eynicinsli evlilik

evliliyin ali məqsədinı doğub-törəməklə ( xatırladıram ki, onu heyvanlar da edir həm də evlənmədən) , ya da qocalanda tək qalmamaqla əlaqələndirənlərin “məntiqsiz” adlandırdığı, evlilik üçün minlərcə səbəb olduğu halda, olmaması üçün heç bir tutarlı səbəb olmayan evlilik...ayrıca biri çıxır çoxarvadlığı leqallaşdırın deyir, sanki günü sabah azərbaycanda həmcins evliliyi ilə bağlı bir qanun çıxacaq ya da çıxması üçün dövlət hərhansı bir addım görür...ey “trollizm” şüarıyla yaşayanlar şüvənlik, özünə əl qatmaq, üz cırmaq lazım deyil...belə görünür ki, məntiqsiz, tutarsız, oxumadan, araşdırmadan çamur atmaq, həm də o işin sözdə “uzmanı” kimi danışmaq çox asandır...
ey həmcins evliliyinin uşağın travma almasına, depressiyaya düşməsinə səbəb olacaq deyən, kassandra kimi 20 il sonranın fəlakət dəllalığını edən, cins və cinsiyyət ayırımından bixəbər, klasik məntiqin “ya-ya da” prinsipi ilə düşünən, “ali məqsədli” evliliyi və seksi sadəcə kişi-qadın cütlükləri arasında düşünən, heteroseksual evliliyə məcbur qalıb gay və lezbiyan olanların varlığından, uşaq psixologiyasından xəbərsiz, homofob, faşist zeyniyətə sahib “uzman” yazarcığım, uşağın travma alması, depressiyaya düşməsi sevgisizlikdən, ilgisizlikdən olur əzizim, cinsi orientasiyanın bu işə heç bir aidiyyatı yoxdur...inanmırsan bu barədə qalaq-qalaq hesabatlar var, zəhmət çək, aç oxu...
ayrıca eyni yazarlar niyə evlənib boşanan, uşağı istismar edən, döyən, söyən, zorlayan, təcavüz edən, küçəyə atan sayısız-hesabsız valideynlərin travmatik hala gətirdiyi uşaqların təəssübkeşliyini çəkmir də, həmcins evlilik edənlərin uşaqlarında o tərz psixi pozuntuların olmasını iddia edir?...bunu hansı elmi əsasa, hansı təcrübəyə dayandırır da danışır? cavabı özüm verim, heç bir əsasa...çünkü bunun əsası yoxdur...ama bunu iddia etmək, bununla da səninlə həmrəy olan cro magnonlar tapa biləcəyin üçün çox asandır...
sizlər kimi düşünənlərdən fərqli olaraq həmcins evliliklərinin çoxunun saf sevgi üzərinə qurulma ehtimalı yüksəkdir, çünkü cəmiyyətin hələ də qəbul etməkdə çətinlik çəkdiyi bir münasibəti yaşamaq istəyən birilərinin hissləri gerçəkdir...qocalanda tək qalmamaq üçün evlənməyi düşünənlər kimi xüdpəsəndlik deyil, qarşısındakına duyduğu hiss və duyğuların səmimiyəti və kəskin olmasıdır...bu duyğuya sahib birilərinin qarşısında isə heç kəs dura bilməz!

federico fellini

fellini filmlərinin dəyişməz cəhəti bu filmlərin qadın arxtarışının və paradoksal şəkildə qadından qaçışın hekayələri olmalarıdir...onun filmlərinin nə söyləmək istədiyi mühim deyill, əhəmiyyətli və müəyyənedici olan fellinin özünəməxsus kinomatoqrafiya dili və bundan istifadə etməklə filmin kompozisiyasını magik və sehirli şəklə dönüşdürməsidir...fellini filmlərində fantaziya, yuxu, xəyal, materializm və reallıq ilə iç-içə keçmişdir...onun filmlərindəki “kişi”lər, göte'nin “sehirbazın şəyirdi” poemasındakı ustasının sexini təmizləmək üçün su daşımaqdan yorulan şəyirdin öz işini süpürgəyə gördürən, amma süpürgəni durdurmağı bacarmıyıb baltayla onu parçaladıqdan sonra bu səfər yüzlərlə su daşıyan süpürgəylə baş-başa qalan bacarıqsız uşağa bənzəyir...fellini filmlərində mifik olan və bir baxıma avtobiografik olan eyni qəlibdə işləndiyi üçün onun özü də o uşaqlardan fərqsizdir, italiyan kişilərinin prototipi kasanova kimi zənnimcə o da “anasının göbəyini heç vaxt tərk etməmiş italyan kişi”lərindən biridir...

