+3 əjdaha
1. Əvvəlcədən deyim ki, məqsədim bu başlıq barədə quru məlumat vermək yox, yuxarıdakı rəyə (entry-yə) cavab yazmaqdır. Bu cavabla solçuluq barədə formalaşmış bəzi yanlış stereotipləri (qəlibləşmiş fikirləri) dağıtmağa çalışıram.Gəlin öncə tənqid etdiyimiz cümləyə baxaq: “Diktatorlar və totalitar rejim yetişdirən siyasi mövqe. Xüsusilə də marksizmin yayılması və bu ideologiyanın Darvinin nəzəriyyəsi ilə dəstəklənməsi elm adamları arasında ona xüsusi rəğbət qazandırıb.”
Bu iddianı çürütməzdən əvvəl "safsata"nın (məntiq xətasının) nə olduğunu izah etməliyəm. Çünki yuxarıdakı cümlə elmi faktlara yox, qulaqdan eşitmə, əsassız sözlərə əsaslanır.
Safsata (Məntiq xətası) nədir?
Müzakirə zamanı qarşı tərəfi çaşdırmaq, əsas mövzudan yayınmaq və ya haqlı çıxmaq üçün istifadə olunan məntiqsiz, mövzudan kənar arqumentlərə safsata deyilir. Siyasətçilər və jurnalistlər kütləni manipulyasiya etmək, tərəfdar toplamaq və xaos yaratmaq üçün bundan tez-tez istifadə edirlər.
Sadə bir nümunə: Bir jurnalistə "Mən bu səhər yumurta yemədim" deyəndə, o bunu "Filankəs ümumiyyətlə yumurta yemir" kimi təqdim edirsə, safsataya yol verir (həddindən artıq ümumiləşdirmə aparır).
Biz gündəlik həyatımızda da fərqində olmadan bundan çox istifadə edirik: "Kişisənsə, əsgərliyə getməlisən", "Azərbaycanlısansa, filan şeyi sevməlisən" və s. Aristotel və Şopenhauer kimi filosoflar bu barədə bütöv kitablar yazıblar. Şopenhauer bu üsuldan bilərəkdən istifadə edənləri "şəxsiyyətsiz" adlandırmış və insanlara belə manipulyativ hücumlardan qorunmağın yollarını öyrətmək üçün xüsusi kitab yazmışdır.
Gəlin yazılan entry-dəki məntiq xətalarını anlamaq üçün iki sadə nümunəyə baxaq:
Nümunə 1:
— Pişiyi evə almamalısan.
— Niyə?
— Çünki dinimizdə bu doğru deyil.
Burada şəxs məsələni məntiqlə izah etmək əvəzinə, birbaşa dini qaydaları bəhanə edərək mövzunu qapayır. Buna "avtoritetə istinad" safsatası deyilir.
Nümunə 2:
"Döyməsi var, deməli, 100% narkotik də çəkir."
Bu cümlənin heç bir məntiqi əsası yoxdur. "Fazilin döyməsi var və o, narkotikə görə tutulub" demək, bütün döyməsi olanların cinayətkar olması demək deyil.
Solçuluq və Diktatura anlayışları
Yuxarıdakı entry-ni yazan şəxs də eyni məntiq xətasına yol verir. Tarixdəki Sovet və ya Çin rejimlərinə baxıb, bütöv solçuluğu (və ya Marksizmi) ittiham edir. Solçuluq çox geniş bir anlayışdır. Sosializmin əsl ideyası ilə əlaqəsi olmayan, sonradan avtoritarlaşan rejimləri göstərib Marksizmi günahlandırmaq sadəcə nəzəriyyəni bilməməkdən xəbər verir.
Marksizm — Karl Marksın kapitalizmə qarşı yazdığı tənqidlərə əsaslanan bir düşüncə sistemidir. Əsas məqsədi cəmiyyətdə azlıq təşkil edən zəngin təbəqənin (burjuaziyanın) ədalətsizliyinə qarşı mübarizə aparmaq və sərvətin ədalətli bölünməsini təmin etməkdir. Bu qədər zəngin bir fəlsəfəni oxumadan, ona "despotizm" damğası vuranlara filosof Spinozanın sözü ilə cavab vermək olar: "Bilgisizlik sübut ola bilməz!"
Diktatura — ən sadə dildə tək adamın hakimiyyətidir. Belə sistemlərdə müxalifət əzilir, media nəzarətə götürülür və zorakılıqdan alət kimi istifadə olunur. Sovet ittifaqı belə idi? Bəli. Bəs bu, Marksist ideologiya ilə idarə olunmaq demək idi? Əlbəttə ki, yox! (Burada Leninin dövrünü qismən istisna etmək olar, amma bu ayrı və uzun mövzudur).
Darvinizm və elm adamları məsələsi isə geniş mövzudur, buna tam cavab vermək üçün çox vaxt lazımdır. Amma zənnimcə, elə bu yazdıqlarım da həmin entry-nin böyük hissəsini çürütməyə bəs edir.
Son olaraq: Marksizmi həmişə "köhnəlmiş ideologiya" olmaqda və ya hər şeyi maddiyyata bağlamaqda günahlandırırlar. Bu cür tənqidlərə məşhur ingilis filosofu Terri iqlton (Terry Eagleton) "Marks niyə haqlı idi?" kitabında çox gözəl cavab verib. Kitabda Marksizmə qarşı ən məşhur 10 tənqid tək-tək çürüdülür. Maraqlanan hər kəsə oxumağı tövsiyə edirəm.
Dixi et salvavi animam meam! (Sözümü dedim və ruhumu xilas etdim!)