qloballaşma

qloballaşma nəticəsində əvvəllər mədəni cəhətdən müxtəlifliyin müşahidə edildiyi əksər sahələrdə yeni beynəlxalq uniformizm meydana gəlir. bir düşünün, bütün dünyada yeni nəsil yetişir. onun nümayəndələri uşaqlıqda eyni televiziya verilişlərinə baxırlar, eyni pop-musiqiyə qulaq asırlar, yeniyetməlik illərində eyni pop-ulduzlara pərəstiş edirlər, yetkin yaşa çatdıqda isə eyni ''sabun operaları''nın sujetinin inkişafını izləyirlər. qlobal xəbər agentlikləri və şərhçiləri bizim dünya qavrayışımıza getdikcə daha çox təsir edir. bu nəslin nümayəndələri digər fikirlərlərlə tanış deyillər. onlar eyni xəbərlərə baxırlar və bu xəbərlərin eyni şərhini - qlobal şərhini qavrayırlar.
onlar eyni dəblə ayaqlaşırlar və qlobal marketoloqların işləyib hazırladığı eyni məhsulları alırlar, istər oyuncaq, istər disney cizgi filmlərinin personajlarının təsviri olan köynəklər, cinslər, paris, milan, yaxud nyu-yorkun dəb qanunvericilərindən ətirlər olsun, istərsə də yaponiya, yaxud koreyadan elektrik mallarının ən son modelləri olsun. onlar eyni ticarət mərkəzlərinə gedir, eyni fast-fud restoranlar şəbəkəsindən hamburger alır, şanxaydan tutmuş buenos-ayresə və frankfurtdan tutmuş sinqapura kimi hər yerdə eyni olan ofis binalarında işləyirlər. nəticədə də nümayəndələri həyata eyni cür yanaşan, eyni zövqləri paylaşan və eyni ümidləri bəsləyən (və ya bəsləməyən) yeni bir nəsil meydana gəlib.
yerli, milli mədəniyyətlər və özünüdərk əzilir. bəzi hesablamalara görə, hazırda dünyada mövcud olan 6000 dildən yarısı növbəti əsrdə yox olacaq. mədəni müxtəliflik, hətta planetimizdəki həyatın bioloji müxtəlifliyindən daha çox təhlükəyə məruz qalır.
qloballaşma bizim qarşımızda böyük bir vəzifə qoyur: getdikcə daha çox materializmlə səciyyələnən dünyada mənəvi mahiyyəti tapmaq və onu qorumaq.
məlum olduğu kimi, dünyamız daha çox dini inkar edir. dünya ölkələrinin əsaslanaraq qurulduğu mənəvi və dini dəyərlərdən çoxu hələ tamamilə dağılmasa da, ciddi təhlükə ilə üz-üzədir və bu bəşəriyyəti məhvə aparır.
avropada bir çox cütlüklər nikaha daxil olmaq istəmirlər. hər yerdə ənənəvi ailə konsepsiyası təhlükə altında qalır. almaniyada, italiyada, ispaniyada, rusiyada və şərqi avropanın əksər ölkələrində əhali azalır, çünki insanlar getdikcə daha çox kiçik ailələrə üstünlük verir, yaxud da, ümumiyyətlə ailə qurmurlar. altmışıncı illərdə hamiləlik əleyhinə vasitələrin ixtira edilməsi, nikahdankənar seks və homoseksualizmə münasibətin kəskin şəkildə dəyişməsi ictimai mənəviyyatda inqilaba gətirib çıxarır.
indiki zamanda bizim rasional təhlilə meylimizin artması, hollivudun təbliğ etdiyi dinə hörmətsiz münasibət, onun kütləvi şəkildə kommersiyalaşması ilə əlaqədar ilahilik hissi zəifləyib. qlobalizm nəticəsində yeni nəsilə belə bir fikir aşılanıb ki, başqalarına ziyan vurmadığı təqdirdə, istənilən hər şeyi etmək olar (inşallah, vaxt olsa bunun nə demək olduğunu geniş şəkildə izah etməyə çalışacam).
şəxsi uğur ənənəvi dəyərlərlə - borcun yerinə yetirilməsi və ədəb-ərkanla deyil, getdikcə daha çox var-dövlət və maddi nemətlərin yığılması ilə ölçülür.
qloballaşmış dünyamız, hər şeydən əvvəl materializm tərəfindən idarə olunur.
gəlirdən başqa allah yoxdur və faizlər onun peyğəmbəridir.
biz də qulları.