eneida

roma şairi vergiliyə dünya şöhrəti qazandıran, e.ə 29-19-cu illər arasında yazılmış milli dastan(poema)...rəvayətə görə, oktavian avqust uzun zamandan bəri belə bir milli dastanın yazılmasını nəzərdə tutmuş və bu mövzunu bəzi saray şairlərinə təklif etmişdir...mövzunun məsuliyyəti, respublikaya qarşı mütləqiyyətin (imperiyanın) tərənnümü bir çox şairlərin cəsarətini qırmışdı...lakin mövzu öz mahiyyəti və siyasi məqsədilə vergilini cəlb edir...o, 29-cu ildə əsəri yazmağa başlayır...vegrilinin qədim tədqiqatçısı olan donatın rəvayətinə görə, şair ilk əvvəl əsəri nəsrlə yazmış, sonralar nəzmə çəkmişdir...əsər, 19-cu ildə vergilinin ölümündən sonra tam şəkildə bitməmiş qalmışdır (vergili haqqında modernist romanın ən böyük təmsilçilərindən avstriya yazıçısı herman brox "der tod des vergil-vergilinin ölümü" romanını yazmışdır)...vergili dostlarına əsəri yandırmalarını vəsiyyət etsə də, dostları bu vəsiyyəti yerinə yetirməyərək onu nəşr etdirmişdir...
indiki vəziyyətdə poema on iki nəğmədən ibarətdir...dastan troya müharibəsinin bitməsi və troyanın süqutundan dərhal sonra başlayır...dastanın qısa məzmunu illiada da adı keçən troyalı qəhrəman eney və sağ qalan digər troyalıların italiyaya gəlmələrini, yolda qarşılaşdıqları fəlakətlər, karfagen kraliçası didona və eneyin eşqi, eneyin vətən sevgisi uğruna didonadan imtina etməsi, didonanın bu dərdə dözməyib intihar etməsi və.s kimi hekayələrdən ibarətdir...
milli bir dastan kimi eneidanı sıx-sıx "illiada" və "odisseya" ilə müqayisə edirlər...hətta bir sıra aydın, zahiri oxşarlıqlara əsaslanaraq belə bir nəticəyə gəlirlər ki, eneida orjinal olmaqdan ziyadə təqlidi bir əsərdir...lakin bu nəticə yanlışdır..."illiada" və "odisseya" xalq yaradıcılığı, xalq ədəbiyyatının məhsulu olduğu halda (homerin kimliyi, tək bir şair mi yoxsa şairlər tərəfindən yazılması və. s kimi mübahisəli məsələlər nəzərdə tutularaq), eneida müəyyən siyasi-ictimai şəraitdə yaşayan, onun tələbləri ilə ilhamlanan, müəyyən estetik qayda-qanunlarla yaradıcılığına yanaşan bir şairin əsəridir..."illiada" və "odisseya" xalq ilhamı kimi, sözün tam mənasında, azad idi...vergili dövrün ədəbi-bədii tələblərinə istiqamət verərək özü şəxsən bu qanunlara nümunə göstərməli idi...ona görə əsərin kompozisiyası, klassisizm poeziyası qanunlarına uyğun olaraq məntiqi və simmetrikdir...dastanın qəhrəmanları da qədim yunan dastanlarının qəhrəmanlarından fərqlənir..."illiada"nın qəhrəmanları cəld, çevik, energiyalı, yüksək cismani qüvvəyə malik, cüssəli, geniş gövdəli qəhrəmanlardır...halbuki eney, yupiterin (zevsin roma panteonunda teolojik onomasiologiyaya uğramış adı) iradəsilə və bir növ ilahi iradənin bir vasitəsi kimi hərəkət edir...alberto manguel, "homer's the iliad and the odyssey: a biography" adlı əsərində yuxarıda qeyd etdiyim məsələyə bağlı homerin "illiada" və "odisseya"nın qəhrəmanlarındakı davranış müxtəlifliyinin vergili tərəfindən "olduqca sadələşdirildiyini" vurğulayır...lakin bu qeyd olunan obrazların qüsursuzluğu, mutiliyi və sadəliyi sadəcə kraliça didonanın obrazı və onun hekayəsi xaricində mövcuddur...vergilinin kraliça didonası eneydən daha zəngin və ixtilaflı xarakterə sahib yaddaqalan dolğun obrazdır...

