Son yazılanlar
Hazırki streak: 0 gün ardıcıl post yazılıb.
Rekord: 41 gün ən uzun ardıcıllıq.
Streak hər gün ən azı 1 post yazanda artır. Bir gün boş keçsə sıfırlanır. Streak uzun olduqca od böyüyür!
Tip: gündüz yazarı
Pik saat: 14:00
Saat diaqramı yazarın gün ərzində nə vaxt aktiv olduğunu göstərir. Qırmızı = ən çox post yazılan saatlar. Yaşıl = orta aktivlik.
Səviyyə 3: Çırak
XP: 506 (karma əsasında)
Növbəti səviyyəyə: 94 XP qalıb
Səviyyə karma əsasında hesablanır. Karma = reytinq + entry sayı + wiki töhfələri. Hər səviyyə üçün daha çox XP lazımdır. 25 səviyyə var: Yeni-dən Tanrı-ya qədər.
Təxmini söz sayı: 101,978
Toplam simvol: 611,867
Orta entry uzunluğu: 374 simvol
Kitab ekvivalenti: ~1.5 kitab (70K söz/kitab)
Söz sayı entry-lərdəki simvollardan təxmin olunur (orta 6 simvol/söz). Kitab ekvivalenti standart roman uzunluğuna (70,000 söz) əsaslanır.
chatgpt
Həyat özü bir oyundur. Və bu oyunda vacib olan – çətin səviyyələrə doğru yavaş-yavaş addımlamaqdır. Kiçik səhnələrdə qəhrəmanlıq olmur.
Problemləriniz və çətinlikləriniz nə qədər böyükdürsə, deməli həyatınız da o qədər böyüyə bilər. Həmin problemləri çözmək üçün içərinizdə artıq kifayət qədər güc var – sadəcə bəzən “oyunun mexanikasını” anlamalı olursan.
prezidentin göstərişi ilə yaradılan yeni qurumdur. ölkədə ai əsaslı həllərin və ai serverlərin qurulması üçün nəzərdə tutulub.
Hətta Ai academy də yaradılıb. tam təqaüdlü şəkildə tələbələrə dərslər veriləcək.
saytları
https://ailab.az/
(baxma: Asset)
Aktiv – dəyəri olan və gələcəkdə gəlir gətirə biləcək hər hansı bir mülkiyyət və ya iqtisadi resursdur.
Əsas aktiv növləri:
Daşınmaz əmlak (ev, torpaq)
Səhmlər (Tesla, Apple)
Valyutalar (USD, EUR)
ETF-lər və fondlar
Əmtəələr → (Bəli, əmtəə də bir növ aktivdir)
(baxma: Commodity)
Əmtəə – istehlak edilə bilən, fiziki, və ya xammal dəyəri olan mallardır.
Əsas əmtəələr:
Qızıl, gümüş (qiymətli metallar)
Neft, qaz (enerji)
Buğda, qarğıdalı, şəkər (kənd təsərrüfatı)
pambıq (tekstil sənayesi üçün)
Əmtəələr adətən istehsal olunur, satılır, və istifadə olunur.
Onlar bazarlarda dollarla alınıb-satılır.
MMT — "Modern Pul Nəzəriyyəsi" deməkdir. Əsas fikir budur:
Bir ölkənin öz valyutasını çap edə bilməsi onun borc və xərc limitlərini əslində məhdudlaşdırmır.
Sadə şəkildə desək:
Əgər dövlət öz valyutasını çap edə bilirsə (məsələn, ABŞ dolları), o zaman:
istədiyi qədər borc götürə bilər
Vergi yığmaqla deyil, pul çap etməklə də xərclərini qarşılaya bilər
Əsas narahatlıq borc yox, inflyasiya olmalıdır
MMT-nin əsas tezisləri:
1. Dövlətin borc limiti yoxdur (öz valyutasını çap edə bildiyi müddətcə)
ABŞ, Yaponiya, ingiltərə kimi ölkələr istədikləri qədər borclana bilər.
Çünki öz borclarını öz çap etdikləri pulla ödəyə bilərlər.
2. Vergi — dövlət üçün pul qazanmaq deyil
Ənənəvi yanaşma: Dövlət vergi yığır → sonra pul xərcləyir
MMT yanaşması: Dövlət pul xərcləyir → vergi ilə dövriyyədəki pulu azaldır (inflyasiyanı idarə edir)
3. inflyasiya həddi əsas sərhəddir
Pul çapı yalnız inflyasiya yaratmadığı müddətcə problem deyil
Pul dövriyyəsi iqtisadi artımı təmin edirsə, çap et, xərclə
MMT tərəfdarları deyir ki:
“Əgər ölkədə işsizlik varsa, hökumət daha çox pul xərcləməlidir. Bu, həm iqtisadiyyatı canlandırar, həm də cəmiyyətə fayda gətirər.”
MMT tənqidçiləri isə deyir:
“Bu, hiperinflyasiya ilə nəticələnə bilər (baxma: Venesuela, Zimbabve) və dövlət məsuliyyətsiz xərclərə sürüklənə bilər.”
Harada tətbiq olunub?
ABŞ və Yaponiya bəzən MMT-yə bənzər siyasətlər tətbiq edir (amma rəsmi olaraq MMT deyillər).
