insanı sevindirən şeylər

18 gün idi evdə yox idim, bacımgildə qalmışdım. Artıq bir neçə gün idi mamagil bilirdi ki, qayıdacam. Evə bir girdim, otağımda heçnəyi atmayıb, əksinə hərşey necə qoymuşamsa elədi (əvvəllər hərşeyi yerə vızıldadıb,üstünə vacib şeyləri də lazımsızdır deyib atırdı mama) və marojna, çoxlu şkoladlar ,ən əsası isə varlıların çipsisi olan crispi çipsisi almışlar. Marketlərdə görəndə belə çox baxmayıb birbaşa chipsim alan mən, həyatımda ilk dəfə bu crispidə yedim , çox dadlıydı. Amma yenə də içimdəki fakir,simic olan sincab ekonomya olsun düşüncəsi ilə yenə chipsim alacaq və aldıracaq.
Ümumən bu hadisə də məni ən çox sevindirən, məni düşünmələri və mamamın birbaşa crispi çipsisini almasıdı. Ulan lays-ə belə bahadı deyən mən qat-qat baha çipsi yedim. Özümü illərlə şəhərdə yaşayıb anidən dağlı -dərəli,göllü-çəmənli bir yerə gedən insan kimi hiss edirəm. Əvvəl axır necə o şəhərə dönəcəksə, bu cipsi də bitəcək, əsas odur, vitrinlərdə görüb fakirlikdən canım belə çəkməyən cipsi yedim. Möhtəşəm ötəsi hisslər.
(bax: dünyanın 8-ci möcüzəsi )

vasmoy bazarı

2011ə qədər hər il mütləq yanırdı. Vasmoy deyilmək səbəbi 8 km ərazidən ibarət olması və rus dilindən 8ci sözündən götürülməsidi. Bazara müxtəlif yerdən giriş olsa da əsas 2 yer götürülür. Birinci yer lotos və diqlas tərəfdən , ikinci yer isə ramal ticarət mərkəzi tərəfdən.
Nə axtarsanız hər şey var . Əsas sevdiyim cəhətidə satıcıların mehriban olmasıdı. Uşaq olanda çox sevərək atama quyruq olub gedirdim hər bazar günləri. Meyvə tərəvəz yerindəki dayıların pulsuz meyvələrinin dadına baxmağıma icazə verməsi çox xoşbəxt edirdi. Amma sevmədiyim cəhəti gül kimi meyvə qoxan yerin düz ortasında pendir paralelində isə toyuq, hinduşka kimi quşlar satılırdı. ilk meyvə tərəfə girəndə iylənmiş bir qoxu gəlsə də səbəbi meyvəıərdən olmurdu. Bazarda ət ,toyuq ,pendir kimi kəskin qoxulu məhsullar məncə meyvələrdən tamamən ayrı satılmalıdı.
Bir digər sevdiyim cəhəti isə aksessuarlarıdı. Düzdür, hələ də almağa qoymurlar ordan, amma kalbime taht quran yeganə aksessuar yerləridi. Paltarlara gəldikdə isə vitrinə və ya havadan asdıqları qədər görürdüm və yaxşı şeyləri də olurdu. Amma favorim ayaqqabı hissəsidi. Bahalı mağazalarda satılan onlarca ayaqqabı modellər vasmoyda da görmək olurdu. Qab-qacaq mağazaları da yaxşı olur, qiymətləri çox münasibdir.
Amma özəlliklə qızların tək getməsini tövsiyyə etmirəm. Çünki bazar işcisi yox amma orda dolanan bazar adamları olur ki, ya sizdən nə isə oğurlaya bilər ya da sizi müxtəlifcür narahat edə bilər.
Qısaca,uşaqların zənnimcə həvəslə getdiyi ,böyüdükcə isə iiii istəmirəm getmək dediyi yer deyə düşünürəm.
Nəysə,əsas odur yanmasın.