şamil basayev

müstəqilliyini elan etməsinin ardından dünyaya çeçenistan həqiqətlərini çatdırmaq üçün rusiya hava yollarına məxsus təyyarəni ankaraya qaçırdan, abxazların gürcülərə qarşı savaşında onlara ciddi dəstək verən, dağlıq qarabağ müharibəsi zamanı mücahidləriylə birgə ermənilərə qarşı vuruşan, rus qoşunlarının 1994-cü ilin dekabr ayında çeçenistana müdaxiləsindən sonra dudayevin ən güvəndiyi generala çevrilən və bundan sonra ruslar tərəfindən ən çox axtarılan çeçen komandir olan, 1995-ci ildə ruslar tərəfindən qırıcı təyyarələrlə evi bombalanan, bombardman nəticəsində abxaz həyat yoldaşı da daxil olmaqla 11 ailə üzvü şəhid olan, 1996-ci ilin 21 aprelində cövhər dudayev öldürüldükdən sonra dövlətin idarəsini ələ keçirən, birinci rus-çeçen müharibəsində ruslara ciddi zərbələr vuran, rusiyanın o vaxtkı müdafiə naziri qraçovun 1994-cü ildə verdiyi “iki saata qroznını ələ keçirəcəyik” açıqlamasından sonra müharibənin iki il davam etməsinə səbəb olan, ikinci rus-çeçen müharibəsi zamanı paytaxt qroznının müdafiəsində sağ ayağını itirən, 2004-cü il 1-3 sentyabr tarixlərində şimali osetiyanın beslan şəhərində orta məktəbə hücumun təşkilatçılığını üzərinə götürən, bu hücum zamanı heç kimə ziyan vurmaq kimi bir niyyətinin olmadığını dəfələrlə deməsinə və bu hadisənin girovları tank və digər ağır silahlarla azad etməyə çalışan rusların səhvi ucbatından baş verməsinə baxmayaraq sırf buna görə şamilin öz sözləri ilə desək ''bacısı kafirlər tərəfindən təcavüzə uğramamış, övladının boğazı kafir tərəfindən üzülməmiş, həyatı çiçək-böcək içində keçən və heç vaxt cihadı anlamayacaq'' şəxslər tərəfindən terorist damğası yeyən, məktəbin mühasirəsini dünyaya canlı yayımlayan rusların dünya ictimaiyyətinin diqqətini çəkərək terrorçu obrazını çox böyük uğurla yarada bildikləri, hadisədən sonra başına 10 milyon dollar mükafat qoyulan və çeçen xalqını ölümə aparmayan, əksinə daim ''cihad içində keçən bir həyat köləlikdən yaxşıdır'' prinsipi ilə yaşayan bir xalqın qəhrəmanı olan, coğrafiyadan, tarixdən, şeyx şamillərdən, şeyx mənsurlardan, hacı muradlardan, cövhər dudayevlərdən, ruslar tərəfindən öldürülən 40 min çeçen körpədən, 2 milyon günahsız insanın qətlə yetirildiyi çərkəz soyqırımından, bu soyqırımın 150 illik yubileyində qəsdən həmin bölgədə keçirilən soçi olimpiadasından xəbəri olmayanların ölənə qədər başa düşməyəcəkləri və ölümündən qabaq ''bizə hələ də terorist deyən dünyanın üzünə tüpürmək istəyirəm'' deyən şəhid mücahid.