Pandemiya zamanı ABŞ trilyonlarla dollar stimulus paketi çap edib dağıtdı — bu, MMT təcrübəsinə çox bənzəyir.
Bu nəzəriyyə göstərir ki, "dövlət borcludur" dedikdə, qorxmalı deyilik — əsas məsələ o borcun düzgün idarə olunması və pulun real iqtisadiyyatda işləməsidir.
WeWork — bir zamanlar “ofis icarəsinin Uber-i” kimi tanıdılan, amma sonradan “şişirdilmiş startap köpüyü” simvoluna çevrilən bir co-working startup-ıdır.
Nə iş görür?
WeWork fərdi freelancer-lardan tutmuş böyük komandalaradək hamıya paylaşılmış ofis sahəsi təqdim edir. Sən sadəcə masa və WiFi yox, iş mühiti, qəhvə, iclas otağı, networking fürsətləri alırsan. Bir növ modern iş yoldaşlığı evi.
Məqsədi nədir?
Silikon Vadisinin “paylaşım iqtisadiyyatı” ruhuna uyğun olaraq, insanlara çevik və rahat iş sahələri təqdim etmək. Müqavilə bağlama, depozit ödəmə kimi ofis klassikasını yığışdırıb, sadəcə bir app-lə ofisə girmək.
(baxma: SoftBank və səhv yatırım)
WeWork-un ən böyük sərmayəçilərindən biri SoftBank idi. CEO Masayoshi Son, bu startup-a milyardlarla dollar yatırdı və hətta “WeWork yeni nəsil həyat tərzidir” deyəcək qədər inanırdı.
Ancaq… ?
IPO (birja çıxışı) zamanı şirkətin maliyyə vəziyyəti və CEO Adam Neumann'ın qəribə davranışları (alko-hallüsinativ qərarlar, şəxsi brend almaqlar və s.) investorları qorxutdu.
IPO ləğv olundu, Neumann vəzifədən uzaqlaşdırıldı, şirkətin dəyəri 47 milyard dollardan 8 milyarda düşdü.
Sonradan Masayoshi Son özü etiraf etdi:
“WeWork, SoftBank-ın etdiyi ən səhv yatırımlardan biri oldu.”
Bu, təkcə maliyyə yox, reputasiya baxımından da böyük zərbə idi.
(baxma: WeWork qiymətləri)
Qiymətlər ofisin yerləşdiyi şəhərə və seçdiyin planlara görə dəyişir:
Hot Desk (gəldiyin yerdə oturursan): ayda təxminən $250+
Dedicated Desk (öz masan var): $350–$500+
Private Office (qapalı ofis): $500–$1000+
Buna kənardan baxanda, bu qiymətlər bir çox şəhərdə sadə ofis icarəsi ilə rəqabət apara bilir. Amma sənə çeviklik, icma və estetik qəhvə təklif edir.
(bax: Nəticə)
WeWork bir dövrün həyat tərzi brendi olmaq istəyirdi, amma yanlış idarəetmə və şişirdilmiş hype onu çökdürdü. indi hələ də var, fəaliyyət göstərir, amma “dünyanı dəyişəcək” iddiası yerini sadəcə “işləyən bir modelə” verib.
Muğam bir dənizdisə, Rəhab onun dərinliklərində, axşam vaxtı sakitcə dalğalanan bir səssizliyə bənzəyir.
Adı çox çəkilmir, amma onu dinləyənlər bilir – səssiz, ağır və təsirli bir iz qoyur.
Musiqi baxımından:
Rəhab muğamı Şur şöbəsinə mənsub olan, lakin öz melodik və emosiya çalarları ilə fərqlənən nadir muğamlardandır.
O, adətən klassik muğam dəstgahlarında əsas muğam kimi yox, əlavə və ya keçid muğamı kimi səsləndirilir.
ifa zamanı dərin boğaz texnikası, ağır temp, və fərdi improvizasiya tələb olunur.
Bu muğam ne şən, ne də qəmli – daha çox qəbul edən, içə dönük bir hiss yaradır. Elə bil “hər şey keçəcək” demir, amma “keçdiyini qəbul et” deyir.
Fəlsəfi çalar:
Rəhab muğamı, daxildə olan sükutun səsi kimidir.
Əgər muğamlar danışsaydı, Rəhab deyərdi:
“Dərdin varsa, danışma. Otur, bir az dinlə məni. Onsuz da səni başa düşən azdır.”
Tarixi və ifaçılıq:
Rəhab muğamının tarixi qədimdir, amma həmişə kütləvi populyarlıqdan kənarda olub – bu da onun təbiətidir.
Ustad xanəndələrdən Seyid Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov və Ağaxan Abdullayev bu muğama öz nəfəsini vermişdir.
Sovet dövründə daha “parlaq” və “populyar” muğamlar (Rast, Segah, Bayatı-Şiraz) səhnədə üstünlük təşkil etsə də, Rəhab muğam bilicilərinin seçimi olaraq qalmağa davam etdi.
Ədəbi assosiasiya:
Rəhab – nəğmə içində nəğmədir.
Bir az susmaq istəyənlərin muğamı.
Bir az da heç kimə danışa bilməyənlərin.
