+19 əjdaha
1. Tarixi 1904-cü ilə qədər söykənən bir cərəyan. O dövr yerli səlahiyyətlilərin verdiyi məlumata əsasən, Bakıda 40-a qədər anarxist qruplaşmalar mövcud olmuşdur. Azərbaycanda anarxizmin iki qolu tarixən təşəkkül tapmışdır. Anarxokommunistlər və anarxokapitalistlər.Azərbaycanda fəaliyyət göstərən anarxokommunist qruplaşmalara "Anarxiya", "Qara Qarğa", "Azad", "Qırmızı Yüzlər", "Qırmızı Bayraq", "Bunt", "Torpaq və Azadlıq", "internasional" kimi təşkilatları aid edə bilərik.
Anarxo-kapitalist qruplaşmalara isə "Mübarizə", "Terror", "Anarxist Bombardmançılar", "Fərdiyyətçi Anarxistlər" və "Bakı Terrorçular Cəmiyyəti" aid idi.
Hər iki cərəyana aid olan qruplaşmalar sistemə qarşı qəddar mübarizə üsullarına, sui-qəsd və partlayışlara görə daim təqib edilmişdir. 1908-ci ildə "Qara Yüzlər" təşkilatının 50 üzvü Sibirə sürgün edilmişdir. 1909-cu ildə aparılan silsilə əməliyyatlar nəticəsində "Qara Qarğa", "Terror" və "Qırmızı Bayraq" qruplaşmalarının bütün üzvləri həbs edilmişdir.
Bu dövrdə repressiyalardan qaçan qruplaşmalar Bakı kəndlərinə sığınmış, Bibiheybətdə anarxokapitalist "Mübarizə", Balaxanıda "Bunt", Qara Şəhərdə "internasional" qrupları təsis olunmuşdur. Daha sonradan zavod fəhlələrinin təsis etdiyi "Anarxiya" qruplaşmasının ana məqsədi sosial-demokratiya prinsiplərinin bərqərar olması idi. Sonradan "Anarxiya" özlüyündə anarxokommunist fraksiyaya bölünmüş və bir-birlərini tənqid edərək ayrılmışdır.
"Anarxiya" qrupunun 27 iyun 1906-cı il bəyanından sitat:
“Müqəddəs intiqam ruhu hələ də yaşayır. Azadlığı sevənlər zəhmətkeş xalqımızı bütün parazitlərdən və cəlladlardan təmizləmək üçün mübarizəyə hazırdır. Zalımlarla danışılacaq yeganə dil güllə və bomba dilidir. indi anarxist-işçi Bakı proletariatının həyatında ilk dəfə anti-burjua terrorla öz sözünü deyir. işçilərin tələblərini təmin etməyə cəsarət etməyən parazit Boqdan Doluxanovu məhv etdik. Bizə pul verməkdən imtina etməyə cəsarət edən istismarçı Skobelev də məhv edildi. Dövlətin və burjuaziyanın bu sadiq köpəyi olan Dolpeniklərin casusu da yox edildi. Zorakılıq hər yerdədir və bu səbəbdən “üsyançı ruh” bu hərəkətlərlə kifayətlənə bilməz. Parazitlər və tiranlar saysız-hesabsızdır və intiqam hərəkətləri də saysız olmalıdır. Bu gün güllə yenə öz sözünü dedi. Anarxist fəhlənin intiqamlı əli yüksəldi və tanınmış Bakı cəlladı, istismarçı Jgentinin köməkçisi artıq “dövriyyədən çıxarıldı”. Bunlar ilk anti-burjua və dövlət əleyhinə hərəkətlərimiz olsa da, heç vaxt sonuncu olmayacaq. Xalqın oyanış saatı onsuz da yaxındadır, proletariat tezliklə özünü sosialist-dövlət adamlarının, bu yeni irticaçıların əlindən qurtaracaq və düşmənlərini amansız formada məhv edəcək. Bizim hədəfimiz parazitləri və cəlladları “dövriyyədən çıxarmaq” və bununla da kütlələrin qəlbini inqilabi bir fikirlə doldurmaq, qiyam əhval-ruhiyyəsini yüksəltməkdir.”
Həmin qrupun sağ fraksiyasına ayrılan fərdiyyətçilər isə solçuları belə tənqid edirdi:
"Yoldaşlar və vətəndaşlar! Son günlərdə baş verən hadisələr, yəni ekspropriasiya və qəsb bizi bu açıqlamanı verməyə vadar etdi. Bu ekspropriasiya ilə hazırda Doluxanov, Antonov, israfil Hacıyev və yerli mətbuat – Bakı və Kaspi qəzetləri məşğul olur. Doluxanovlar və yerli mətbuat proletariatın çəkdiyi əzabları dilə gətirmək əvəzinə Zeynalabdin Tağıyev üçün timsah göz yaşını tökür. Qəzet səhifələrində həbsxana tikilməsinə yüz minlərlə rubl xərcləyən “cinayətkar” Tağıyev təriflənsə də onun fabriklərində fəhlələrin iş saatlarının müddəti, işçilərin amansız istismarı barədə bir kəlmə də deyilmir. Yoldaşlar və vətəndaşlar! Yerli mətbuatın yalan yazılarına inanmayın. Cənab Tağıyevlər, Musa Katayevlər, Doluxanovlar, hökumət və burjua oğruları, qəsbkarların rəhbərlik etdiyi mətbuat işçiləri sizi məhv etmək istəyir. Buna cavab olaraq onlara deməlisiniz: “Xeyr, cənab Tağıyevlər, Musa Nağıyevlər, Doluxanovlar, Prokopoviçlər və israilsonovlar. Sizi qorumaq fikrində deyilik. Ekspropriasiya və qəsb etmənizi sağdan dayandırana qədər, kapitalist sistemi qoruyub saxlamadan və despotik hökumətləri dəstəkləməkdən imtina etməyincə soldan ekspropriasiya və qəsbkarlıq dayanmaz.
Yaşasın, inqilabçı təşkilat!
Yaşasın, inqilabçı terror!"
1906-cı ildə təsis edilmiş "Azad" qruplaşması Azərbaycanın ən böyük anarxist təşkilatı olmuşdur. 15 üzvlük idarə heyyətinin başında Ağa Kərim və Ağa Sanqulu dayanırdı. Onlar əsasən yerli milyonçularla düşmənçilik edirdi. Bu səbəbdən hər ikisi daha sonradan Sara Aşurbəylinin babası Teymur tərəfindən həbs edildi. Qoçu Ağakərim və Teymur bəy Aşurbəyovun arasında mübarizə haqqında Məhəmməd Səid Ordubadi xatirat dərc etmişdi.
Hazırda fəaliyyət göstərən və əsası 2013-cü ilin fevral ayında qoyulan "Bakı individual Anarxistlər Assosiasiyası" 3 şəxs tərəfindən təsis edilmişdir və özlərini anarxokapitalist "Bakı Terrorçular və Anarxist Fərdiyyətçilər Cəmiyyətinin" varisi hesab edirlər.