məscid

məscid sözü alnı yerə qoymaq, hörmət göstərmək, əyilmək və dimdik ayaq üstə durmaq mənasındakı ''sücud'' məsdərindən düzəldilmiş ''səcdə edilən yer'' mənasında bir məkana verilən addır.
kitab, hədis və digər islami qaynaqlarda məscid kəlməsinin cami kəlməsi yerinə istifadə edildiyini görürük. tamamilə qurani bir termin olan bu söz digər formaları ilə birlikdə 28 ayədə qeyd olunur.
''şübhəsiz ki, (bütün) məscidlər allaha məxsusdur. allahdan başqa heç kəsə ibadət etməyin!'' kimi ayələrdə məscidlərin allaha aid məkanlar olduğu vurğulanır.
bu gün səudiyyə ərəbistanında məbəd (ibadət edilən yer) mənasında camidən çox məscid termini işlənir. amma bu onların cami terminini işlətmədiklərinə dəlalət etmir. çünki digər ərəb ölkələrində cami sözündən istifadə olunur. əslində ərəblər böyük məscidlərə ''əl-məscidul-cami'' deyirlər. amma bu birləşmənin cami qismi götürülərək zaman keçdikcə ''məscid'' şəklində işlədilməsi daha geniş yayılmışdır.
cami sözünə gəlincə bu da ''toplamaq'' mənasındakı ərəbcə bir məsdər olan ''cəm'' kəlməsindən düzəldilmişdir. buna görə də cami toplayan və bir yerə yığan mənalarını ifadə edir. cami sözü əslində ilk vaxtlarda sadəcə cümə namazı qılınan böyük məscidləri ifadə edən ''əl-məscidul-cami''(camaatı toplayıb bir yerə yığan məscid) birləşməsinin qısaldılmış şəklidir. bir sözlə, cami məscid ilə eyni mənanı ifadə edən, eyni məqsəd üçün inşa edilən yer deməkdir. zaman keçdikcə bu tərkibdəki məscid kəlməsi düşmüş sadəcə cami sözü işlədilmişdir. içərisində cümə namazı qılınan və xətibin xütbə oxuması üçün minbər olan məbədlər cami, içərisində minbər olmayıb cümə namazı qılınmayan yerlərə də məscid deyilmişdir.
yer üzərində insanlar üçün inşa edilən ilk beyt/məbəd kəbədir(ali-imran 3/96). hz.peyğəmbər də yer üzündə ilk məscidin məscidül-həram, ikincisinin isə məscidi-əl-əqsa olduğunu söyləmişdir.
bina şəklində ilk inşa edilən məscid hz.əbu bəkrin evinin həyətində inşa etdiyi məsciddir. bu məscid xüsusi olsa da, bir müsəlman tərəfindən inşa edilən ilk məscid kimi qəbul edilir. zaman keçdikcə müsəlmanların sayının artması və hicrətin olmasıyla camilərin sayı artmış, bölgədən-bölgəyə müxtəlif üslub və memarlıq formasında möhtəşəm məbədlər tikilmişdir. bunun bir nəticəsi kimi osmanlı xilafəti dövründə 3 növ məscid ortaya çıxmışdır. bunlardan sultanların inşa etdirdiyi böyük məscidlərə ''səlatini camilər'', başqa-başqa şəxslərin tikdirdiyi normal böyüklükdəki məbədlərə ''cami'', kiçik ölçüdə inşa edilərək sadəcə vaxt namazlarının qılındığı yerlərə isə ''məscid'' deyilmişdir.
