahisə etdiyim biri açdı. Amma onunla bir süfrəni paylaşdığımız günləri də unutmamışdım. Ağzımdan istər-istəməz "Bişirdiyiniz yeməklər üçün darıxmışam" çıxdı. O da "istədiyin vaxt gələ bilərsən" dedi. Beynim "bunu demə" deyirdi, qəlbim isə mənə pisliyi toxunan insanların içində belə bir vaxtlar yaşatdıqları yaxşılıqları axtarırdı. Mən də gülümsəyib "Yox, özüm hazırlamağa çalışacağam" dedim.Sanarsın ıssız adam havuçlu kek tarifi-ayrılıq səhnəsi birəbir xp
https://youtube.com/shorts/iaAb_yISgy8?si=gKDYjEQHAbXz3VTM

(italik: insan bəzən bir ev üçün yox, o evdə qalan hisslər üçün darıxırmış. Bəzi qapılar bağlanır, amma içindəki xatirələr heç vaxt kilidlənmir.)

Hər şeyiylə tələbə evləri də insanlar arasındakı münasibətin daha bir çılpaq formasıdır və çox şeyi (yaxşı və pisi) elə o yaşdan öyrədir.

yayda işləmək

Keçən il iyul-avqust ayında aptekdə işləyirdim. Hər gün eyni rutin idi. Həyatımı ən çox sorğuladığım dövrlərdən biri idi.
Çöldə həyat axırdı, sən isə səhərdən gecəyə qədər bir otağın içində qalırdın. Bir tərəfdən nəsə öyrənməyə çalışır, bir tərəfdən müştəri axınına, oğrusuna yön verməyə çalışırdın. Bir xalaya vaginal geli izah edir, bir əminin hava atmaq üçün qurduğu əhvalatı dinləyir, bir narkomana "abi, satmırıq" deməyi başa salırdın.
Mən sadəcə praktikant idim. Orada işləyənlərin isə az maaşla, üstəlik vaxtı keçən və ya itən malların məsuliyyətini daşıyaraq necə işlədiyini düşünəndə vəziyyət daha ağır görünürdü.
Həyatın axması məsələsinə gəldikdə, bəli, çöldə yay yaşanırdı. insanlar səyahət edir, dostları ilə görüşür, yeni xatirələr yığırdı. Sən isə hər gün nəyisə qaçırdığını hiss edirdin. Sanki içəri girən müştərilərin həyatından keçib gedən yan bir obraz idin.
Sonradan anlayırsan ki, o günlər də sənin həyatının bir hissəsi imiş. Hətta çox vaxt insanın ən çox inkişaf etdiyi dövrlər məhz həmin monoton və darıxdırıcı görünən dövrlər olur. O vaxt bunu bilsəm də, aptekin içində saatın keçməsini izləyirdim.
Amma geriyə baxanda ən çox anamın günün altında mənə gətirdiyi yemək yadıma düşür.
insan əziyyət çəkdiyi dövrlərdə yanında olanları unutmur. Amma o dövr üçün bu da kifayət deyildi. içdəki boşluq daha da böyüyürdü..
Bəlkə də buna görə FOMO-nun ən güclü hiss olunduğu aylar yay aylarıdır. insanı yoran işin özü yox, vaxtının əlindən sürüşüb getdiyini hiss etməsidir, həmin vaxtı istədiyi kimi yaşaya bilmədiyini düşünməsi, yay günlərinin sənsiz keçib getdiyini qəbullanmaqdır.

beşiyin içinə qayçı qoyulması

Beşiyə və ya yatağa qayçı qoymaq niyə adət olub?

Beşiyə və ya yatağa qayçı qoymaq bəzi bölgələrdə geniş yayılmış xalq inanclarından biridir. Buna müxtəlif izahlar verilir:

- Pis ruhlardan, nəzərdən və ya qarabasmalardan qoruduğuna inanılırdı.
- Dəmir əşyaların (qayçı, bıçaq və s.) mənfi enerjini uzaqlaşdırdığı düşünülürdü.
- Yeni doğulmuş körpələri və doğuşdan sonrakı dövrdə olan anaları qorumaq məqsədilə yatağın altına və ya yaxınlığına qoyulurdu.