strategiya oyunları

(baxma: game of sultans)
Bu oyun özü həm strategiya sevənlərin həm də dədəsinin puluyla qabağa gedənlərin oyunudu.
Oyunda pul xərcləmədən iləri getmək mümkündür, amma gərək düzgün strategiya istifadə edə biləsiniz. Tətildə əvəz edilməzlərin içərisində gəlir mənim üçün. Gələcək etkinlik üçün əşyalar toplamaq, doğru xərcləmələr etmək, sıralamalarda yer tutmaq, birlik və sunucular arası savaşlarda yuxarı yerlər qazanmaq tamamən məntiqlə olur. Hə əgər məntiqi çox işlətmək istəmirsizsə 500 manat pul yatırın birbaşa hərşeydə birinci ola bilərsiz.
Bu arada bu oyun sayəsində rusların etnik olaraq çox tənbəl olduqlarını etnopsixologiya keçmədən artıq öyrənmişdim. Adamlar varlı -kasıb fərq etmir, ancaq oyuna pul xərcləyirlər,amma yalan yoxdu, aralarında məntiqli davranan əla strategiya istifadə edəndə var.
Oyunun müsbətlərini sayarsam ilk öncə qeyd etmək istədiyim qrafikləri ilə bağlıdı. Göz yormayacaq şəkildə oyun dizayn edilib, oyunda hərşey düşünülüb demək olar. Topkapı sarayının bənzərini edib adamlar və oynadlqca da həzz almaq mümkündü. Özəlliklə son 6 ayda çox yaxşı ilərləmələr var oyunda. Qadın oyunçular sultan olduqda qadından deyil kişidən uşaq dünyaya gətirməsini düşünüb, cariyelerden əlavə tedbildə oğlanlarıda hareme almaq mümkün oldu. (Söz aramızda çox yaraşıqlıdı hamısı,favorim vilyamdı)
Oyunun digər müsbət tərəfləri bütün günü uzun uzun oynamağa ehtiyac qalmamasıdı. Yəni günün müəyyən saatları girib arz odasında toplananları yığmaq və saat 1-3 arası ava gedib puanıar əldə edə bilərsiz. Lakin bazar günləri oyunda daha çox aktiv olmalısız, çünki birlil savaşlarının finalı olur və ən güclü oyunçularla oynayırsız, düzgün ittifaq qurmaq, strategiya aparmaq isə sizin əlinizdə olan birşeydi.
Və ən sevdiyim tərəfi isə oyunda oyunçuların yaşları ortalaması 25 olmasıdı. Yəni 25dən kiçiklərdə var böyükıərdə amma ən çox kütlə 25ə yaxınlardı, hər biridə müəyyən sahə üzrə işləyən insanlardı. Onlarla söhbət etmək isə çox maraqlı olur, özəlliklə aralarında müəllimlər varsa.
Bu oyun mənə türk ifaçı, türk girimçi, türk proqramist,türk fizika,kimya,biologiya,ədəbiyyat ,tarix müəllimləri və rus mühasibatçı, turizmçiləri yaxından tanımağıma vəsilə olubdur.

(baxma: supremacy 1914 ) Diplomat tərəfindən önərilmişdi mənə, məhs bu oyunda strategiya oyunudu. GOS-dan fərqli olaraq burada pul xərcləmədən doğru taktikalarla yeni ərazilər işğal etmək mümkündür. Mənim ən sevdiyim 8 oyunçu ilə yarışmaqdır. Ərazidə tikəcəyiniz tikililər olsun, hansı ölkəyə nə vaxt müharibə açacağınız olsun, hansı ölkəylə ittifaq olmaq olsun hər birisi tamamən məntiq işidi və mən təəssüf ki bunu düzgün edə bilmirəm. Oyunu anlamağım və normal oynamağım belə uzun müddət aparmışdı, buradan böyük səbrlə mənim mənasız taktiklərimə dözən diplomata eşq olsun.
(baxma: wolvesville werewolf online )
Bu oyun isə mafyanın daha üst səviyyəsi kimi gördüyüm və sevərək oynadığım oyundu. Oyunda köylüler, canavarlar, silahşör,büyücü, gözcü kimi çoxsaylı xarakterlər var. Və ən yaxşı tərəfi isə hər bir xarakterin özünə məxsus xüsusiyyəti var. Oyunda əsas məsələ canavarsansa sənin kimi canavar olanları qorumaq və udmaqdır, təlxəksənsə özünü asdırıb udmaqdı,kundakçı və suikastçisənsə hərkəsi öldürüb qalib olmaqdı. Bunun üçün isə düzgün inandırma qabiliyyəti olmalıdı. Oyunda öncədən hansı xarakterlərin olacağı deyilir, buna görə də yalan atanda düzgün məntiqli olmaq lazım gəlir, əks halda köylülər anlayıb səni oyunda asa bilər. Ümumən maraqlıdır, oynasanız sevərsiniz.

Tövsiyyə etdiyim hər 3 oyun məncə yayda keçirdiyimiz boş bekarçılığa yaxşı gələcək. Çünki hər 3 oyun maraqlıdı və asılılıq yaratmır. Ümumi qrafikləri isə hər birində çox yaxşıdı, oynayan olarsa fikirlərini mənimlə bölüşməsini istəyəcəm.

Qeyd. Oyunlar bütün telefonlara uyğundur.

pişik

Dünyanın 8-ci möcüzəsi.
Baş ağrısınından həyətə düşməyə qərar verdim atamla. Nəysə, binadan çıxanda qapının qarşısında pişik oturmuşdu. Bi gözgözə gəldik. Sonra bisetkaya doğru keçdik. Birdə baxdım ki, gəlir yanımıza. Çağırmadan,pisi-pisi,abucubu etmədən həmdə. Nəysə,mənimdə valideynlərim heyvanlarla çox da yaxşı yola getmədiklərindən atam pişiyin gəldiyini görüb qovmağa çalışdı. Amma pişik gəlməkdən imtina etdimi? Əsla. Mənə tərəf baxa-baxa gəldi düz yanıma. Ata da yenə qovalamağa çalışsada durmadı. Bu arada bunu yazarkən yanımızdan keçən qadın pisi-pisi edib çağırmışdı. indi təzədən yanıma gəldi daha yaxınıma gəlib üstümə çıxmağa çalışdı. Patisini ayağıma qoyunca da atam yenə qovalamaq istədi, ammaa sadəcə patisini çəkdi. (isti-isti emosiyalar)
Nəysə, pişik birinci yanımda olanda ata dediki, pişiklər ağrını hiss edir gəlir. indidə üstümə çıxmaq istəməsi məni məndən almış haldadı. Ağrıma gəldikdə azalır. Həqiqətən azalır.
Uzun sözün qısası şuan baxışırıq pişiklə və çox yaxşı hiss edirəm. Mənim üçün dünyanın 8-ci möcüzəsidir.