hər şeydən əvvəl məscidlərin funksiyaları arasında ağıla ilk gələn onların bir məbəd yeri olmalarıdır. bununla yanaşı, əsri-səadətdə camilərin insanların faydasına olan hər şeyə açıq olduğunu görürük. çünki ibadət yalnız namazdan ibarət deyil. belə ki, məscidlərin insan həyatındakı yerini ən gözəl bir şəkildə nümayiş etdirən də məhz hz.peyğəmbər olmuşdur. o, başda təlim-tərbiyə olmaqla diplomatiya, ədalət, hüquq və iqtisadiyyat kimi dövlətin bir çox işini camidə həll etmişdir.
islamda ilk təlim-tərbiyə fəaliyyətləri məkkə dövründə darül-ərqamda başlamış, daha sonra mədinə dövründə məscidi-nəbəvidə ''əshabı-suffə'' adı altında sürətlənmişdir. yəni, bu məkanlar məbəd olmaqla yanaşı, eyni zamanda bir növ təhsil müəssisəsi vəzifəsini daşımışlar. dövlətin hərbi, iqtisadi, məhkəmə və siyasi işləri də yenə bu məsciddə müzakirə edilmişdir. hz.peyğəmbərin xarici heyətləri də camidə qəbul etdiyi məlumdur.
daha sonrakı dövrlərdə isə ev, məktəb, xəstəxana, hamam və iş mərkəzləri bir külliyə şəklində məscid və onun ətrafında tikilib.
fərqli simaları bir yerə toplayan, bir camaat formalaşdıran camilərdə əsl məqsəd ibadətlə birlikdə insanlar arasında qardaşlıq, birlik və bərabərliyi təsis etməkdir. camilər sadəcə bir ibadət mərkəzi deyil, birlik və bərabərliyin, sevgi və qardaşlığın da simvollarıdır.
quranda müşriklərin, daha geniş bir ifadə ilə qeyri-müsəlmanların məscidül-hərama yaxınlaşmaları qadağan edilsə də, mövzunun xırdalıqlarına təmas edən fiqh alimləri arasında bəzi fərqli görüşlər ortaya çıxıb. hənəfi alimlərinə görə, həcc və ya ümrə məqsədi daşımamaq şərtilə bunlar məscidül-həram da daxil olmaqla bütün camilərə daxil ola bilərlər. çünki onların bu cür ziyarətləri islamı anlamalarına və qəbul etmələrinə səbəb ola bilər.
malikilər qeyri-müsəlmanların hər hansı bir camiyə daxil olmasına icazə verilməyəcəyi görüşündədirlər.
şafi və hənbəlilərə görə isə məscidül-həram xaricindəki camilərə icazə ilə daxil ola bilərlər, ancaq həram bölgəsinin sərhədlərindən içəri daxil olmalarına icazə verilə bilməz.
hal-hazırda hərameyi-şərifeynin idarəsində səudiyyə ərəbistanında hənbəli fiqhi tətbiq olunduğu üçün məhz bu məzhəbin görüşü istiqamətində tədbirlər alınıb.
namaz qılmaq baxımından məscidlərin ən fəzilətlisi hənəfi, şafi və hənbəli məzhəblərinə görə ardıcıllıqla məscidül-həram, məscidi-nəbəvi və məscidi-əqsadır.
fəzilətləri bir çox hədisdə dilə gətirilən bu 3 məsciddən sonra böyük və camaatı çox olan məscidlər gəlir. ancaq bu camilərə getmək səmt və ya məhəllə camisinin camaatsız və mətruk yəni boş qalmasına yol açacaqsa, məhəllə camisində namaz qılmaq daha fəzilətlidir.