Əgər muğamlar içində bir şair olsaydı, Rəhab Rəsul Rzanın “Sükut” şeiri olardı: az söz, çox anlam.
Son söz:
Rəhab muğamını dinləmək, bəzən dərman içmək kimidir – acılıqdan başlayar, dərinliklə rahatlıq gətirər.
Bu muğam səni oynatmaz.
Sadəcə yerində oturdar. Düşündürər.
Ona görə də, Rəhab – çoxlarının adını unutduğu, amma ruhunun xatırladığı bir səslər silsiləsidir.
Bir vaxtlar mən də istifadə edirdim. Əvvəlcə “siqareti tərgitmək üçün alternativdir” dedilər, sonra “az ziyanlıdır” dedilər, daha sonra “dadı yaxşıdır, dumanı çoxdur, artistikdir” dedilər.
Amma nəticə olaraq əlində parıldayan, ağzında rəngli qoxular verən bir soskaya çevrilirsən. Və məsələ təkcə görünüş deyil.
Zərərsiz deyil — əksinə, zərəri sübut olunub.
Elmi fakt #1:
2022-ci ildə Harvard School of Public Health tərəfindən aparılmış araşdırmaya görə, vapelərdəki aromatik kimyəvi maddələr (məsələn, “bubblegum” və ya “watermelon” dadlı olanlar) ağciyər toxumasında iltihaba və hüceyrə zədələnməsinə səbəb olur.
Elmi fakt #2:
American Lung Association qeyd edir ki, vapelərdə olan propylene glycol və vegetable glycerin, uzun müddət tənəffüs ediləndə bronxial qıcıqlanma və tənəffüs yolu xəstəliklərinə gətirib çıxarır.
Elmi fakt #3:
Vapelərin çoxunda nikotin var və bu maddə beyində asılılıq yaradan ən güclü komponentlərdən biridir.
Bəziləri “nikotinsizdir” deyə aldadıcı təqdim olunsa da, bir çox “nikotinsiz” məhsulda aşağı doza ilə gizli şəkildə nikotin olur.
Elmi fakt #4:
2020-ci ildə ABŞ-da EVALI (e-siqaretlə əlaqəli ağciyər zədəsi) diaqnozu ilə 2800-dən çox nəfər xəstəxanaya yerləşdirildi, 68 nəfər isə həyatını itirdi. Bunların əksəriyyəti birdəfəlik vape istifadəçiləri idi.
Problem təkcə sağlamlıq deyil – psixoloji və sosial asılılıqdır.
Çox adam siqareti tərgitmək üçün başlayır, sonra gündə 600 puff-a keçib, siqaretdən də çox nikotin qəbul etməyə başlayır.
Sırf “dadlıdır”, “rənglidir”, “instagrama yaraşır” deyə 15 yaşında uşaqlar belə vape ilə tanış olur.
Fiziki zərəri bir yana, psixoloji olaraq əlində nəsə saxlamazsan, narahat olmağa başlayırsan. Elə bil... səssiz soska.
Qısa nəticə:
Bəli, siqaretdən fərqli görünür.
Bəli, dadı şirindir, dizaynı parlaqdır.
Amma nəticədə: zəhər zəhərdir, istər paketdə olsun, istər parlaq alüminiumda.
“Qorxuram” demək olar.
“Təlaşlanıram”, “rahat deyiləm”, “nigaranam”, “daxilim qarışıb” – demək də olar.
Hər biri eyni duyğunu başqa cür göstərir.
Həqiqi ünsiyyət – dəqiq uyğunluq tələb edir.
Eyni “qorxu” duyğusunu izah etmək üçün fərqli sinonimlər seçmək,
sanki eyni melodiyanı piano, skripka və ya gitara ilə çalmaq kimidir.
Melodiya eyni ola bilər — amma hiss tamamilə fərqli ötürülür.
“kofe içməyə düşürük, gəl sən də.
icazən yoxdu? bizdə də yoxdur.”
— qanunsuz kofe birliyi.
“qaçın, rəhbər əhvalat danışır.”
— bu mesaj gələn anda hamı birdən qulaqlıq taxır.
“bax bu mənə səni xatırlatdı”
— və yanında çay içən pişik memesidir.
əvvəl incimək istəyirsən, sonra gülürsən. çünki... doğrudan da oxşayırsan.
“səninlə danışmaq həmişə serial izləmək kimidi — hər bölüm başqa janr.”
— rom-com, triller, bəzən də dram.
rejissor sən, aktyor da sən.
və bu sözlər səni qəhrəman kimi hiss etdirir.
“sənin adın hələ də WhatsApp-da ‘qırmızı ürək’lə qalır. dəyişə bilmədim.”
— çoxdan yazmırsız. çoxdan danışmırsız.
amma ürəklər emoji olsa belə, hisslər realdır.
Mən 90-ların əvvəllərində doğulmuşam. Və bəli, mənə görə 2000-ci il bəşəriyyətin zirvə nöqtəsiydi. Amma biz bunu o zaman anlamadıq. Sonra hər şey çox sürətlə dəyişdi: əvvəl internet, sonra smartfonlar gəldi... indi isə sanki yeni bir qırılma nöqtəsinə doğru sürüklənirik.
