pierre bourdieu

lucifermorningstar · 2022-01-07

20-ci əsrin ikinci yarısının ən önəmli sosioloqlarından biri. fransanın ecole normale superiuredə fəlsəfə oxuyub. bu akademiyanı tanıtmaq üç..

2. Simvolik Kapital

Pierre Bourdieu-nun nəzəriyyəsində ən çətin başa düşülən anlayışlardan biri simvolik kapitaldır. Bunun əsas səbəbi onun ayrıca və müstəqil kapital növü olmamasıdır. ilk baxışda elə görünə bilər ki, simvolik kapital iqtisadi, mədəni və sosial kapitalla yanaşı dördüncü kapital növüdür. Lakin Bourdieu üçün məsələ bundan daha mürəkkəbdir. Simvolik kapital, əslində, insanların sahib olduqları hər hansı kapitalın başqaları tərəfindən legitim, dəyərli və hörmətə layiq hesab edilən formasıdır. Başqa sözlə, kapital yalnız başqaları tərəfindən tanındıqda simvolik kapitala çevrilir. Məsələn, iki nəfərin eyni məbləğdə sərvəti ola bilər. Lakin onlardan biri bu sərvəti uzun illər zəhmətlə qazandığı üçün cəmiyyət tərəfindən hörmətlə qarşılanır, digəri isə qanunsuz yollarla varlandığı üçün etibar qazanmır. Hər iki insanın iqtisadi kapitalı oxşar olsa da, onların simvolik kapitalı eyni deyil. Çünki simvolik kapital yalnız sərvətin özü ilə deyil, həmin sərvətin necə qəbul edilməsi ilə bağlıdır.
Eyni vəziyyəti təhsil sahəsində də görmək olar. iki nəfər eyni diplomu əldə edə bilər. Ancaq biri elmi fəaliyyəti, dürüstlüyü və peşəkarlığı ilə tanındığı üçün yüksək nüfuz qazanır, digəri isə yalnız diplom sahibi kimi qalır. Burada fərq diplomda deyil, həmin diplomun başqaları tərəfindən necə qiymətləndirilməsindədir. Bu səbəbdən Bourdieu simvolik kapitalı “tanınmış kapital” adlandırır. iqtisadi, mədəni və sosial kapital simvolik kapitala yalnız başqaları onları dəyərli hesab etdikdə çevrilə bilir. Bu fikir göstərir ki, heç bir kapital öz-özlüyündə güc yaratmır. Güc yalnız insanlar həmin kapitalı legitim hesab etdikdə meydana çıxır.
Simvolik kapital niyə münasibətlərdən asılıdır?
Simvolik kapital maddi əşya kimi mövcud olmur. O, insanlar arasındakı münasibətlərdə yaranır. Məsələn, professorun elmi adı yalnız kağız üzərində yazılmış bir titul deyil. Həmin titul tələbələr, həmkarlar və universitet tərəfindən tanındığı üçün professor müəyyən nüfuza sahib olur. Əgər heç kim bu titulu əhəmiyyətli hesab etməsəydi, onun simvolik dəyəri də olmazdı. Eyni qayda dövlət təltiflərinə, ordenlərə, medallara, dini titullara və hətta ailə adlarına da aiddir. Onların gücü metal parçasından və ya yazılmış sözdən gəlmir. Güc insanların həmin simvolları qəbul etməsindən yaranır. Məsələn, məhkəmə hakimi məhkəmə zalına daxil olduqda hamının ayağa qalxması onun fiziki gücü ilə bağlı deyil. insanlar hakimin təmsil etdiyi səlahiyyəti qanuni və legitim hesab etdikləri üçün bu davranışı göstərirlər. Deməli, hakimiyyətin mühüm hissəsi fiziki məcburiyyətə deyil, simvolik kapitala əsaslanır. Bourdieu bu səbəbdən simvolik kapitalı “kollektiv tanınma” üzərində qurulan kapital hesab edir. insan təkbaşına özünü nüfuzlu elan edə bilməz. Nüfuz yalnız başqalarının tanıması ilə yaranır.
Simvolik kapital necə yaranır?