vergili

roma'da imperatorluq idarə üsulunun təməlləri qoyulmağa başladığı dövrdə (e.ə i əsr) yaranan roma ədəbiyyatının ən istedalı nümayəndəsi publi vergili maro'nun qısa adı...onun yaradıcılığında klassik roma poeziyasının əsas cəhətləri, baş motivləri, bir sözlə, bütün tipik meylləri öz əksini tapmaqla bərabər, həmin poeziya yüksək kamillik dərəcəsinə çatmışdır...məhz, roma ədəbiyyatının qızıl dövrü, başlıca olaraq, vergili'nin yaradıcılığında müəyyənləşmişdir...vergili'nin ədəbi irsi, "kiçik şeirlər", "bukolika" (çoban nəğməsi deməkdir), "georgiki" və ona dünya şöhrəti qazandıran "eneida" əsərlərindən ibarətdir...

anton çexov

çexov’un bədii yaradıcılığını “qısa hekayə yazıçısı kimi çexov” və “bir dramaturq kimi çexov” olaraq iki qütbə ayırmaq olar...bu minvalla bu entry’min mövzusu dramaturq olaraq çexov və onun pyeslərinin tematika və obrazları olaraq müəyyən edərək, yazımı və düşüncələrimi sistematikləşdirməyə çalışdım...çexovun qısa hekayə janrına gətirdiyi bədii-üslubi yeniliklərə isə bir başqa entry’də toxunmağı düşünürəm...
çexovun pyeslərinin tematikası və təsvir etdiyi obrazları rusiyanın 1880-1900-cü illərini əhatə edən, ictimai çaxnaşmaların və ixtilafların fonunda qiymətləndirmək lazımdır...söhbət mənəvi dəyərlərin və ictimai münasibətlərin alt-üst olduğu; ictimai təbəqələşmələrin, yaşlı və gənc nəsil arasındakı uçurumların dərinləşdiyi bir dövrdən gedir...onun pyeslərində təhkimçiliyin ləğvi və çar ii. aleksandrın islahatları dövründəki rus cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələrindən və fərqli nəsillərdən tipajlara rast gəlmək olar...pyeslərdə bu tipajlar arasındakı uzlaşılmaz ixtilaflara, aşılması qeyri-mümkün məsafələrin izlərinə şahid oluruq...elə bütün bu çaxnaşmaların və uyuşmazlıqların arasındakı drammatik gərginlik pyeslərin drammatik strukturunun mahiyyətini formalaşdırır...
çexovun bütün pyeslərində sıx-sıx qarşımıza çıxan tiplərin əksəriyyəti ictimai mühitin məhv etdiyi ziyalılardır...”ivanov” adlı pyesində ivanov və idealist gənc həkim olan lvov; “vanya dayı” pyesində voynitski ( vanya dayı) və həkim astrov; “üç bacı”dakı andrey və verşinin bu ziyalılara parlaq örnək təşkil edir...çexovun oyunlarında boğucu əyalət mühitinin, ictimai basqıların tənqidi onun “üç bacı”, “vanya dayı”, “qağayı”kimi oyunlarının başlıca leytmotividir...lakin çexovun pyeslərində bu boğucu müühitə qarşı, işlənən əsas tematika gələcəyə duyulan ümid mövzusudur...bu mövzudan ən çox söz edilən pyes, “üç bacı” pyesidir...andrey pyesin bir səhnəsindəki tiradında belə deyir: “yaşadığımız həyat nə qədər iyrənc olsa da, gələcəyi düşündüyüm zaman içim elə rahatlayır, hər şey elə asan, elə möhtəşəm görünür ki: uzaqda bir işıq parıldayır sanki və mən azadlığı görürəm”
üç bacı” pyesinin təsirli final səhnəsində, moskvaya getmə ümidinin artıq tamamilə yox olduğunu anladıqları zaman, olqa, bacıları maşa və irinanı qucaqlayaraq belə deyir: “ah tanrım! zaman keçəcək, bizlər də sonsuza gedəcəyik; unudacaqlar bizi, simamızı unudacaqlar, səsimizi, neçə nəfər olduğumuzu; fəqət çəkdiyimiz əzablar bizdən sonra yaşayanlar üçün sevincə dönəcək, xoşbəxtlik və firavanlıq bürüyəcək dünyanı və xoş sözlərlə xatırlayacaqlar bizi...”, eyni səhnədə irina’nın: “gün gələcək, bütün bunların, bu əzabların səbəbini öyrənəcək hərkəs, heç nə gizli qalmayacaq, fəqət indisə yaşamaq gərək...çalışmaq gərək, sadəcə çalışmaq” sözləri gələcəyə yönəlmiş ümid hayqırtısından başqa bir şey deyil...