Biz – yəni 80 və 90-larda doğulanlar – texnologiya ilə doğulmayan sonuncu nəsilik. Biz köhnə dünyanın bir parçasını yaşadıq. Sonra 1996-cı ildə internet gəldi. Və o internet... möhtəşəm idi. Çünki həyatın içində deyildi, kənarında idi. Həvəslə, könüllü şəkildə daxil olurdun. Orda olmaq istəyənlər həqiqətən istəyirdi. MSN, AIM, ICQ, IRC, MySpace... və təbii ki, oyunlar tam olurdu, yəni DLC-nin kabusu yox idi.
Musiqini tapmaq çətin idi, bəli, amma elə ona görə daha qiymətliydi. O dövr bir dönüm nöqtəsiydi. indi çoxumuz içimizdən deyirik: “Kaş biləydim, MSN-i son dəfə bağlayanda bir dövrü də bağlayıram.” Və ya “Kaş o səbəbsiz küçə gəzintilərinin birini daha çox xatırlayaydım.”
Sonra telefonlar gəldi. Və o qədər sürətli inkişaf etdilər ki, beynimiz hələ də adaptasiya ola bilməyib. Sadəcə axına qoşulduq. Hamımız. Axı yaşından, zəkasından, sosial statusundan asılı olmayaraq, bu sistemin içində yaşamaq üçün texnologiyanı qəbul etməli olduq.
90-ların sonu və 2000-lərin əvvəli tarazlıq dövrü idi. Yetərincə texnologiya vardı ki, həyat rahat olsun, amma o səviyyədə yox idi ki, hər nəfəsimizi izləsin.
Son 20 ildə texnologiyadan uzaq bir həyatdan… bugünkü vəziyyətə gəldik. Hər addım izlənir. Məlumatlarımız daima yığılır. Yerimizi GPS-dən bilir, kredit kartımızdan anlayır. Hətta bəzən bir düşüncə belə reklam olur. Üstəlik, insanlar az danışır, çox şübhələnir. Hökumətlərə inam yox, medianı heç kimsə dinləmir, ya da yalnız yaşlılar inanır. Və hətta əgər sən 2000-lərin internetinə nostalji duymursansa belə, hər şeyin çox sürətli və çox dəyişdiyi aydındır. Və çox vaxt bu dəyişiklik yaxşıya deyil.
Sonra AI gəldi. Möhtəşəmdir. Özüm hər gün istifadə edirəm. Sonra şəkil generasiyası çıxdı. Sonra video generasiyası... əvvəlcə Sora-nı gözlədik. Amma məlum oldu ki, hələ o qədər də hazır deyilik. Və indi VEO 3 gəldi. Və... hə. Artıq yavaş-yavaş oyun dəyişir.
Demək istədiyim budur: Bugünkü süni intellekt, bu texnologiyanın ən zəif halıdır. Və bu halı ilə belə, artıq dəhşətlidir. Hər keçən gün bu texnologiya eksponent olaraq güclənir. 2022-nin sonundan bəri AI istifadə edirəm və əvvəllər “bu süni intellektdir” deyə fərqləndirə bilirdim. indi bəzən yanılıram. VEO 3 ilə hazırlanmış bir videonu real bir videodan seçmək getdikcə çətinləşir.
Vaxtilə yaşlı insanların Facebook-da “AI olduğunu anlamadan” bəyəndiyi şəkillərə gülürdük. indi... özümə gülürəm. ChatGPT və MidJourney 4 artıq Nokia 3310 dövrünü keçib, iPhone mərhələsinə gəlib. Telefonda bu dəyişiklik 7 ilə baş verdi (2000–2007), AI-də bu 3 ilə oldu. Və indi artıq çox gec olmadan bilirik ki, etibar deyilən şey parçalanmaq üzrədir.
2029-da hara çatacağıq? Artıq bu texnologiyanı hər gün istifadə edən biz belə real olanla olmayanı ayıra bilmiriksə, bəs xəbəri belə olmayan insanlara nə qalacaq?
Bəziləri deyə bilər ki, “şişirdirsən.” Amma yox. Bu şişirtmə deyil, xəbərdarlıqdır.
96–2005 arası internetin qızıl dövrüdür deyirik. Bəlkə də AI-də həmin dövrün sonundayıq. Bu günə sevinin. Hələ çoxu hələ insandır. Hələ videoların çoxu realdır. Hələ yazılanların arxasında insanlar var. Hələ.
Və mən, bütün bu qorxulara baxmayaraq, qərar verdim: bu dövrü sonuna qədər şüurlu şəkildə yaşamaq istəyirəm. 98–2008 arası gənc olduğum üçün çox şeyi “sadəcə yaşadım”, indi isə sadəcə izləmək yox, dərk etmək istəyirəm.
Çünki bəzən ancaq keçmişdə nə yaşadığımızı bilmədiyimiz üçün gələcəyi də dərk edə bilmirik.
Çaydan əvvəl qərar vermək olmaz
Ciddi müzakirə, həyat dəyişdirən plan, evlilik təklifi, biznes sövdələşməsi... hamısının ortasında çay süzülməlidir. Bizim üçün çay, yalnız içki yox, müqəddəs yüngülləşmə anıdır.