Simvolik kapital birdən-birə meydana çıxmır. O, uzun müddət davam edən sosial proseslərin nəticəsində formalaşır. insan uşaqlıqdan müəyyən insanların daha hörmətli, müəyyən peşələrin daha nüfuzlu, bəzi universitetlərin daha prestijli, bəzi ailələrin isə daha “adlı-sanlı” olduğunu öyrənir. Bu qiymətləndirmələr ona təbii görünür. Məsələn, bir məktəbdə direktorun otağına daxil olarkən insanların daha ehtiyatlı davranması, professorun fikrinə tələbələrdən daha çox əhəmiyyət verilməsi və ya hakim qarşısında insanların rəsmi danışması əvvəlcədən razılaşdırılmış davranışlar deyil. Bunlar uzun illər ərzində formalaşmış kollektiv gözləntilərin nəticəsidir. Zaman keçdikcə insanlar bu qaydaların niyə mövcud olduğunu düşünmürlər. Onlar sadəcə həmin qaydalara uyğun davranırlar. Beləliklə, simvolik kapital gündəlik həyatın adi hissəsinə çevrilir.
Simvolik kapital ilə simvolik güc arasındakı fərq
Simvolik kapital və simvolik güc bir-biri ilə sıx bağlı olsa da, eyni anlayışlar deyil. Bu fərqi aydınlaşdırmaq Bourdieu-nün nəzəriyyəsini düzgün başa düşmək üçün çox vacibdir. Simvolik kapital insanın və ya qrupun sahib olduğu tanınma ehtiyatıdır. Yəni bu, hörmət, nüfuz, etibar, legitimlik və qəbul edilmə kimi dəyərlərin toplusudur. Başqa sözlə, simvolik kapital insanın başqalarının gözündə “dəyərli” görünməsini təmin edən sosial sərvətdir. Simvolik güc isə həmin tanınmadan istifadə edərək başqalarının davranışına, düşüncəsinə və qiymətləndirməsinə təsir göstərmək qabiliyyətidir. Yəni simvolik güc artıq mövcud olan nüfuzun praktik təsirə çevrilmiş formasıdır. Bir insanın sözünün keçməsi, fikrinin ciddi qəbul olunması, verdiyi qərarın mübahisəsiz görünməsi məhz simvolik gücün nəticəsidir. Bu fərqi gündəlik həyatda asanlıqla görmək olar. Məsələn, tanınmış bir alim elmi mövzu haqqında fikir söylədikdə insanlar onun sözlərinə daha çox inanmağa meylli olurlar. Burada alim heç kimi zorla inandırmır. Onun əvvəlcədən qazanılmış nüfuzu, yəni simvolik kapitalı, fikirlərinə təsir gücü qazandırır. Bu təsir artıq simvolik gücə çevrilmiş olur. Eyni hal ailə daxilində də müşahidə edilə bilər. Hamının hörmət etdiyi yaşlı bir insanın verdiyi məsləhət çox vaxt mübahisəsiz qəbul edilir. O, heç kimi məcbur etmir, lakin onun ailə daxilində topladığı hörmət və etibar sözlərini təsirli edir. Deməli, simvolik kapital gücün mənbəyidir, simvolik güc isə həmin kapitalın fəaliyyətə keçmiş formasıdır. Başqa sözlə, simvolik kapital daha çox “sahib olunan” bir vəziyyəti bildirir, simvolik güc isə bu sahiblikdən doğan “təsir etmə” imkanını ifadə edir. Birincisi tanınma ehtiyatıdır, ikincisi isə həmin ehtiyatın sosial münasibətlərdə işləmə qabiliyyətidir. Bu fərq həm də onu göstərir ki, simvolik güc heç vaxt boşluqda yaranmır. O, həmişə əvvəlcədən qurulmuş tanınma münasibətlərinə söykənir. Əgər bir şəxsin nüfuzu yoxdursa, onun sözünün də təsiri zəif olur. Əgər nüfuz varsa, həmin nüfuz başqalarının davranışını yönləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Buna görə də simvolik güc, sadəcə fərdi xarizma deyil, sosial olaraq tanınmış kapitalın praktik nəticəsidir.
Yanlış tanıma (méconnaissance)
