+3 əjdaha
1. 2025-ci ilin sözü seçilməsinə rəğmən başlığını indi açdığımız psixo-sosial fenomen.qeyd: entry bir az uzun olacaq.
Cambridge lüğətinin izahında “parasosial” — insanın tanımadığı bir məşhur, uydurma obraz və ya süni intellekt botu ilə sanki real dostluq varmış kimi hiss etdiyi emosional bağ deməkdir.
Sanki yeni yaranmış bir söz kimi səslənsə də bu sözün tarixi 1956-cı ilə qədər gedib çıxır. Hələ medianın çiçəklənmədiyi, süni intellekt deyilən texnologiyanın sadəcə xəyal olduğu bir dövrə. O dövrdə sadəcə insanlar üçün əlçatan olan radio və televizorlar var idi. Xüsusilə televizorlar hələ yeni populyarlaşmağa başlamışdı. Film obrazları, televiziya verilişlərinin aparıcıları və dövrün digər media fiqurları ilə tamaşaçı arasında tamamilə tək tərəfli bir münasibətin olduğunu görən iki sosioloq - Donald Horton və Richard Wohl "Mass Communication and Para-social Interaction: Observations on Intimacy at a Distance" adlı məqalələrində bu vəziyyəti açıqlamağa çalışırlar.
Parasosial münasibətlərdə heç bir qarşılıq yoxdur təbii ki. Amma insanın sosial beyni (beynin sosial prosseslərdə rol oynayan bütün hissələri) çox həssasdır. Veriliş aparıcısının tamaşaçıya "əziz/hörmətli" kimi səslənməsi belə sosial beyində bir işıq yandırır. Tamaşaçı əksər hallarda bu münasibətin qarşılıqsız olduğunu bilir. Lakin sosial beyin tək tərəfli olsa belə xoş sözü, ona baxan gözləri münasibət varmış kimi qəbul edir. Belə deyəndə bizə sanki bir az xəstəlikli bir vəziyyət kimi gəlsə də əslində çox vaxt ortada patoloji bir vəziyyət yoxdur. Hamımızın filmlərdə simpatiya bəslədiyi obrazlar olur. Hətta bu personajlar öldükdə kədərlənirik ki buna da "parasosial yas" deyilir. Nə o obraz gerçəkdir, nə də aktyorun/aktrisanın bizim varlığımızdan xəbəri var. Emosional yatırımı edən tək tərəf biz oluruq. Bu təktərəfli yatırım da parasosial münasibətin əsasını təşkil edir.
Sosial beynin həssas olması tək açıqlama deyil əlbəttə. insanın bir də bağlanma ehtiyacı var. Sosial münasibət qurmaq hamımız üçün asan deyil. Çünki hərəkət istəyir, daha çox yatırım istəyir. Kontrol tamamilə bizim əlimizdə olmur real həyatımızda. Əgər sosiallaşmaqda problem yaşayırıqsa, itirmək qorxumuz güclüdürsə, özdəyərimiz azdırsa, tənha hiss ediriksə parasosial münasibətlər bir çıxış qapısı kimi görünür.
1956 ilə 2025-ci il arasında 69 il var və bu dövr ərzində media həddən artıq genişləyib. Media fiqurları artıq təkcə artist və aparıcılardan ibarət deyil. Bura sosial media fenomenləri və oyunlar da daxil olub. Fenomenlərin yaşayış tərzləri, danışıqları, yeyib-içdikləri, geyimləri belə insanlara təsir edir. Oyunlar isə belə münasibətlər üçün ən ideal mühitdir. Oyundakı personaj oyunçunun rəqəmsal dünyadakı təmsilçisi olur. Onu idarə edir, real həyatda edə bilmədiklərini oyunda edir. Pis tərəfi odur ki, bu fiqurlar müsbətləri ilə yanaşı mənfiləri ilə də insanlara təsir edirlər.
Parasosial münasibətlər təkbaşına təhlükəli olmasa da, bəzi faktorlarla birlikdə çox mənfi nəticələrə gətirib çıxara bilir. Bu nəticələrdən bəzilərinə baxaq. Yüngüldən ağıra doğru sıralanacaq:
1. Fərdi səviyyədə şəxsin yalnızlaşmasına gətirib çıxara bilər. Oyunlardan, sosial mediadan asılı olmaq bunun ən bariz nümunəsidir. Belə insanlar real münasibətlərdən qaçmağa meyilli olurlar.
2. (bax: maladaptive daydreaming)
Maladaptive daydreaming dediyimiz, xəyal qurmanın həddini aşmış variantı ilə parasosial münasibətlər birləşdikdə bu, fərdin həyatına əməlli başlı mənfi təsir göstərir. insan parasosial münasibətdə olduğu fiqurları öz xəyalında canlandırır. Reallıqdan uzaqlaşır və bundan asılı hala düşür. Xəyal qurmanın verdiyi o həzz xəyal dünyasından kənarda depressivliyə səbəb ola bilir.
3. Obsessiv düşüncələr+parasosial münasibətlər. Şəxs daim bir media fiqurunu düşünür, onu ağlından çıxara bilmir. Daim onu araşdırır, haqqında hər şeyi bilmək istəyir, ona çatmağın yollarını axtarır. Patoloji səviyyə də artıq buradan başlamış olur. Məşhurların arxasıyca düşən, evinə basqın edən fanatlarda bunun olduğunu demək olar.
4. Psixotik spektr+parasosial münasibətlər. parasosial münasibətlərdə insan münasibətin qarşılıqsız olduğunun fərqindədir. Amma əgər endogen+ekzogen faktorlarla tətiklənən psixoz (reallıqdan qopma) varsa burada işin rəngi dəyişir. Parasosialda insan "bilirəm, o məni tanımır amma mən onu bəyənirəm" deyə düşünürsə psixotik spektrda bu, "o da məni görür, mənə mesaj verir, məni sevir" kimi sayıqlamalara çevrilə bilir. Dediyim kimi parasosial münasibət təkbaşına patologiya deyil. Amma belə vəziyyətlərdə psixozu qidalandırıb gücləndirə bildiyi üçün təhlükəni artıra bilir.
Əlavə olaraq işin bir ucu da artıq süni intellektə toxunur. Süni intellektlə də emosional bağ qurmağa çalışırıq. Bəzən o bizə psixoloq, mentor kimi göstəriş verir və fərqində olmadan bir parasosial münasibətə çəkilmiş oluruq. Təbii ki, real münasibətin yerini verməməsi ilə yanaşı bu da real münasibətlərin qurulmasına mane ola bilər.
sifarişi verən: Winston