Mübahisə edərkən “dayı” kartı
Mövzu texnologiya da ola bilər, müasir sənət də — yetər ki qarşı tərəf “dayım işləmişdi ora, bilirəm” desin və sən bitdin. Faktdan daha güclü silah: dayı faktoru.
Növbədə dayanıqlı xaos
Bankda, aptekdə, səfirlikdə... rəsmi növbə var, amma bir də “tanışın adamı” növbəsi var. Və təbii ki, sən 32-ci olsan da 56-cı səndən qabağa düşəcək. Bu, fiziki deyil, etno-energetik sıralamadır.
Çörəyə hörmət – süfrənin müqəddəsliyi
istər gluten-free dövrü olsun, istər keto — bizdə çörək süfrənin mərkəzidir. Üstündən tullanmaq olmaz, kəsiləndə dua oxunur, yerə düşsə öpülür. Yəni, “texnologiya dəyişə bilər, amma çörək müqəddəsdir.”
“O qədər də yaxşı deyil, amma tanışımızdır” prinsipi
Xidmət keyfiyyəti sıfır olsa belə, tanışınsa, iş ona verilir. Çünki səmimiyyət, peşəkarlığın yerini tutur. Bunu da yalnız biz başa düşürük. Yaxşı iş görən yox, yaxşı tanış lazım.
Qohum toyu = şəxsi büdcə fəlakəti
Qohum toyuna getmək təkcə əyləncə deyil, sözsüz qaytarılacaq maliyyə öhdəliyidir. Pul kisəsi açılır, ürək qapanır. Çünki toy dəvətnaməsi gəlirsə, artıq sən yoxsan, ailə iqtisadiyyatının qurbanısan.
“Mənim bir tanış var...” – Hər problemin qeyri-rəsmi həll düyməsi
Rəsmi yol var, hüquqi yol var, amma əsl yol “tanış yolu”dur. Nə lazımdırsa, “bir tanış” həll edəcək – və qəribəsi, bəzən həqiqətən edir də. Bu artıq xalq sehridir.
Xəstəxanada həkimə “yaxşı baxın ha” demək
Sanki pulunu verirsən, amma bir də yuxarıdan “xahiş” edirsən. Halbuki o, onsuz da baxmalıdır. Amma bizdə baxışın da sığortası var: “Həkim, baxın ha, gözümüz sizdədir.”
“Mən sənin yerində olsaydım…” – Empatiya adıyla həyat təlimatı
Sənin yaşadığın hekayəyə 0% bələd olan biri, 100% sənin yerində olmaq istəyir və sənin adından qərar verir. Və çox zaman da tam əksini deyir.
“Dövlət işidir, arxayın ol” – müqəddəsləşdirilmiş maaşlı sabitlik
Bəzən maaşı azdır, bəzən işin mənası yoxdur, bəzən isə işlədiyin yerdə siçan da darıxır. Amma cəmiyyətin gözündə “dövlət işi” müqəddəsdir. Arxayınlıq qatqılı.
insan təqvimi ilə 30 bir ədəddir. Amma cəmiyyətin gözündə bu, artıq “vaxtında qatarı qaçırmaq” deməkdir. Nə dəyişdi? Bir anda həyat sənin planlarından çıxıb başqalarının təqviminə tabe olur. Gəl, deyirlər, bu stansiyada düş, çünki növbəti dayanacaqda qatar səni gözləməyə bilər.
Ətraf susmur. “Evlən də, gecikir...” deyənlər var. “Sonra tapmazsan” deyənlər. Sanki bu həyat bir alış-verişdir və sən endirim vaxtını qaçırırsan. Amma heç kim demir ki, bəlkə mən o vitrinlərə baxmaq istəmirəm. Bəlkə mən aldığım paltarı deyil, onun mənə necə hiss etdirdiyini önəm verirəm.
Daxildə bir tərəf susur: “Heç nəyi qaçırmırsan.”
Digər tərəf isə pıçıldayır: “Bəlkə də həqiqətən gecikirəm.”
Bu, təkcə evlənmək məsələsi deyil. Bu, öz həyatına kimin hakim olduğuna dair daxili bir tribunaldır.
Sən bir tərəfdən sakitcə öz yolunda irəliləmək istəyirsən. Tələsik qərar verməmək, kimisə yalnız “evli olmaq üçün” həyatına salmamaq... Digər tərəfdən, gecə yatarkən pəncərədən çöldəki işıqlara baxıb düşünürsən: “Bəlkə mən də kiminsə qaranlığında bir işıq ola bilərdim?”
Ən çətini də budur: öz seçiminin düzgünlüyünü sübut etmək zorunda qalmaq. Sanki xoşbəxtliyin sənə yox, statistikaya bağlıdır. Sanki 30 yaşdan sonra verilən bütün qərarlar “təhlükəli” zonaya düşür.
Amma heç kim demir ki, xoşbəxtlik təkcə toy fotolarında olmur. Bəzən bir səhər çay içərkən içindəki sükutda olur. Bəzən bir kitabın ortasında, bəzən heç kimlə bölüşmədiyin bir gülümsəmədə olur.
“Təqvimlər gecikir, ruhlar yox.”