sözaltı sözlük

Sözlük haqqında ilk mənə məlumat verilən zaman dedi ki, burada bildiklərini paylaşırsan, maraqlarını, xoşuna gələn informasiyaları həmçinin başqalarının da paylaşdıqlarını oxuyub baxışbucağın dəyişə bilər.
Əslində isə sözlük bambaşqa imiş. Sözlüyün formatlarına görə kiminsə fikrinə tənqidi münasibət bəsləyirsənsə belə hörmət etməyə məcbursan. Həmçinin düzgün orfoqrafik qaydalara da əməl etməlisən. Bəs sözlükdə bir çox yazar nə edir? Əlbəttə orfoqrafik qaydalara riayət etməyi vacib görüb digər qaydanı vecinə almır.
Söz haqqı adı altında kimisə tənqid,təhqir etməklə özünüzündə mənəviyyət hüququnuzu pozursunuz.
Bəzən dərdləşmək üçün sözaltı günlüyə yazı yazırdım onda belə əjdaha və ya umbay gəlirdi. Həqiqətən insan buraya sadəcə yazmaq və oxumaq üçün girirsə ilk sualım niyə umbay və əjdahaları görək ki? Kiminsə fikri bəyənilmirsə belə onun fikridir. Onun fikrinə hörmət etmək sözlüyü sözlük edən əsas məsələdir. Yoxsa mən sənin fikrini bəyənmirəm,birinci umbay sonra sənin adına post açım orada səni tənqid atəşinə tutum ardıyca postlar bölməsində də tənqidi fikirlərimə əjdaha gəlsin deyə öz tərəfimə kimlərisə çəkim, qarşı tərəfi alçaldaraq edim bunları hərəkətləri bura üçün aktualdır.
Sözlükdə mən daxil bir çox yazarın fikirlərinə qarşı sərt tənqitlər var. 20 yaşımda 13 yaşındadır bu etiketi yapışdıran da oldu, sözlükdə özünə oğlan tapıb yalandan real həyatda ilk tapıb deyəndə oldu,sənin fikirlərini oxumaq istəmirəm ona görə baxmamış umbay atıram deyən də oldu. Həqiqətən mənim umbay almaqla bir problemim yoxdur, yenə durub sincab umbay almağı dərd edir deməyin. istədiyiniz qədər atın. Amma kiminsə dəyişən fikirlərimi də, baxış bucağımı da , yazı tərzimi də tənqid etmək nə dərəcə düzgündür?
Bəyənmir ,sənin fikrinlə razı deyil, o zaman niyə dalaşırsan? Sən qarşı tərəfin fikriylə razı deyilsən? O zaman niyə təhqir edirsən?
Fərqinə varmısızmı ,bura podium məkanına dönübdür. Özünü nümayiş et, irad gələndə hücum et! Səbəb?
Sözlüyün məqsədi insanları qıcıqlandırıb ,qəlblərini qırmaq olmamalıdır. Onsuzda real həyatda kifayət qədər çətin şəraitlə üz -üzəyik. Durub bir də kiminsə yanaşmasına söz demək nəyinizə lazımdır axı? Nə qazanırsız? Kobud ifadəmə görə üzr istəyirəm, ağlınız artır? Nədir yəni bu qədər insanları incitməyə meyilli olmağınıza səbəb? Bəyənmirsənsə at umbayı bitsin. Niyə bura fikirlərin paylaşıldığı yerdən çox fikirlərlə yarışıb 1ci olmağa çalışanların yeri olubdur? indi kimsə durubda yox elə deyil deməsin, sözlüyə nickinizə daxil olmadan qonaq kimi göz gəzdirin. Çoxluq fikirlərini yazarkən belə maskalanır. Niyə? Kim axı səni fikrinə görə iddiham etməyə laiqdir? Heçkim. Kimi iddiham etməyə qadirsiz? Heçkimi.
Bəzən doğru fikirlərə sahib olmayan insanlar ola bilir, amma o insanların fikirləri özləri üçün doğrudursa bu sizin haqlı olduğunuzu göstərir ki? Yox. Hərbirimiz evimizdəki pəncərədən çölü gördüyümüz qədər bilirik. O çöldə gəzişən insanın həyatını, pəncərədə görsənən birinin düşüncələrini heç vaxt bilə bilmərik.
Hər bir insan müəyyən ideologiyaya inanır, inanması üçün də əsaslı səbəbi olur. Heçkim limonun dadını almamış onun turş dadını anlaya bilməz.
Sizin fikrinizlə istər kimsə razı olsun, istər olmasın bura yarış məkanına çevrilməməlidir. Bura ring deyil hər dəfəsində kimlərinsə qəlbini qırıb onun mənimsədiyi sözlüyündən ayrı salasız.
Hər bir yazar hər adi fikriylə zəngindi, istər qatığa ağ desin istər qara.