mia aioniotita kai mia mera

2010-cu ilə təsadüf edən, anqelopulosla tanışlığımı sağlıyan film... məşhur rejissor və kino tənqidçisi lindsay anderson rejissorları 2 kategoriyaya ayırır: 1- təqribən hər mövzunu işləyə bilən professional rejissor. 2- öz hekayəsini özünəməxsus bir dillə anladaraq uğur qazanan şair...bu aspektdən baxıldığında anqelopulos, sadəcə öz kinomatoqrafının deyil, dünya kinomatoqrafının da mübahisəsiz böyük şairidir...
Sonsuzluq və bir gün olaraq tərcümə olunan Mia aioniotita kai mia mera filmiylə cannes film festivalında palme d’or alan anqelopulos, filmin adından da görüləcəyi kimi zaman məfhumunu problematikləşdirərək, filmin mərkəzinə yerləşdirir...bu film anqelopulos kinomatoqrafının təyinedici prinsiplərini özündə cəmləşdirən filmdir...təsadüfi deyildir ki, alman kino tənqidçisi georg sisslen, angelopulosun bu filmlə, “bir çox rejissorun ancaq xəyalını qurduğu, lakin əsla çəkə bilmədiyi bir filmi çəkmişdir” demişdir...həqiqətən də bu tamamlanmışlıq, qüsursuzluq filmin bütün ruhunda əks olunmuşdur...