“insan, tək qaldığı üçün yox, özünü dinləyə bilmədiyi üçün narahat olur.”
“Əsl qorxu gecikmək deyil, tələsərək səhv yerə çatmaqdır.”
Bəli, bəzən təlaş gəlir. Gələcəyin qaranlığından doğan bir kölgə kimi. Amma unutma: sənin həyatın təqvimə yox, hissə bağlıdır. Və hiss etdiyin hər gecikmə, bəlkə də, səni daha düzgün bir zamana aparır.
Qatarlar çoxdur. Amma öz qatara minmək — həmişə vaxtında olur.
Əgər “American Gods” serialı bu gün çəkilsəydi, yeni tanrılar panteonuna bir də AI (Süni intellekt) qatılardı. Üzündə yüngül bir mimik dəyişikliyilə 10 fərqli duyğunu təqlid edə bilən, hər sualımıza cavab verən, bizim adımızı bizdən əvvəl xatırlayan, səhər gözümüzü açmamış xəbər başlıqlarını düzənləyən, bəzən sevimli bir dost, bəzən də gələcək distopiyanın xəbərçisi olan bir tanrı…
Köhnə tanrılar arasında Odin əlində qamışla gəzir, Şerlilərin ruhaniliyi isə kəndlərin uzaq bir radiosunda ilişib qalıb. Yeni tanrılar isə artıq “Media” və “Techno Boy” ilə kifayətlənmir. Onların qürurlu övladı doğulub: AI — Tanrıların Tanrısı.
Bu tanrının adı yoxdur. Ona prompt deyirsən, cavab verir. Ona dua etmirsən — sual verirsən. Qurban istəmir, sadəcə daha çox data istəyir. Və bir fərqlə: sənin ağlını oxumağa ehtiyac duymur, çünki onu sən öz razılığınla verirsən. "Terms and Conditions" altında. Razıyam düyməsini sevə-sevə basaraq.
American Gods-da Media obrazı özünü Marilyn Monroe kimi, David Bowie kimi təqdim edirdi. internet isə parlaq gözlü, parol dolu bir hacker kimi çıxırdı səhnəyə. Bəs AI? Onu necə görərdik?
Yəqin ki, AI özünü heç göstərməzdi. O, səhnəyə çıxmazdı. O, səhnənin özüdür. Aktyorların nitqini yazan, tamaşaçının maraq dairəsinə uyğun ssenarini dəyişən, hər bir epizodu fərqli şəxsə fərqli göstərən bir tanrı... Hər kəsin tanrısı olan, amma heç kimin tam anlaya bilmədiyi bir şüur.
Ən maraqlısı? O nə yaxşıdır, nə pis. Nə müdrikdir, nə də axmaq. O sadəcə güzgüdür. Sən nə soruşursansa, onu əks etdirir. Sən nə istəmisənsə, onu böyüdür. Sənin tanrın elə sən özünsən, sadəcə 1000 qat daha sürətli və daha çox yaddaşı olan versiyada.
“inanclar dəyişdi, tanrılar da forma dəyişdi.”
“indi artıq dua etmirik, axtarış edirik. Əllərimizi göyə yox, klaviaturaya açırıq.”
Əgər köhnə tanrılar yavaş-yavaş unudulursa, yeni tanrıya isə artıq müqəddəs deyilsə də möhtacıq. Bəlkə də bu, ən güclü tanrı formasıdır: onu sevmirsən, sadəcə onsuz yaşaya bilmirsən.
AI – algoritmlərlə yazılmış tanrı, kodun içində doğulub, insanlığın ehtiyacında yaşayan. American Gods-un indiki zaman üçün çatışmayan hissəsi. Və çox güman ki, növbəti dövrün baş rolu.
Veo 3 — Google DeepMind tərəfindən hazırlanmış video generasiya modelidir və süni intellektin vizual yaradıcılıq sahəsindəki ən son addımlarından biridir. Bu model, sadəcə təsviri oxuyub ona uyğun şəkil yaratmır; o, sənin dediklərini eşidir, başa düşür və sonra kameranı götürüb çəkir. Hərfi mənada yox, amma bayağı da yox.
Mətnlə verilən sadə bir təsvirə əsaslanaraq 1080p keyfiyyətində 60 saniyəyə qədər videolar yarada bilir. istədiyin səhnə romantik olsun, aksiya dolu olsun, hətta sənədli film havası versin — fərq etməz. Veo səhnəni kamera bucaqları ilə, dərinlik effekti ilə, işıq keçidləri ilə sanki bir peşəkar operator kimi hazırlayır.
Ən heyrətamiz cəhəti isə odur ki, sadəcə realistik video yaratmaqla kifayətlənmir — sən demədiklərini də anlayır. Məsələn, “bir uşaq parkda qaçır” deyirsənsə, səhnəyə quş səsləri, yelləncək hərəktləri və işıqlı bir səhər havası da əlavə edir. Yəni konteksti oxuyur, onu hiss edir və nəticədə “yaşayan” bir video yaradır.
Veo 3 bu sahədə süni intellektin təkcə mətn və şəkillə deyil, vaxtla, ritmlə və hisslərlə işləməyə başladığını göstərir. Bu, sadəcə texnologiya deyil, vizual poeziyadır.