Bourdieu simvolik kapitalın işləyə bilməsi üçün vacib olan başqa bir mexanizmi də izah edir. O bunu “yanlış tanıma” adlandırır. Yanlış tanıma insanların mövcud hakimiyyət münasibətlərini hakimiyyət kimi görməməsidir. Əksinə, onlar həmin münasibətləri təbii, normal və obyektiv hesab edirlər. Bu anlayışın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, sosial münasibətlər çox vaxt öz tarixi və siyasi xarakterini gizlədir. insanlar müəyyən üstünlükləri, iyerarxiyaları və bərabərsizlikləri sosial quruluşun nəticəsi kimi deyil, sanki təbiətin və ya “normal qaydanın” bir hissəsi kimi qəbul edirlər. Məhz bu zaman hakimiyyət ən təsirli formasını alır, çünki artıq zorla deyil, qəbul olunmuş həqiqət kimi işləyir. Məsələn, nüfuzlu bir universitetin məzununa iş müsahibəsində üstünlük verilməsi çox vaxt “istedadın qiymətləndirilməsi” kimi görünür. Halbuki həmin universitetə daxil olmaq imkanları bütün insanlar üçün eyni olmaya bilər. Beləliklə, sosial üstünlük şəxsi qabiliyyət kimi təqdim olunur. insanlar bu fərqi təbii hesab etdikdə, əslində mövcud sosial bərabərsizlikləri də legitimləşdirmiş olurlar.
Başqa bir nümunə dil istifadəsidir. Standart dildə danışan insan “mədəni”, dialektlə danışan insan isə “kobud” hesab edilə bilər. insanlar bunu obyektiv fərq kimi qəbul etsələr də, əslində burada müəyyən sosial qrupun danışıq tərzi üstün mövqeyə çıxarılır. Yəni dil fərqi sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də sosial iyerarxiyanın göstəricisinə çevrilir. Eyni mexanizm təhsil sistemində də işləyir. Məsələn, müəyyən ailələrdən gələn uşaqların məktəbdə daha uğurlu olması çox vaxt onların “daha bacarıqlı” olması kimi izah edilir. Halbuki onların ailə mühiti, dil vərdişləri, davranış formaları və mədəni kapitalı məktəbin gözləntilərinə daha uyğun ola bilər. Buna baxmayaraq, nəticə fərdi qabiliyyət kimi təqdim olunur. Bu da yanlış tanımanın klassik nümunəsidir. Yanlış tanımanın gücü məhz bundadır: insanlar sosial münasibətləri sosial münasibət kimi deyil, təbii fərq kimi qəbul edirlər. Belə olduqda hakimiyyət açıq şəkildə görünmür və müqavimət də zəifləyir. Çünki insanlar artıq özlərini məcbur edilmiş tərəf kimi deyil, “normal” olanı qəbul edən tərəf kimi görürlər. Bourdieu üçün bu mexanizm simvolik hakimiyyətin əsas şərtidir. Hakimiyyət yalnız zorla deyil, həm də tanınma və yanlış tanıma vasitəsilə işləyir. insanlar bir münasibətin tarixi və sosial olaraq qurulduğunu görmədikdə, onu dəyişdirmək ehtiyacı da hiss etmirlər.
Simvolik kapital niyə bu qədər güclüdür?
insanları yalnız qanunlar və fiziki güc idarə etmir. Çox vaxt onlar hörmət etdikləri, legitim hesab etdikləri insanlara könüllü şəkildə tabe olurlar. Məsələn, universitet müəllimi auditoriyaya daxil olduqda tələbələrin sakitləşməsi hər dəfə cəza qorxusundan irəli gəlmir. Onlar müəllimin həmin mövqeyini legitim hesab etdikləri üçün bu davranışı göstərirlər. Eyni vəziyyət həkim, hakim, din xadimi, dövlət başçısı və ya ailənin ağsaqqalı üçün də keçərlidir. Bu şəxslərin təsir gücü yalnız vəzifələrindən deyil, həmin vəzifələrin cəmiyyət tərəfindən tanınmasından yaranır. Bourdieu göstərir ki, sosial həyatın böyük hissəsi məhz bu görünməz tanınma mexanizmləri üzərində qurulub. insanlar çox vaxt itaət etdiklərini belə hiss etmirlər. Onlar sadəcə “belə olması lazımdır” düşüncəsi ilə hərəkət edirlər. Məhz buna görə simvolik kapital yalnız fərdi nüfuz məsələsi deyil. O, bütün sosial nizamın işləməsini təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir. insanların kimə hörmət edəcəyi, kimin sözünə inanacağı və kimin legitim hakimiyyət sahibi hesab ediləcəyi simvolik kapital vasitəsilə müəyyən olunur.

pierre bourdieu

Yalnız deyilsən!