fc barcelona

fifa tərəfindən yaxın iki transfer kampaniyası müddətində yeni oyunçular almağı qadağan edilən klub. təşkilatın rəsmi saytında qadağanın 2015-ci il yay transfer müddətinə kimi davam edəcəyi bildirilir.
qadağa 2014-cü ilin yay və 2015-ci ilin qış transfer dövrünü əhatə edəcək. “barselona” futbolçuların keçidi və 18 yaşlı oyunçuların qeydiyyatı zamanı yol verdiyi qayda pozuntularına görə cəzalandırılıb.
hələlik barsanın hansı oyunçuların keçidi zamanı qayda pozuntusuna yol verildiyi bildirilmir. gənc futbolçuların qeyri-düzgün qeydiyyatı hallarına isə 2009-2013-cü illər arasında yol verilib. yeni oyunçuların qeydiyyatına qadağa qoyulmasından əlavə, klub 450 isveçrə markası (təxminən 370 min avro) məbləğində cərimə edilib. “barselona”ya gənc futbolçuların qeydiyyatı ilə bağlı sənədləri fifa qaydalarına uyğunlaşdırmaq üçün 90 gün vaxt verilib.

birinci körfəz müharibəsi

qərbdə körfəz müharibəsindən çox əcəm körfəz müharibəsi (persian gulf war), amerkanlar arasında səudiyyə ərəbistanını müdafiə etmək məqsədi daşıdığına görə ''çöl qalxanı əməliyyatı''(operations desert shield) və küveytin müstəqilləşdirilməsini hədəflədiyi üçün ''çöl fırtınası əməliyyatı (desert storm), küveytin özü və bir çox ərəb ölkələrində ''harb tahrir al-kuwait'' yəni küveytin azadlıq müharibəsi, iraqda ''um m'aarak'' yəni bütün müharibələrin anası, çox nadir hallarda ''100 saat müharibələri'' , 22 mart 2003-cü ildəki ''iraqı müstəqilləşdirmə əməliyyatı''(operation iraqi freedom) və amerikanın iraqı işğal etməsindən sonra isə ''birinci körfəz müharibəsi'' olaraq adlandırılan və yaxın şərqin bütün sahələrdə tam olaraq abşın nəzarətinə keçməsi ilə nəticələnən, iraqın islam ölkələrini öz tərəfinə çəkmək məqsədilə israili bombaladığı ancaq tam əksinə olaraq başda səudiyyə ərəbistanı olmaqla suriya, mərakeş, oman, birləşmiş ərəb əmirlikləri, niger, seneqal, syerra leone, misir, banqladeş, pakistan, qətər kimi müsəlman ölkələrinin də abş və böyük britaniyanın başçılıq etdiyi və fransa, ispaniya, italiya, danimarka, belçika, yuqoslaviya, argentina, macarıstan, honduras, ssri, çexslovakiya, avstraliya, yeni zellandiya, kanadapolşa, yunanıstan, cənubi koreyanın daxil olduğu birləşmiş millətlər koalisiyasının tərkibində iraqa qarşı vuruşduğu, koalisiyanın tərkibində 540 min , iraq ordusunda isə 545 min (sonradan bu rəqəmin şişirsilmiş olduğu ortaya çıxdı) əsgərin olduğu, əlavə olaraq türkiyənin iraq sərhədinə 100 min əsgər yığdığı və bunun iraqı türkiyə sərhədinə əlavə ordu hissələri göndərməyə məcbur etdiyi (yalnız 3 il əvvəl 8 illik müharibədən çıxdığı iran sərhədinə əlavə qoşun göndərilməmişdi) ,yaxın şərqin bütün sahələrdə tam olaraq abşın nəzarətinə keçdiyi və bill hicksin haqqında ''bilirsiniz ki, biz iraqı silahlandırdıq. müharibədən əvvəl bizə ''dəhşət silahları var, qorxunc silahları var'' deyə kəşfiyyat məlumatları gəlmişdi. bəs biz bütün bunları haradan bilirik? əlbəttə ki, çeklərə baxmışdıq'' dediyi müharibə.

abdolkarim soroush

görkəmli iran mütəfəkkiri. teologist nəzəriyyəçisi. islamın bu dünyadan çox axirət üçün önəmli olduğunu iddia edən postmodern dərviş. foreignpolicy anketində yaşayan ən görkəmli 100 intellektual arasında 7-ci sirada öz yerini almışdır. indi də həyatı haqda azacıq məlumat verim.