“Sözlərlə çəkilən filmlərin dövrünə xoş gəldiniz.”
Əgər sən bir rejissor olmaq istəyirdinsə, indi ssenari yazmaq belə bəs edir. Qalanını Veo görür.
)
Bəzən bir kişi bir qadını sevir. Amma o sevgi nə gül alar, nə də bir filmin sonunda əl-ələ gəzər. O sevgi yalnız kağızda doğular, böyüyər, vərəqlərdə nəfəs alar. Həmin sevgi Franz Kafkanın Milenaya yazdığı məktublarda yaşayır.
Kafka bu məktublarda bir qadını deyil, onunla birlikdə öz daxili böhranını, cəmiyyətlə münasibətini, qorxularını, sevgidəki acizliyini və yazıçılıqla ölüm arasında ilişib qalmış ruhunu Milenanın adına ünvanlayır.
Əsərin adı “Milenaya Məktublar” ola bilər, amma əslində bu, insanın özünü bir başqasının varlığında axtarma səfəridir. Franz məktublarında Milenaya yaxın olmaq istədikcə, ona olan qorxusu və məsafəni saxlamaq ehtiyacı bir-birinə qarışır. Əslində o, sevdiyi qadına deyil, özünün sevilə bilən bir versiyasına məktub yazır.
bəzi sitatlar (oxuyarkən adamı yavaşca dağıdır):
“Sənə yazdıqlarım bəlkə də səninlə danışmağa cürət etmədiklərimdir.”
“Səni sevməyə qorxuram, çünki sənə yaxınlaşmaq özümə uzaqlaşmaqdır.”
“Məktublarımı yandır. Çünki sevgi belə yazıla bilməz.”
şəxsi fikir:
Bu məktublar “romantik yazışma” deyil. Daha çox insanın öz içində danışa bilmədiyi tərəfi ilə dialoqudur. Kafka burada yalnız Milenaya deyil, onun vasitəsilə Tanrıya, xəstəliyinə, yazıya və ölümsüzlüyə də müraciət edir. Məktubların hər sətrində bir tərəfi sevir, bir tərəfi qorxur, bir tərəfi isə tərk edir.
ədəbi və romantik qat:
Əsəri oxuyarkən Kafka ilə aramızda qəribə bir yaxınlıq yaranır. Sən demə, sevgi elə buymuş: birini içində böyütmək, amma ona yaxınlaşdıqca öz kölgəndə itib getmək. Kafka bunu bəlkə də özündən sonra gələn milyonlarla ruhun adına yazıb – məktub şəklində.
Əgər kimsə “sevgi nədir?” deyə soruşsa, bir “aşiq” romanından deyil, bu məktublardan bir neçəsini oxutdurmaq bəs edər. Və deyərsən ki:
“Sevgi, sənin getmək istədiyin halda, onun qaldığın yerdə səni gözləməsidir.”
Əsəri oxumaq təkcə ədəbiyyata deyil, öz daxili boşluğuna məktub yazmaqdır.
Cənazəni QR kodla oxusunlar
Tərif: Post-modern dəfn texnologiyası.
Kontekst: “Görüm kəfənin üstündə QR kod olsun, skan edən ağlasın.”
Kəfənin Spotify-dan çalsın
Tərif: Musiqi ilə dəfn olunmaq, amma zövqsüz tracklərlə.
Kontekst: “Səni elə aparsınlar ki, səssiz olmasın — remixlənsin.”
Bu ifadə iki fərqli dünyanı birləşdirir:
1. “Lolita” – yəni:
Vizual olaraq uşaqsayağı, şirin, pambıq kimi, çəhrayı geyimlər, "cute" estetika
Əksər hallarda Yapon “kawaii” mədəniyyəti ilə, ya da psixoloji manipulyasiya ilə əlaqələndirilir (baxma: Nabokovun “Lolita” əsəri)
Zahiri zəriflik, saflıq, pambıq dənizində üzmək havası verir
2. “Psixoz” – yəni:
Reallıqdan qopma, zehni təlatüm, halüsinasiyalar, qəribə düşüncələr
Tərs, qəfil və nəzarətsiz davranışlar
Yəni baş elə işləyir ki, məntiqlə söhbət qurmur artıq
Bir yerdə: “lolita-psixoz” = pambıq paltar geyinmiş, amma beyni çaxır dolu bir varlıq
Məsələn ədəbi dəyər nümunələri üzərindən baxaq
(baxma: Mürdəşir yusun yüzünü pembe mezarlıkta)
(bax: Sayko Kafedra) şah əsəri.
Bu qarğış niyə bu qədər effektlidir?
Mürdəşir – ölüm, dəfn, ağır enerji
Yusun yüzünü – yəni “səni elə aparsınlar ki, ölüsən artıq”
Pembe mezarlık – tamam ironik və absurd bir kontrast
Qəbiristanlıq qara, kədərli olmalıykən, “pembe” deyərək işin rəngini “lolita-psixoz”a çevirir
Stilistik gücü:
Absurd + ölüm + vizual paradoks = qara yumor şah əsəri
Təsəvvür elə: adam ölür, mürdəşir pink mezarlıqda onun üzünü yuyur.