Bəs bunun tibbi izahı nədir?

Lohusalıq dövrü qadının həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan ciddi dəyişikliklər yaşadığı bir mərhələdir. Doğuşdan sonra hormon səviyyələrinin sürətlə dəyişməsi, yuxusuzluq, yorğunluq və yeni məsuliyyətlər bəzi hallarda reallığı qavramaqda çətinlik yaratmağa səbəb ola bilər.

Türk, Azərbaycan və digər bəzi xalqların folklorunda lohusa qadının və yeni doğulmuş körpənin ilk 40 gün ərzində daha həssas olduğuna inanılırdı. Bu səbəbdən "al basması" və ya türkcə "albastı" adlandırılan, lohusaya və ya körpəyə zərər verən fövqəltəbii varlıq haqqında inanclar yaranmışdı. Qayçı qoymaq, qırmızı lent bağlamaq, işığı söndürməmək kimi adətlər də bu inancların bir hissəsi idi.

Müasir tibb isə "al basması" deyilən hadisələrin bir qismini müxtəlif psixoloji və nevroloji vəziyyətlərlə əlaqələndirir. Bu dövr aşağıdakı keçidlərdən biri və ya bir neçəsini izləyə bilir.

Yuxu iflici (Sleep Paralysis)
insan oyandığını hiss etsə də, bədənini hərəkət etdirə bilmir. Bəzən üzərində bir varlığın oturduğunu, onu boğduğunu və ya otaqda kimsənin olduğunu hiss edir. Keçmişdə bu hallar çox vaxt fövqəltəbii hadisə kimi qəbul edilirdi.

Doğuşdan sonrakı narahatlıq(Postpartum Anxiety)
Ana daim körpəyə nəsə olacağından qorxur. Tez-tez körpənin nəfəs alıb-almadığını yoxlayır, rahatlaşa bilmir, ürəkdöyünmə, tərləmə və gərginlik yaşayır. Hətta yuxu imkanı olsa belə yata bilmir.

Doğuşdan sonrakı depressiya (Postpartum Depression)
Həftələrlə davam edən kədər, yorğunluq, ümidsizlik, özünü dəyərsiz hiss etmə, heç nədən zövq almama, ağlama tutmaları və körpə ilə emosional bağ qurmaqda çətinliklə müşahidə oluna bilər. Bəzi hallarda özünə və ya körpəyə zərər vermə düşüncələri də yarana bilər. Bu vəziyyət müalicə oluna bilir və peşəkar yardım tələb edir.

Doğuşdan sonrakı psixoz (Postpartum Psychosis)
Nadir rast gəlinən, lakin təcili tibbi müdaxilə tələb edən vəziyyətdir. Reallıq hissinin pozulması, olmayan səsləri eşitmək, görüntülər görmək, güclü çaşqınlıq, qəribə davranışlar və özünə və ya körpəyə zərər vermə riski ilə xarakterizə olunur. Adətən doğuşdan sonrakı ilk günlər və ya həftələr ərzində başlayır və dərhal həkim müdaxiləsi tələb edir.

Araşdırmalar göstərir ki, hamiləlik və doğuşdan sonra ananın beynində müəyyən struktur dəyişikliklər baş verir. Alimlər hesab edirlər ki, bu dəyişikliklər ananın körpəsinin ehtiyaclarını daha yaxşı hiss etməsinə və onunla daha güclü emosional bağ qurmasına kömək edir.

Bəzi qadınlarda doğuşdan sonrakı ilk saat və günlərdə titrəmə, üşümə və ya ürəkdöyünmə hissi də müşahidə oluna bilər. Bu, hormon və qan dövranındakı sürətli dəyişikliklərlə əlaqədardır.