--spoiler--


Filmin açılış sekansında, ilk voice over dialoqunda, danışan uşaqların ağzından zaman tematikası ortaya atılır...anqelopulos, uşaqlarının babasının “zaman, sahildə üçdaş oynayan bir uşaqdır”, cümləsini heraklitin məşhur “zaman, bir dama taxtası üzərindəki daşları hərəkət etdirən gəncdir” aforizmi ilə əlaqələndirir...babalarının sözlərini təkrarlayan uşaqlar dənizdə batmış bir ölkənin (atlantida), bir sözlə “itirilmiş xoşbəxtlik” motivinin axtarışına çıxırlar...filmin ortalarında alexanderin ailəsinin ada gəzintisi və sonda mühacir uşağı gəmiyə mindirdikdən sonra dənizin sahilində duran aleksanderin sonsuzluğa doğru yola çıxma hazırlığı, üç təyinat məntəqəsi olaraq qarşımıza çıxır...ada motivi zamanın həm daxilində, həm də xaricində, utopik bir hədəf olaraq funksionallaşır...
Angelopulos filmlərində yol, yolda olmaq, yaşayacaq bir yer axtarma, ümumiyyətlə səyəhət, odisseya tematikasının izlərini açıq-aydın görmək olar...bu filmdə də odisseya motivi bir daha qarşımıza çıxır...sonsuzluq və bir gündə alexander sürgündəykən arvadı ölmüş, qıznın əri isə alexanderin uşaqlığının keçdiyi, ailəyə məxsus villanı satmışdır...alexander öz evinə, yurduna dönə bilmir...homerin odisseyasında evə qayıdan odiysseyi ilk tanıyan köpəyi vurğularcasına, alexander tək sadiq dostu olan köpəyini, son səyahətinin eşiyində (1 günlük ömrü qalmışdır) qoyub gedəcəyi bir yer tapa bilmir...filmdə evrdikanı axtaran orfey mifinin də əks-sədalarını da görmək olar...arvadının (anna) xəyalıyla sahildə rəqs edən alexander, eyniylə orfey kimi “sözlərimlə səni geri çağırdım” deyir...amma o bütün tənbehlərə baxmayaraq geri dönüb baxdığında evridika təkrar aidin səltənətinə geri dönür...eyniylə anna və alexanderin rəqsi də anidən bitir...
Filmdə hadisələrin “indiki zamanı” (1998-ci il qış fəslinin sonları) alexanderin xəstəxanaya yatmaq üçün son dəfə evindən çıxması, köpəyini qızının yanında saxlamaq cəhdləri, köpəyi evin köhnə qulluqçusunun yanına tərk etməsi, alban mühacir uşağla tanış olması, onu uşaq tacirlərinin əlindən qurtarması, qocalar evindəki, hafizəsini itirmiş anasıyla danışması və.s səviyyədə qarşımıza çıxarkən, angelopulos filmlərindən alışıq olduğumuz zaman-məkan dəyişiklikləri, 1966-cı il qızının ad günündə ailənin adaya gəzintisi, 1939-cu il, şair alexanderin gənclik dövrü, 1830- Dionysios Solomosun hekayəsi və mif (atlantida, odisseya, orfey səviyyələri) səviyyələrinə bölünə bilər...
Filmin kompozisiyası tək bir günlə məhdudlaşdırılmışdır(coysun ulissi kimi)...bu son gündə, bütün bir həyatın əsas dayanacaqlarına edilən zamanda səyahət, kəsik-küsük xatirələrlə, duyğu və düşüncə dəyişmələriylə izləyiciləri də filmin atmosferinə qoşulmasına köməklik edir...seçilən zaman pillələri, əksərən keçmişdə qalmış xoşbəxt anların sığınacaqlarıdır...bildiyimiz və alışıq olduğumuz flash-backler yoxdur bu filmdə...zamanda bir geriyə, bir irəliyə sıçrayış yoxdur...keçmiş, xatirələr olaraq alexanderin fikirlərində əks olunur...
Anqelopulos filmlərinə məxsus bir texnikadır bu...plansekans adlanan bu texnikada, məkan bir yanıyla xarici, gözlə görülə bilən, bir də daxili, görünməyən olaraq çıxır qarşımıza...hərəkətin axışını da müəyyən edən bu iki səviyyəli məkandır...sakit, ağır, yavaş, geniş kamera dönüşləri bu məkanı, 360 dərəcə dairəvi hərəkətlərlə çevrələyir...xarici məkanı bütünlüklə izləyicinin gözlərinə təslim olmuşkən, iç dünyada atlamalar, sıçramalar (bir növ şüur axışının filmə tətbiq olunması deyə bilərik) bir-birini izləyir...Alexander xatirələrin içinə, keçmişin içində sanki canlı fiqurlarla dolu bir muzeyin içərisində dolaşan yaşlı bir adam olaraq ağır qış paltosu, paltosunun yuxarıya qalxmış yaxalarıyla girib çıxır....alexander itirdiyi arvadının xatirələrindəki varlığıyla məşğulkən, tanış olduğu alban uşaq onun, aktual, indiki zamandan stimuledicisi olan reallıqdır...alexanderin dünyadan ayrılmağa məcbur olduğu o son gün, uşağın qeyri-müəyyən olmasına baxmayaraq gələcək həyatına doğru selanikidən qalxan gəmidə səyahət etdiyi axşamdır...


--spoiler--

Və filmi unutulmaz edən faktorlardan biri daha...eleni karaindrunun möhtəşəm soundtreki...audio-vizual görüntülərlə filmə yayılan bu musiqi, lirik, asxetik səs quruluşuna sahibdir, təbiətin melodik ritmini, yaralanmışlıq, zədələnmişlik duyğusunu hiss etdirən, melanxoliyanın musiqi alətləriylə təcəssüm etdiyi bir musiqidir...

(youtube: )