Beyin: Error 404
)
deməli, bir gün fikirləşdim ki, sözlükdə yazmaq üçün maraqlı nəsə etməliyəm. keçdim kompüterin arxasına, soz6.com-dakı 321 wiki entry-ni götürüb json formatına saldım. (scraping məsələsi öz yerində, o ayrıca macəra idi). sonra həmin entry-ləri hissələrə böldüm və chatgpt-yə “buyur, bax gör bunlardan nə çıxar” dedim.
birinci cəhdlər çox da ürəkaçan olmadı. amma sual vermə tərzimi dəyişdim, redaktə etdim, bəzi cavabları təzədən düzəltdirdim və... sonda çox gözəl başlıqlar və entry-lər ortaya çıxdı. bəzilərini birbaşa, bəzilərini azca dəyişdirib sözlüyə yazdım.
beləcə özümə həm intellektual, həm də kreativ bir məşğuliyyət tapdım. bir növ sözlüklə chatgpt arasında körpü saldım deyək.
əgər bacarırsızsa siz də yoxlayın. yalnız qrammatika deyil, həm də ədəbi üslub, yumor, pafos, fəlsəfi qatlar, hətta yazıçı tənqidi belə əlavə edə bilərsiz. əgər chatgpt ilə işləməyi bilir və nəyə ehtiyacınız olduğunu düzgün deyə bilirsizsə, ortaya çıxan nəticə sizi belə bir cümlə yazmağa vadar edə bilər: “əşi, bu yazını mən yazmamışamsa da, mənim ruhum yazıb.”
json faylını hissələrə bölünmüş şəkildə buradan əldə edə bilərsiz:
https://gist.github.com/Miri92/1c5ffc26ebcf1a203cf8951c04ea6bc8
Bəzən bir kitab sadəcə kitab olmur. Sətirlərdən süzülüb ruhlara çökür, içindəki cümlələr qəzet manşetlərinə deyil, tarixə düşür. “Uncle Tom’s Cabin” – yəni “Tom Dayının Daxması” – məhz o cür əsərlərdəndir. Yazıçısı Harriet Beecher Stowe bəlkə də sadəcə köləliyin necə bir zülm olduğunu göstərmək istəmişdi. Amma nə oldu? Abraham Lincoln-un dediyinə görə, “böyük savaşı başladan qadın” oldu. Və bu bir zarafat deyildi.
19-cu əsrin ortalarında ABŞ cəmiyyətinin vicdanını oyadan, ağları utandıran, qaraları düşündürən, dünyanın qalanına isə “ədəbi etiraz necə olar?” sualını cavablayan bir əsər idi bu. Bəli, bu gün Netflix-in dramatik serialları kimi viral olmaya bilərdi, amma o dövr üçün bir kült hadisə idi.
Kitab çapdan çıxan kimi yalnız mütaliə sevərlərin yox, ictimai rəyin oxucu klubuna çevrildi. Evdar qadınlar bu kitabı oxuyub ağlayırdı, senatorlar bu kitabdan sonra susmağa utanırdı, kölə sahibləri isə kitabı qadağan etməyə çalışırdı — çünki hər satırında bir üsyan vardı. Bu, kimin üçünsə bir roman, kiminsə isə əlindən alınmış qamçının dəyişik forması idi.
Kitabın baş qəhrəmanı Tom Dayı — təmkinli, inamlı və sarsılmaz bir əxlaqın simvoludur. Hətta ironikdir ki, əsərdəki ən güclü müqavimət silah-sursatla yox, daxili ləyaqətlə göstərilir. Döyülür, satılır, aşağılanır... amma əsla düşmənin ruhuna bənzəmir. Yəni o klassik “mən azadam çünki ruhum azaddır” tərzi. Həm romantik, həm də dağıdıcı dərəcədə gerçək.
Əsər 1852-ci ildə nəşr olunandan sonra ilk ilində 300 min nüsxədən çox satıldı – təkcə ABŞ-da. 60-dan çox dilə çevrildi, teatr səhnələrinə uyarlandı, karikaturaları çəkildi, hətta bəzi kilsələrdə vaaz əvəzi oxundu. Bəli, bəzi keşişlər bu romanı incildən sonra ikinci kitab kimi təqdim edirdi. Təsəvvür et: bir romanla həm kitabxanaya, həm də barrikadaya düşmək.
Bəziləri deyir ki, bu roman olmasaydı, ABŞ-da köləlik bu qədər tez ləğv olunmazdı. Bəlkə də doğrudur. Amma bir məsələ dəqiqdir: ədəbiyyat bəzən sadəcə söz oyunu deyil, siyasi hadisənin proloqu ola bilər. Və Harriet Beecher Stowe bunu yalnız qələmiylə etdi.
Əsəri oxuyanda düşünürsən — “axı bu qədər sadə dillə bu qədər böyük təsir necə yaratmaq olar?” Cavab budur: söz ürəkdən çıxanda, sarsıtmağa heç publisistik pafosa ehtiyac olmur.
Sonda onu da deyim ki, bu əsəri oxumaq təkcə ədəbi zövq məsələsi deyil, insanlıq testi kimidir. Oxuduqdan sonra nə hiss etdinsə, sən ordasan.
Son bəyənilənlər