elimelikov06

Sözaltı sözlük bilgi gücdür fikri ilə hərkəsə maraq dairəsinə uyğun olaraq fikirlərini izah etməsi üçün şərait yaratdığı hərkəsə məlumdur. Bu yazar da bu şəraitdən istifadə edən, lakin niyəsə çox vaxt tənqidə məruz qalan yazardır.
Mənə görə sözlüyü normal şəkildə istifadə edən yazarların sıralamasında ilk 5-ə laiqdir.
Maraqları ,tələbatları, motivləri nə olursa olsun bildiklərini bizimlə paylaşması həqiqətən təqdirə laiqdir.
Son olaraq, hər kəs biliklidir müəyyən dərəcədə, lakin əsl bilik o zaman nümayiş olunur ki, cəsarət edib bildiklərini dilə gətirəsən.
Sözlüyün bilikli adamlarına eşq olsun!

öyrənildiyində təəccübləndirən məlumatlar

Dəniz badımcanı adlı canlı dənizin ağciyəri vəzifəsini yerinə yetirən ,dəniz üçün ən önəmli canlılardan biridir.
Dənizin çirkliliyi ilə qidalanır. Gündə 350 kq ,ildə isə 120 ton qumu ağır metallardan ayırır. Bu dəyərli canlınında axırına kim çıxır? Əlbəttə çin! Hə birdə bu canlının yaşadığı dənizlərə mənsub ölkələr. Misal olaraq Türkiyə ildə 2 tona yaxın bu canlını ovlayır, qurudur və çinlilərə satır. 30 milyon dollar gəliri Türkiyə məhs bu dəniz badımcan hesabına alır. Sonra da vay anam, niyə dəniz çirkliliyi artıb.
(baxma: naşükür )

