düşünürəm elə isə varam

descartes metodolojik şübhədən istifadə edərək hər şeyin varlığından şübhə etməyin mümkün olduğunu düşünürdü və varlığından əmin oluna biləcək bir töz axtarırdı. nəhayət şüurun varlığından şübhə etməyin mümkün olmayacağı qərarına gəldi. iki düşüncəni qarşılaşdırdı: 1. mən varam, 2. mən yoxam. ikinci düşüncəni səsləndirdiyi halda da düşündüyü üçün var olmadığı halda düşünə bilmək ziddiyətli görünəcəyindən, düşündüyü müddətcə insanın öz şüurunun varlığından şübhə edə bilməyəcəyi qənaətinə gəldi və bu məşhur ifadəni işlətdi.
(bax: cogito ergo sum)

emmanuel levinas

holokost faciəsindən xilas ola bilmiş, litva əsilli yəhudi filosof. əsərlərində, əsasən, "başqası" konspetinə ağırlıq vermişdir. "qaçış üzərinə(de l'evasion)" əsərində insanın öz varlığını geridə qoyaraq başqalığa doğru getməsi, özü üçün müəyən edilmiş çərçivələrin kənarına çıxaraq aşğınlığı təcrübə etməsi məsələsini müzakirə edir, qısaca "insan özü olmaqdan necə çıxa bilər?" sualını diqqətə alır. əslində, levinas'ın bu mövzu haqda bu qədər yazmasına bir yəhudi olaraq ikinci dünya müharibəsindəki yaşadığı təcrübələrin də təsiri olmuşdur; o dövrdə yəhudilərin müəyyən stereotiplərə həbs edilərək digərləşdirilmələri, insan sayılmayaraq konsentrasiya düşərgələrində ölümə tərk edilmələri və heç cür özlərini ifadə şansının tanınmaması onların üzərinə necə bir etiketin yapışdırılması ilə birgə bu etiketin yəhudilər tərəfindən yanlışlanma imkanının da aradan qaldırılmasını izah edir. levinas'ın fəlsəfəsi həmçinin etika olaraq da təsvir edilsə də, bu klassik etikadan fərqlidir. burada "başqasının üzü" konsepti önəm qazanır. levinas'a görə başqası mən qarşısında transendental olandır, mən başqasını öz anlayışlarına, qavramlarına əsaslanaraq açıqlaya bilməz. başqası mən'dən həmişə fərqli təbiətə malikdir. "başqasının üzü" deyərkən isə kobudca mən qarşısında duran və ondan asılı olmadan özünü ifadə edən, məna verəni nəzərdə tutur. levinas'a görə mən başqasının üzü qarşısında sonsuz məsuliyyət daşıyar. başqasının üzü mən'ə baxar və sanki "məni öldürmə" deyər.
levinas özü də nazi düşərgələrinin birində olmuşdur. həmin dövrlə bağlı xatirələrinin biri, "bobby" adlı itin məhkumlara baxıb quyruğunu salladığını görməsidir. levinas itə baxaraq öz insanlığını təcrübə etdiyini, ona baxaraq insan olduğunu xatırladığını demişdir. təbiidir ki, min bir işgəncədən çıxan yəhudi məhkumlar artıq insan kimi davranılmadığı üçün öz varlıqlarını yaddan çıxarma psixologiyasına girmişdilər.

küçə itləri

əksər insanlar it və dişləmə feilini eyniləşdirdiyi üçün təzyiqə məruz qalan sevgiyə ac küçə sakinləridir. insanlar küçə itlərinə doğulduqlarından bəri zorba davrandığından bu heyvancığazlar da özlərini müdafiə etmək üçün aqressivləşir, hürən, lazım gələndə dişləyən itə çevrilir. lakin quduz olmayan durduq yerə it bunları etməz, əksinə insanlar onlara həddən artıq yaxınlaşanda özlərini təhlükədə hiss edib edərlər. bu problemin də həlli sadədir: itlərə kobud davranmamaq, yemək artıqlarını onlar üçün saxlamaq və beləliklə onların etibarını qazanmaq. daha sonrasında isə qısırlaşdırma və peyvəndvurulma prosesləri üçün klinikalara müraciət etmək ki, sahibsiz itlər çoxalmasın və xəstəlik yaymasın. təbii ki, bunlar hamısı nəzəriyyədə qalır, yurdum insanı yenə ən asan yolu seçib gedib itləri çomaqlayır, ziyan verir.

köməkçi və kiçik obrazların heç kimin vecinə olmaması

hər kəs qəhrəmana fokus edər diqqətini, təbii olan da budur. digər personajlar sadəcə hekayənin detallandırılması üçün istifadə olunur. bir anlıq üzülərsən onların əhəmiyyət görməməsinə, amma keçər, çünkü onlar həqiqi deyil. həyatda da bu belədir. özümüz hekayənin qəhrmanıyıq, ailəmiz dostlarımız ən yaxın obrazlardır. lakin həmişə kənarda qalan, əhəmiyyət verilməyən günübirlik insanlar da olar həyatımızda. onlarınsa əsərdəki personajdan fərqli olaraq öz yaşam hekayələri və mübarizələri var.
(bax: sonder)

martin heidegger

edmund husserl'in şagirdi və fenomenologiyanın mühüm davamçılarından biridir. ən diqqətəlayiq əsəri, magnum opusu olan "varlıq və zaman"(sein und zeit) dır. bu əsərdə metafizikanın klassik "bu cisim mövcuddurmu", "tanrı mövcuddurmu" kimi suallarının ötəsinə keçərək ümumiyyətlə "varlıq, mövcud olmaq nə mənaya gəlir" sualını cavablandırmağı hədəf olaraq seçər. özündən sonra bir sıra filosoflara: sartre, levinas, merleau-ponty, derrida və s. ilham qaynağı olmuşdur. hətta sartre heidegger'i mütaliə edərək "varlıq və heçlik" əsərini onun "varlıq və zaman"ına reaksiya olaraq yazmışdır(hərçənd daha sonra heidegger sartre'ın onun fikirlərini yanlış interpretasiya etdiyini demişdir).
hannah arendt ilə də romantik münasibətlərinin olduğu qeydlərə alınmışdır. heidegger'in bəxtsiz yanlarından biri fəlsəfəsinin nazizm ilə birgə ağla gəlməsidir. heidegger kimi bir filosofun nasiyonal sosialist partiyaya üzvlüyü və bu üzvlüyün partiya sonlanana qədər ləğv edilməməsi fəlsəfə aləmini heyrətə salmışdır. heidegger mütaliəçiləri buna görə onun fəlsəfəsinin nazizmlə əlaqəsini araşdırmışlar. hətta heidegger society cəmiyyətinin başçısı gunther figal heidegger'in yazdığı içində faşist item'lər olan "qara dəftərləri"ni oxuduqdan sonra istefa vermişdir.