postmodernizm

modern epoxası (forma,quruluş), modernizm (məzmun, mentalitet), modernləşmə (proses), modern(ilk üç məfhumun toplamı) və bu məfhumların qarşısına post(sonra, sonradan gələn) prefiksinin gətirilməsiylə yaranan digər dörd məfhum çoxyönümlü olmaları baxımından qeyri-müəyyəndir…modern və postmodern məfhumları ilk olaraq zaman baxımından iki fərqli dövrə işarət edir…latınca “indi, bu anda” mənasına gələn “modo” sözündən əmələ gələn modern sözü renessansdan başlayaraq 20-ci əsrin 50-ci illərinə qədərki dönəm arasındakı zaman dilimini və bu dönəmə xas sənət, siyasət, ictimai quruluş, mentalitet və.s ifadə edir…
modern dönəmin tarixini qısaca olaraq insanın öz ağlına güvənməyi öyrənməsi, bunun nəticəsində maariflənməsi (enlightment) və bu çox güvənilən ağlın iflas etməsi şəklində ümumiləşdirə bilərik…buna baxmayaraq frankfurt məktəbinin iki böyük üzvü adorno və horkhaymer modern dönəmi, insanın ağlına güvənməyi öyrənməsi, başlanğıcda bu ağlı məqsədyönlü şəkildə istifadə etməsi, lakin burjua sinifinin və bu sinifin müdafiə etdiyi kapitalist iqtisadi münasibətlərin fonunda bu ethos’un (diqqət yetirərsək əgər ağlın deyil, etikanın ) iflas etməsi olaraq şərh edirlər…
modern olaraq adlandırılan bu dövrdə cahanşümül bir ağıla və bu ağlın qüsursuzluğuna olan inam hakimdir…digər tərəfdən eyni dövrə aid bir digər inam (düşüncə tərzi) isə ağıl ilə bəşəriyyətin daha yaxşı bir cəmiyyət idealına yaxınlaşacağı inamıdır…heç təsadüfi deyildir ki, bəşəriyyəti qurtuluşa çıxaracaq cəmiyyət modellərinin (ictimai nəzəriyyələrin) təməli bu dövrdə atılmışdır…məsələn, marksın dialektik materializm, kontun pozitivzm nəzəriyyəsi və.s…
postmodern, başlanğıcı 20-ci əsrin altmışıncı illərinə təsadüf edən modern sonrası mədəni-tarixi bir dövrü ifadə edir…postmodernizmlə yaxından əlaqəli, hətta ikisini bir-birindən hardasa ayırmağın belə mümkün olmadığı poststrukturalizm dedikdə isə foucoult, lyotard, derrida kimi bir qrup mütəfəkkir, guattari, lacan kimi psixoanalist, bart və kristeva kimi ədəbiyyat təndiqçisi ağla gəlir… fransız dili mərkəzli bu axımın altmışıncı və doxsanıncı illərin sonunda ortaya qoyduqları nəzəriyyələrin demək olar hamısı ümumilikdə struktrualistlərə (althusser, levi strauss, saussure, jakobson) əsaslanan nəzəriyyələrdir…poststrukturalistlər strukturalistlərin düşüncələrini, ortaya atdıqları nəzəriyyələri modifikasiya və inkişaf etdirmişlər…bu məqsədlə “post” prefiksi həm zaman baxımından bir inkişafı, həm də əvvəlki nəzəri əmanətin tamamilə rədd etmədən, bir kənara atmadan aşılmağı vurğulayır...
postmodern vəziyyət adlı kitabında lyotard, modernin fəlsəfi sistemlərinin iflas etdiyini elan edir…hərçənd lyotarda görə bunlar fəlsəfi sistemlər deyil, bir başqa entry’mdə də qeyd etdiyim kimi meta-təhkiyələrdir…ona görə modern təhkiyələr, dünyanı izah etməyə çalışarkən ortaq məxrəcə gəlmək üçün mərkəzi və aparıcı bir prinsipi (məsələn ya tanrı ya da subyektin özünü) əsas götürmüşdür…intəhası bunu edərkən ya heterogen olanı qəbul etməmiş, ya da subyektiv (tək, heterogen, fərdi) olanın fərdiliyini ümumi bir perspektiv içərisində ərtimiş, onu monotonlaşdırmışdır…
postmodernizmi, reallığın subyektivlik tərəfindən deformasiyaya uğraması olaraq xarakterizə edənlər də mövcuddur…postmodern epoxası rabitə və nəqliyyat texnologiyalarındakı sürətli inkişafın mümkün olduğu, sərmayələrin, malların, insanların, rəmz, simvol və fikirlərin sürətli dinamizminə diqqət çəkən bir məfhumu, beləliklə bir “vəziyyəti” xarakterizə edərkən; postmodernizm məfhumu, yuxarıda təsvir olunan dinamizmi “dəlil” sayaraq onun üzərinə inşa edilən “ideoloji mövqe"yi ifadə edir…