məhkumların azadlıq şəraitinə adaptasiyası

Cəzaçəkmə müəssisəsindən buraxıldıqdan sonra məhbuslar tam azadlıq şəraitinə düşürlər. Belə qəfil keçid onların psixikasına ekstremal təsir göstərir. Azadlıqda müxtəlif çətinliklərlə qarşılaşan məhbuslar bu çətinlikləri aradan qaldırmağa heç də həmişə hazır olmurlar.
Azadlığa yenicə buraxılmış bu şəxslər üçün qarşılaşdıqları bir çox situasiyalar belə vəziyyət gözlə¬nil¬məz olur və şəraitə, əxlaq normalarının tələblərinə adekvat olmayan reaksiyalar doğurur. Azadlığa çıxmış şəxs bir çox hallarda öz davranışını, eləcə də digərlərinin əməllərini səhv qiymətləndirir, yaranmış situasiyada yanlış daranır. Bu vəziyyət isə ətrafdakıların məhbusa olan neqativ münasibətini daha da çətinləşdirir. Nəticədə isə məhbuslarda sinir proseslərinin oyanmasına, yaxud ləngiməsinə, əsəb sarsıntılarına səbəb olur.
Məlum olduğu kimi, azadlığa buraxılmağa bir neçə ay qalmış məhbuslar «gözləmə mərhələsini» yaşayırlar. Bu mərhələ üçün gərginlik və həyəcan xasdır. Bir tərəfdən tezliklə azadlğa çıxacaqları onları sevindirir, digər tərəfdən isə azadlıqda qarşılaşacaqları mümkün çətinliklər onları narahat edir. bu gözləmə mərhələsində məhbus zaman amilini də düzgün qiymətləndirmir. Ona elə gəlir ki, vaxt çox uzanır. Bəzi məbuslarda bu mərhələ fəallığın aşağı düşməsi və azadlığa buraxılmazdan əvvəl «dincəlmək» motivinin təzahürü ilə müşayiət olunur. Ona görə də məhbuslarla psixoloji işi azadlığa çıxmazdan 1 ay əvvəl başlamaq lazım-dır.
Ümumiyyətlə, məhbusların azadlıqdakı həyata hazırlığı özünə mənəvi, psixoloji və praktik hazırlığı daxil edir.
Məlum olduğu kimi, məhbusun uzun müddət cəmiyyətdən təcrid olması bir sıra neqativ psixi və sosial nəticələr gətirir. Belə ki, azadlığa buraxılmış məhbusların 35%-i dağılmış adaptasiya mexanizmlərinin bərpası üçün xüsusi psixiatrik və psixoloji yardıma ehtiyac duyur. Onlar fəallıq, enerji, məsuliyyət, müstəqillik və təşəbbüskarlıq tələb olunan azadlıqdakı həyata çətinliklə uyğunlaşırlar. Bu səbəbdən də keçmiş məhkumlar evsizlərin, səfil həyat tərzi keçirənlərin, xırda oğurluq edənlərin, narkoman və alkoqoliklərin sırasına qoşulur, bir müddət sonra cinayət törədərək yenidən cəzaçəkmə müəssisəsinə qayıdır.
Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, məhbusların azadlıqdakı həyata uğurlu adaptasiyası bir sıra amillərdən asılıdır:
- Azadlığa buraxılmış şəxsin temperament və xarakter xüsusiyyətlərindən, intellektindən, dünyagörüşündən, əxlaqi keyfiyyətlərindən, hüquq düşüncəsindən;
-Azadlığa buraxılmış şəxsin ictimai faydalı əməyə və təlimə qoşulmasından(proqressiv readaptasiya), ailə üzvləri ilə sağlam münasibətlər yaratmasından kommunikativ sosial əlaqələrin bərpa edilməsindən, mənəvi dəyərlərin möhkəmlənməsindən, iş yerinin axtarışı, istehsala adaptasiyasından, eləcə də öz işindən məmnunluq dərəcəsindən və s. (professional adaptasiya).
Azadlığa buraxılmış şəxslərin readaptasiyasının uğurlu olması onların ailə üzvləri ilə normal mynasibətlərini bərpa etmələrindən də asılıdır. Bu məhbusların sonrakı taleləri ailə üzvlərinin onları necə qəbul edəcəklərindən də çox asılıdır. Nəzərə alsaq ki, məhkumluğa qədər onların əksəriyyətinin ailədə münasibətləri gərgin və konfliktli olmuşdur, bu məhbuslarda readaptasiyanın uğursuz olacağını asanlıqla ehtimal etmək olar.
Ümumiyyətlə, şəxsiyyətin azadlıqdakı həyata adaptasiyası prosesi 3 il ərzində tamamlanır. Ən çətin mərhələ isə ilk 6 ay hesab edilir. Məşz bu mərhələdə onun ictimai yerlərdə davranışı üzərində ciddi nəzarət tələb olunur.
Məhbusların azadlıqdakı həyata pisxoloji hazırlığında onun psixoterapevtlə söhbətlər, eləcə də sosial-psixoloji treninqlərin və qrup disskusiyalarının keçirililməsi çox əhəmiyyətlidir.
Psixoterapevtlər söhbətlər zamanı məhbusun keçmiş davranış və əməllərinin səbəblərinin təhlili mühüm yer tutur. Məhbusa bu cür təsir bilavasitə təsirdir.
Dolayı psixoterapiya zamanı isə məhbusla psixoprofilaktik söhbət əsnasında, yaxud başqalarının təcrübəsini müşhaidə etməklə, o necə davranacağı haqda nəticə çıxarır.
Sosial-psixoloji treninqlərin əsas məqsədi isə:
- məhbusun özü haqda təsəvvürlərini inkişaf və korreksiya etmək
- adekvat özünüqiymətləndirmə və özünə əminliyi inkişaf etdirmək
-sərvət dəyərlərini korreksiya etmək
-məhbusların həyat planını aydınlaşdırmaq və formalaşdırmaq
-çətin həyat situasiyasında emosional sabitliyi inkişaf etdirmək
-məhbuslara konfliktli situasiyanı həll etmək qabiliyyətini aşılamaq
Treninqlər ustanovka xarakterli və provakasiya xarakterli ola bilər.
Ustanovkayla bağlı treninqlərdə əsas məqsəd müxtəlif konfoiktli situaiyalarda adekvat reaksiya və davranış nümayiş etdirmək qabiliyyəti aşılamaqdır. Bu zaman məhbusa konfliktli münasibətlərdən və şəraitdən uzaqdaşmaq, belə situasiyada özünü ələ almaq ustanovkası verilir.
Provakasiya ilə bağlı treninqlərdə isə şəxsin düşdüyü (süni şəkildə yaradılmış) konfliktli situasiyada nə dərəcədə dayanıqlı olacağı öyrənilir. Bu zaman keçmiş ustanovkalar yenidən təzahür edə bilər. Bu treninqlərin məqsədi əvvəlki treninqdə aşılanmış qabiliyyəti sınamaqdır.
Məhbuslarla keçirilən qrup diskusiyaları isə məhbuslara öz problemlərini müxtəlif tərəflərdən görmək imkanı verir:
Qrup diskusiyasının 3 tipini fərqləndirirlər:
- Bioqrafik – bu zaman qrup konkret məhbusun həyat yolunu təhlil edir.
- Tematik – bütün məhbusmlar üçün əhəmiyyətli mövzu seçilir və müzakirə edilir.
- Şəxsiyyətlərarası diskusiya – qrup üzvləri arasında qarşılıqlı təsir təhlil edilir.