Bir çox mədəniyyətdə lohusa və körpənin 40 gün xüsusi qorunması adəti mövcuddur. Elmi baxımdan 40 rəqəminin xüsusi təsdiqlənmiş mənası olmasa da, doğuşdan sonrakı ilk 4–6 həftə bədənin bərpası üçün həqiqətən vacib dövrdür. Bu baxımdan, qədim adətlərin arxasında müəyyən müşahidələrin dayanması mümkündür.

Ana olmaq bəzən ağrılı və çətin bir proses olsa da, bunun əvəzedilməz tərəfləri də var. Yeni doğulmuş körpə həyatının ilk günlərindən etibarən anasının səsini və qoxusunu digər insanlardan ayırd edə bilir. Bu, ana və körpə arasında formalaşan ilk və ən güclü bağlardan biridir.

Note: ölümə səbəb olan analar bu kimi səbəb faktorları daşıdığı halda əksərən cəzalanmırlar. Üstəlik, övlad itkisi onlara da ikiqat cəza olur və həyatdan soyuyurlar.

sosium

Sahib Altaylının təşəbbüsü ilə formalaşan, elitar mədəniyyət mühitini əhatə edən və bilik-məlumat mübadiləsini əsas məqsəd kimi götürən tədbir təşkilatı 2024-cü ildə fəaliyyətə başlamışdır. demək olar ki, hər il bir neçə tədbir verir. Əksərən iştirak etməyə çalışıram. Amma Son zamanlar wp üzərindən edilən çıxışlar isə artıq hədələmə tonunu alıb.

Ümumiyyətlə, Bir işi görürsünüzsə, axıra qədər görün. Hər dəfə başqa bir bəhanə çıxır ortaya: gah aparıcı işdən çıxır, gah problem izləyicinin üstünə atılır. Dünən deyilən bu gün təkzib olunur.


Bir tərəfdən deyirsiniz ki, "3 ilə etdiyimizi Türkiyədə 10 günə hazırladılar", sonra "Naxçıvan bitdi", ardınca "Bakı da tədbir fəaliyyəti bitdi". Bir gün "qeydiyyat dayandırılıb" deyirsiniz, o biri gün isə "qeydiyyatdan keçsəniz də, say xoşumuza gəlməsə tədbiri ləğv edəcəyik" açıqlaması verirsiniz. insanlar haqlı olaraq soruşur: siz ümumiyyətlə nə etmək istəyirsiniz?


Pul məsələsi olmadığını deyirsiniz, amma tədbirin videosunu belə YouTube-da yalnız premium abunəçilərə göstərmək planından danışırsınız. Əgər məqsəd pul deyilsə, bu qədər ziddiyyətli qərarlar nəyə xidmət edir?


Deyin ki, layihə gözlədiyiniz kimi alınmadı. Deyin ki, maliyə cəhətdən çatdıra bilmirsiniz. Bu, hər dəfə məsuliyyəti başqalarının üzərinə atmaqdan daha hörmətli olar. Əlinizdə sizinlə işləməyə can atan kifayət qədər könüllüləri qəbuk etdiyiniz halda, hər uğursuzluğun günahını gah birinə, gah digərinə yükləməyiniz düzgün deyil.


Bir tərəfdən layihənin Avropaya, Türkiyəyə yayılmasını istəyirsiniz, digər tərəfdən isə burada dəstək verən insanları "qədir bilməyənlər" kimi təqdim edirsiniz. Bəs sizə əvvəldən inanıb dəstək olan insanlar necə? Qurunun oduna yaş da yanmalıdır?


insanlar sadəcə aydınlıq, ardıcıllıq və məsuliyyət görmək istəyir. Bu qədər qarışıq mesajlardan sonra narazılığın yaranması təəccüblü deyil.



Sonradan deyirlər ölkə, ölkə.. maarifləndirən kütlə xaricə qaçır harasından tutaq ölkənin, o da qaçsın, mən də qaçım, buradakılar da ölsün. Mübarizə etməyək.