stream of consciousness

stream of consciousness (şüur axışı), romanda obrazların daxili aləmlərini bütün xaotikliyi ilə hər hansı bir vasitə olmadan oxucuya ötürmək üçün, konnotasiyalara bağlı olaraq ortaya çıxan və bir-birini izləyən əlaqəsiz cümlələr şəklində tətbiq olunan bədii-üslubi texnikadır...bu texnikadan istifadənin 20-ci əsr modernist romanda (bkz:#129621 )mühim bir yer tutmasına baxmayaraq, onun romanda ilk kim tərəfindən tətbiq olunması barədə uzun illər ədəbiyyatşünaslar ortaq məxrəcə gələ bilməmişlər...dorothy richardson, henry james, və fransız yazıçısı edouard dujardin, hətta dostoyevskinin özü əsərlərində bu texnikanın ilkin və bir qədər primitiv örnəklərindən istifadə etsələr də, bunlar daha çox iç monoloq başlığı altında incələnmişdir...bu barədə iç monoloq başlığı altında daha geniş məlumat verilməsi düşünülmüşdür...
obrazın bilinməyən tərəflərini və bizə məlum olmayan həyatını vasitəsiz olaraq ötürmək üçün yazıçıların texnika, üslub arayışında olduğunu qeyd etmişdim...belə bir axtarışın məhsulu olan şüur axışının ilk mənbəyi psixologiya olmaqla yanaşı, bədii cəhətdən romana məxsus bir neçə texnikadan biridir...yuxarıda qeyd etdiyim kimi, şüur axışı və iç monoloq uzun illər bir-biri ilə qarışdırılmışdır...şüur axışı ilə iç monoloq arasındakı əsas fərq qısaca belə ifadə oluna bilər: şüur axışı iç monoloqun dağınıq, nizamsız formasıdır...iç monoloq texnikası bütün o təbiiliyi və vasitəsiz olmasına baxmayaraq, insan şüurunun nizamsızlığını tam mənasıyla ötürə bilmədiyi üçün bunu əskiklik olaraq görən yazıçıların girdyi texnika arayışları şüur axışının yaranmasına səbəb olmuşdur... şüur axışı texnikasından istifadə edən yazıçılar ictimai təsvirə əsaslanan (ictimai-mərkəzli) romandan imtina edərək, insan-mərkəzli romanı ön plana çıxaran paradigma dəyişməsini həyata keçirmişlər...bununla da obrazın beynində keçən duyğu və düşüncələr həm belletristik məzmunun, həm də oxuyucunun mərkəzi mövqeyinə çevrilmişdir...
richardson, coys, woolf kimi 20-ci əsrin məşhur ingilis yazıçıları bu texnikadan istifadəni sadəcə bədii texnika olaraq deyil, oturaq və dəyişməz estetik dəyərlərdən bir qopuşun təmsili olaraq da istifadə etmişdir...xüsusilə də, uliss əsəri ədəbiyyat çevrələrində şüur axışı texnikasının ən səciyyəvi örnəyi kimi qəbul edilir....çünki, bu texnika bu romanda təkcə təhkiyə sisteminin hərhansı bir ünsürü olmaqdan ziyadə, lukaşın roman nəzəriyyəsi əsərində dediyi kimi, “bilavasitə təhkiyənin quruluşunu və obrazların təqdimatını müəyyənləşdirən yaradıcı prinsip” olaraq istifadə olunmuşdur...

intihar

intihar, insanın mövcudiyyətini öz əlləriylə yox etməyi seçərək, olacaqlara nəzarəti bir baxıma öz əlinə alması durumudur...kamyu həyat və intihar üzərinə fəlsəfi düşüncələrini qələmə aldığı “le mythe de sisyphe (sizif əfsanəsi)” adlı essesində intihar və sənətin (daha kiçik ölçüdə isə ədəbiyyatın) eyni təbiətə malik olduğunu iddia edir...kamyuya görə hər ikisinin də əsas xüsusiyyəti üsyan və qiyam olan sənət və intihar, susma cəsarəti göstərənlərin səssiz “yox” hayqırtıları, fəryadlarıdır...intiharin ekzistensiyal bir müəmma, yoxsa gündəlik həyat qayğılarından tək həmlədə qurtulma cəhdi olması dilemmasına isə iran ədəbiyyatının kafkası olaraq bilinən sadiq hidayət belə cavab verir : “intihar etmək üçün verilən qərar heç də özlüyündən ortaya çıxmır...intihar bəziləri ilə birlikdə doğulur...bu onların yaradılışlarında mövcuddur və onun əlindən qaçmaları mümkün deyil”...hidayətin özü sonralar bu sözləri təsdiq edərcəsinə intihar edəcəkdir...