yeniyetmələrin cinayi davranışının psixologiyası

Cinayət törədərkən 14 yaşı tamam olmuş, lakin 18 yaşına çatmayan şəxslər yetkinlik yaşına çatmayanlar hesab olunur.
Yetkinlik yaşına çatmayanların davranışı aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur-həyat təcrübəsinin azlığı, özünütənqidin aşağı olması, yüksək emosional oyanıqlıq, impulsivlik, hərəki və verbal aktivlik, təlqinə meyl, referent qrupda prestijə meyl, neqativizm, oyanma və ləngimənin müvazinətsizliyi.
Bu yaş dövrü üçün bir çox davranış stereotipləri xarakterikdir:
1. Müxalifət reaksiyası-yetkinlik yaşına çatmayanların davranışına və fəaliyyətinə çox məhdudiyyətlərin qoyulması, böyüklərin onların maraqlarına diqqətsizliyi ilə bağlı təzahür edir. Müxalifət reaksiyası dərsdən qaçma, spirtli içki içməkdə, evdən qaçmaqda, bəzən isə antisosial davranışda təzahür edir.
2. imitasiya reaksiyası-müəyyən obrazı təqlid etməkdə təzahür edir. Bəzən belə obraz kimi antisosial «qəhrəman» seçilir.
3. Neqativizm reaksiyası- yetkinlik yaşına çatmayana qəbul etdirilən modelə əks davranış şəkildə təzahür edir.
4. Konpensasiya reaksiyası- bir sahədəki uğursuzluqlar başqa sahədəki uğurla kompensasiya olunur.
5.Hiperkompensasiya reaksiyası-özü üçün ən çətin fəaliyyət sahə-sində inadla uğur qazanmaq meyli. Yetkinlik yaşına çatmayanlara xas utancaqlıq onu ümidsiz davranışa sövq edir. Çox utancaq yetkinlik yaşına çatmayanlar boks, karate kimi idman növlərini seçir.
6. Emansipasiya reaksiyası- böyüklərin himayəsindən çıxmaq, özünütəsdiq etmçək meyli, standartların, ümumi qəbul edilmiş dəyərlərin, hüquq normalarının inkar edilməsində, tüfeyli həyat tərzi sürməkdə təzahür edir.
7. Qruplaşma reaksiyası-həmyaşıdlar qrupunda birləşmə.Adatən belə qruplarda oyanıq, aqressiv, ünsiyyətli yetkinlik yaşına çatmayanlar lider olur. Bəzən də liderlik isteroid tiplər tərəfindən ələ keçirilir. Onlar öz hakimiyyyətlərini mühafizə etmək üçün fiziki cəhətdən güclü, lakin konform və debil həmyaşıdlarını seçir.
Qeyd edilənlərdən aydın olduğu kimi yetkinlik yaşına çatmayanlar cinayətlərin əksəriyyətini qrup halında törədir. Qrup halında törədilmiş cinayətlərin ən böyük faizi şəxsi əmlakın oğurlanmasına düşür-30%, daha sonra dövlət və ictimai əmlakın oğurlanması-23, soyğunçuluq-15%, avtomobil nəqliyyatının qaçırılması-7%, xuliqan¬lıq-10, qarətçilik məqsədi ilə hücum etmə-5, digər cinayətkar hərəkətlər. Cinayətlərin böyük əksriyyəti maddi mənfəət əldə etmək məqsədini güdür.
Yetkinlik yaşına çatmayan qanunpozanlar üçün qeyri adekvat yüksək özünüqiymətləndirmə, öz əməllərinə görə məsuliyyət hiss etməmək, utanma hissinin olmaması, digər insanlara enitasızlıq xasdır, cəmiyyətə zidd davranış stereotipləri cəmiyyətdə mövcud olan normalara etinasızlıq nümayiş etdirmə, evdən qaçma və s. xasdır. Onların hüquqazidd davranışına bu yaş dövrünə xas təlqinə məruz qalma, psixoloji sirayət, təqlid, neqativizm, həyata baxışlarının, yönəlişlərinin formalaşmaması kimi xüsusiyyətlər təsir edir.
Bəzən yetkinlik yaşına çatmayanların töərdikləri cinayətləri onların psixi anomaliyaları ilə bağlı olur. Belə ki psixi anomaliyalı yetkinlik yaşına çatmayanlar arasında cinayətkarlığın səviyyəsi anomoliyası olmayanlardan 4 dəfə çoxdur.
Onlarda belə psixi yaynımaların inkişafına əsas səbəb ailədə arzuolunmaz tərbiyə şərtləri, valideynlərin və ya onlardan birinin olmaması, validenlərin alkoqolizmi və narkomaniyası, sosial əhatənin neqativ təsiri, xüsusilə kriminal təcrübəsi olan yoldaşların və s.
Profilaktikası üçün
Tərbiyəvi işin aparılması, məktəbin validenlərin təsiri
Onların kriminal mühitdən uzaqlaşdırılması
Narkomaniya və alkoqolizmlə mübarizə və s.
Yetkinlik yaşına çatmayanların kriminal davranışının psixoloji təhlili
Yetkinlik yaşına çatmayanların törətdikləri qanun pozuntuları ilə xarakterin aksentuasiya tipi ilə əlaqə də müşahidə edilir:
Emosional qeyri-sabit və epileptoid tiplər üçün qəsdən Adam öldürmə, sağlamlığa ziyan vurma xarakterikdir. Qeyri-sabit tip impulsiv qətllər törədir. Epileptoid tip isə qəddarcasına cinayəti törədir və cəsədi parçalara ayırır.