soroush və ya süruş 1945-ci ildə tehranda anadan olmuşdur. orta təhsilini bitirdikdən sonra, imtahandan keçib, əczaçılıq fakültəsinə qəbul olub. burdakı təhsilini tamamladıqdan sonra həm elmini artırmaq, həm də gözünü açmaq üçün londona getmiş və burda analitik kimya ixtisası üzrə elmlər namizədi dərəcəsi almışdır. daha sonra çelsi kollecinə yazılıb, burda da tarix və elm fəlsəfəsi üzrə doktorantura təhsili alan süruş bu illər ərzində, kəlam, təfsir, fiqh və digər islami elmlər üzrə də şəxsi olaraq təhsil almışdır.

islam inqilabından sonra vətənə qayıdan süruş burda ingiltərədə yazdığı ilk kitabını- bilik və onun dəyəri (danəş və ərzəş)- çap etdirmişdir. bir müddət tehran müəllimlər kollecində, inqilab təhsili və mədəniyyəti kurslarında iştirak edən süruş, islam mədəniyyəti cəmiyyətinə sədr təyin edilmişdir. bir il sonra ölkədəki bütün ali məktəb müəssisələri bağlanılmış və təhsil və idarə heyəti üzvlərinin -7 nəfər- birbaşa xomeyni tərəfindən təyin edilən, "inqilab mədəniyyətini təbliğ institu" qurulmuşdu. adından da məlum olacağı kimi bu institunun əsas hədəfi, inqilab yenidənquruculuğunun elmi-sosial arxaplanını hazırlamaq idi. süruş da həmin institutda, idarəçi və müəllim olaraq işləmişdir. 1983-cü ildə, rejim və institut rəhbərliyi ilə aralarında ortyaya çıxan fikri-ideoloji ayrılıqlara görə bu vəzifəsindən azad edilmiş və "mədəniyyətlərin tədqiqatı institu"na tədqiqatçı olaraq keçirilmişdir . eyni il, "inqilab mədəniyyətinin təbliği şurası"ndan istefa etmək istəyi barədə ərizəni, şəxsən, xomeyniyə təqdim etmiş və öz istəyi ilə bu şuradan da, azad edilmişdir. o vaxtdan indiyə qədər də iranda hansısa bir rəsmi vəzifədə, bir müddət etdiyi hökümət müşavirliyi xaric, olmamışdır.

20-ci əsrin son onilliyində iran siyasətində hakim rol oynayan klerikalizmə qarşı kəsklin tənqidlər yönəltmişdir. daha sonralar bu ideyalarını özünün açdığı kiyan aylıq jurnalında da aşılayır. bu jurnalda daha çox, hermenevtika, plüralizm və s. aktual mövzularda məqalələr yayınlayan süruş, məzkur jurnalı dini intellektualizmin ən öndəgedəni halına gətirir. 1998-ci ildə ölkə başçısının fərmanı ilə tətbiq olunan yarı-senzura dövründə həmin jurnal da bağlandı. lakin süruş bununla ruhdan düşmədi; əksinə audio kassetlərə yazılan, dini, siyasi, fəlsəfi vəs. mövzulardakı onlarca söhbəti iranda və dünyada sürətlə yayılmağa başladı. düzü bununla o yarı-senzura rejiminin əsas müxalifi halına gəldi. hətta iş o yerə çatdı ki, onu mühazirə oxuduğu iran universitetlərindən belə uzaqlaşdırdılar. (bu hadisədə isə qanuni olmayan, lakin açıq aşkar iran hökümətinin dəstəyi ilə yaşayan, ənsar-i hizbullah vigilant qruplaşmasının əli olduğunu iddia edirlər)

2000-ci ildən etibarən, harvard universitetində islam və demokratiya, quran elmləri, islam hüququ (bax: fiqh) fəlsəfəsi haqda məruzələr verən süruş, eyni mövzularda yale universitetində, həmçinin islamda siyasət fəlsəfəsi dərsi ilə prinston universitetində, 2003-04 illərində də vissenşaftkollegedə (berlin), columbia universitetində, georgetown universitetində, chicago universitetində leksiyalar və təbliğlər vermişdir.

süruş, islam fəlsəfəsindəki əsas sələfləri olaraq molla sədra (sədrəddin şirazi) və cəlaləddin rumini görür. özünün də dəfələrcə qeyd etdiyi kimi bu şəxslər istər həyatları, istərsə də düşüncə tərzləri ilə onun düşüncə həyatına olduqca böyük təsirlər göstərmişdir.

süruşun islam dünyasında olduqca böyük ajiotaj oyadan fikirlərindən biri də 2006-cı ildən bu tərəfə üzərində işlədiyi, ilahi vəhy, ilham və bunların insan tərəfindən idrakı məsələsidir. hansı ki bununla o, quranın formalaşmasında ilahi vəhyi sadəcə substans kimi görür.
başqa bir ifadə ilə, "quran ayələri nəfs (cövhər) olaraq ilahidir; ayələrin-kəlamın zatı isə bəşəridir. çünki insan ilahi kəlamı zatı etibari ilə idrak edə bilməz. bununla yanaşı qurandakı bir çox hökmün arxaik olması da mümkündür, çünki o öz dövrünün bilik səviyyəsinə xitab edir. dəyişməyən hökmlər isə allahın zatı barədə və buna yaxın digər mövzularda olan ayələrdir."

əsərlərindən bəziləri:

kinin dialektikası - 1978, tehran.
tarix fəlsəfəsi - 1978, tehran.
tarix nədir, fəlsəfə nədir? - 11-ci nəşri 1992, tehran.
kainatın narahat təbiəti (türk və fars dillərində) - 1980, tehran (sədrəddin şirazinin kainat haqdakı görüşlərinin xülasəsi və şərhi).
şeytanın ideologiyası - 5-ci nəşri 1994, tehran.
yaradılanlar haqda müşahidələr: əxlaq və ictimai elmlər haqda mühazirələr - 3-cü nəşr 1994, tehran.
din nəzəriyyəsinin qabarması və çəkilməsi: dini biliklər işığında təkamül nəzəriyyəsi - 3-cü nəşr, tehran.
ariflik, intellektuallıq və dindarlıq - 1991, tehran.
təqvanın xarasteristikası: imam əlinin təqva haqda moizələrinə şərh - 4-cü nəşr, tehran
intellektualizm işığında dini hökmlər, ruminin məsnəvisinə izah (orijinalı ilə birlikdə), məhəbbət və köləliyin tarixçəsi, fasiləsiz izləyiş: dini plüralizm haqda esse, irfan və ruzi: imam əlinin, imam həsənə göndərdiyi məktublar haqda şərh, hikmət ustadlarının tarixçəsi, peyğəmbərlik təcrübəsinin izahı (bəst-i təcrübəvi nəbəviyə).

attila

qədim roma mənbələrində “tanrının bəlası” adlandırılan böyük türk. 434-453-cü illərdə hakimiyyətdə olub . bu yaxınlarda aparılan tikinti işləri zamanı qəbri tapılıb. qəbir tuna çayının macarıstanın paytaxtı budapeşt şəhərindən keçən hissəsində körpü tikintisi zamanı aşkar edilib. bu qəbir digərlərindən daha genişdir və qəbirdə qədim hunlarda mars ilahəsinin atilla üçün hazırladığı ilə bağlı əfsanələr dolaşan qılınc da tapılıb. “müqəddəs müharibə qılıncı” adlandırılan bu qılıncın meteordan hazırlandığı iddia edilir. hesab edilir ki, bu qəbrin tapılması macarların kökü ilə bağlı uzun zamandır davam edən mübahisələrə son qoyacaq.