Xuliqanlıq –qeyri sabit və epileptoid tip üçün xasdır. Lakin qeyri-sabit tip xuliqanlığı parklarda küçədə, epileptoid tip isə nəqliyyatda, qapalı məkanda törədir.
Avtomobil oğurluğu bütün tiplər üçün xasdır. Lakin motivlər fərqlidir.
Gipertim və qeyri-sabit tip sadəcə əylənmək və onu sürmək üçün qaçırır. Bir çox hallarda qeyri sabit tip həm də hadisə yerindən uzaqlaşmaq üçün də bunu edir.
isteroid tip öz yaşıdlarına özünü göstərmək üçün bunu edir və maşının sahibi kimi özünü qələmə verir.
Psixastenik və epileptoid tip tamah motivi ilə onun hissələrini satır.
Oğurluq –gipertim və qeyri sabit tip nahar fasiləsi zamanı dövlət və ictimai müəssisələrdə oğurluq edir
Epileptoid və psixastenik tip isə mənzildən daha düşünülmüş oğurluq edir.
Cinsi cinayətlərə-asteniklər cinsi motivlər üzündən qadınlara hücum etmir.
Epileptoid uzun müddət qurbanını izləyir.
Gipertim tip tanış olmaq üçün onu maraqlandırmağa çalışır (pulla , tapılmayan malla)
isteroid özü haqda yaxşı təsürat yaratmağa çalışır.
Qeyri sabit tip primitiv üsullara əl atır. istəyinə çata bilməyəndə zor tətbiq edir.
Psixastenik yeniyetmələrdə oğurluq-yaşayış və ya iş yerinə yaxın törədilir. Onlar az iz qoymağa çalışır az dağıntı törədir. Oğurluğu günün birinci yarısı edir. Cinayətin izlərini yox etməyə çox əhəmiyyət verir. Psixastenik oğurluq etdiyi məkanda predmet¬lə¬ri nəzərdən keçirərkən onlara toxunmamağa çalışır. Hadisə yerində özü üçün təhlükəli yerlərdən yan keçir. Gipertim isə predmetlərə toxunur.
Psixastenik bəzən şəxsiyyət əleyhinə cinayətlər də törədir. Bu cinayətləri daha çox situasiyanı düzgün qiymətləndirməməsi nəticəsində yaranan qorxudan edir. məsələn ekstremal şəraitdə insanların adi davranışını özü üçün təhlükəli davranış kimi qiymətləndirir. Ona elə gəlir ki, özünü təhlükədən qoruyur. Adətən o çox zərbə endirmir. Həyat əhəmiyyətli orqanlara 1-2 zərbə vurur. Özü də zərbənin gücü deyil, dəqiqliyi diqqəti cəlb edir. Bu cinayətdən sonra psixastenik psixoz yaşayır. O özünü çarəsiz hiss edir. Əhvalı pisləşir, təcridliyə meyl edir. istənilən cinayət haqda söhbətdən yayınır. Bəzən qaçır, lakin uzağa qaça bilmir. Lideri ilə məsləhətləşmək üçün ona müraciət edir.
Gipertim tip əhvalı yaxşı olanda. Əhval və tələbatlarından asılı olaraq istənilən cinayəti törədə bilər. cinayətə hazırlıq az vaxt aparır. Oğurluğu öz evindən uzaqda tanış və dostlarının evinin yaxınlığında törədə bilir. Əsasən axşam vaxtı. Bəzən səhərlər də yaxşı istirahət edibsə. Öz psixi xüsusiyyətlərinə görə hadisə yerində çoxlu izlər qoyur. Özü də məntiqi ardıcıllıqla. Qoyduğu izləri səliqəli şəkildə məhv edə bilmir.
Gipertim tip şəxsiyyət əleyhinə cinayət törədən zaman dəqiq lakin az zərbə endirir. Ya başından ya da daha az əhəmiyyətli orqanlardan. Qurbanı ilə cinayətdən əvvəl dialoqu olar. Əgər gipertim tip depressiv fazadadırsa, cinayət törətmir və içki içir, narkotik qəbul edir.
Qeyri-sabit tip bütün cinayətləri törətsə də, ən çox impulsiv cinayətlər üstünlük təşkil edir. Şəxsə çox saylı xaotik zədələr vurur. Qeyri-dəqiq, lakin güclü. Zərbələrin sayı isə çox olur. Onun obyekti təsadüfi insan və ya tanışı ola bilər. onlar arasında bundan əvvəl yaşanılmış konflikt olur. Yoldan keçən şəxsin iradı, zarafat və s. onların davranışı situasiyaya qeyri-adekvat olur. Cinayətdən sonra hadisə yerindən çox uzağa qaçır.
Epileptoid tip cinayəti dəqiq planlaşdırır. Bəzən onun əməlləri qeyri məntiqi görünür. Epileptoid tip həyat əhəmiyyəti orqanlara bir neçə dəqiq və güclü zərbə vurur. Hadisə yerini dəqiq seçir. Cinayətdən əvvəl şəraiti öyrənmək üçün ora gedir cinayətdən əvvəl qurbanı ilə ünsiyyətdə olur. Qurbanını təsadüfi seçmir. Onlar arasında konfliktlər mümkündür. O, izləri diqqətlə yox edir. cəsədi yandırır və ya parçalayır. Lakin öz geyimi və bədənindəki izlərə diqqət yetirmir. Hadisə yerində qalır və əhəmiyyətli informasiyanı toplamaq üçün müşahidə edir. oğurluq zamanı isə qoxulu maddələrdən istifadə edərək izləri yox edir ki, itlər qoxunu götürə bilməsin.
isteroid tip hiyləgər yollara əl atır. Cinayətə hazırlıq gələcək qurbanı ilə tanışlıqdan başlayır. O nəinki tanış olur, həm də etibar qazanmağa çalışır

Yetkinlik yaşına çatmayanların cinayətkarlığını tədqiq edən əksər tədqiqatçılar belə cəhətə diqqəti cəlb edir ki, bu yeniyetmələrin əksəriyyətində emosional sahə iradə sahə üzərində dominantlıq edir ki, bu da emosional qeyri-sabitlik, əsəbilik, aqressivlik və impulsiv davranışda təzahür edir.
Müşahidələr göstərir ki, yeniyetmə qanunpozanların 30-40%-müxtəlif psixi pozuntulardan əziyyət çəkir. Baxmayaraq ki, bu psixi pozuntular onların anlaqlılığını istisna etmir, amma cinayət törətmələrin güclü təsir edir.
Yeniyetmələrin töərdikləri cinayətlər arasında yaxın qohumlara münasibətdə cinayət əməli-uzun müddətli konfliktlərlə, onların sistematik sərxoşluğu və ya ailə üzvlərini davamlı olaraq incitmələri ilə bağlı olur.
Tamah xarakterli cinayətlərin təhlili göstərir ki, onlar daha çox məhz yaş dövrləri üçün səciyyəvi olan tələbatları ödəyə biləcək predmetləri oğurlayır- modaya, dəbli musiqiyə, müasir texnikaya maraq, idmana maraqla bağlı.
Cinayətin törədilməsi üsulları da bu haqda xəbər verə bilər:
-cinayətə məqsədyönlü düşünülmüş hazırlığın olmaması
-məkana daxil olmaq üçün asan yolun seçilməsi
-böyük fiziki qüvvə tələb etməyən sındırma üsulunun seçilməsi
-ensiz yerlərdən məkana daxil olma
-oğurlananların az kütləsi
-professional, cinayətkar vərdişlərin olmaması
-cinayət aləti kimi gündəlik istifadə edilən predmetlərdən istifadə
-hadisə yerində hərəkətlərin qeyri-ardıcıllığı, predmetlərin ətrafa səpələnməsi onları məhv etmə ehtiyacının duyulmaması
-hadisə yerində uşağa xas hərəkət izləri
-cinayətin izlərini yox etməyə cəhd göstərməmə
Yeniyetmənin cinayəi törətməsinə dəlalət edən ayrı-ayrı əlamətlər:
-kiçik ölçülü diş, barmaq, əl, ayaq, ayaqqabı izləri
-hadisə yerində yeniyetmənin yaşına dəlalət edən papağın, geyimin unudulması
-hadisə yerində adətən məhz yeniyetmələrin gəzdirdiyi əşyaların aşkarlanması
-zarafat xarakterli yazının hadisə yerində qoyulması
Yeniyetmələrin törətdikləri cinayətlərin istintaqı zamanı ən çox irəli sürülən fərziyyələr:
Fərziyyə 1. Cinayət yeniyetmə tərəfindən törədilib
Fərziyyə 2. yeniyetmə əvvəllər də belə əməl törədib
Fərziyyə 3. cinayət yeniyetmə tərəfindən tək halda törədilməyib başqaları böyüklər tərəfindən təhrik edilib.
Fərziyyə 4. yeniyetmə cinayət töərtdiyini yalandan deyir və ya digərlərini də bunda yalandan günahlandırır.
Fərziyyə 5. yeniyetmə psixi xəstəlikdən əziyyət çəkir.
Bundan əlavə oğurlanmış əşyaların harada olması haqda fərziyələr irəli sürülə bilər:
-yeniyetmə oğurlanmış geyimi özü geyinir (dəri gödəkçə, krossovka, və s)
-audio-video texnikanın bir qismini öz evində saxlayır. Valideynlərinə isə belə izahat verir ki, sərfəli alver edib, yaxud dostlarından bir müddətə alıb.
- oğurlanmış əşyalar yeniyetmə yaşadığı evin zirzəmidə vəya Evin çardağında gizlədilir.
-oğurlanmış əşya kommersiya dükanına satılıb. Bu real fərziyə olsada onu yoxlamaq çətin olur. Belə ki, belə mərkəzlər çoxdur. Yeniyetmələr isə çalışır ki, oğurladıqlarını hadisə yerindən çox uzaq yerlərdə satmağa çalışır.
-zinət əşyaları tanış qızlara hədiyyə edilir
Yeniyetmələrin qrup halında törətdikləri cinyətlər içərisində tamahkar cinayətlər üstünlük təşkil edir. mənzildən oğurluq, silahlı basqın və s.
Mütəşəkkil yeniyetmə qrupları cinayət törətmək üçün böyüklərin mütəşəkkil qruplarının metodları ilə işləyir. Buna qrupu cinayətə təhrik edən yaşlı üzvü təsir edir.
Qrup halında törədilən cinayətlərin istintaqı göstərir ki, bu cinayətlərdə ən diqqəti cəlb edən cəhət əməlin nəticələrini gizlətmək cəhdi ilə bağlıdır.
1.Cinayətkar niyyətin gizlədilməsi-cinayətkar qrup üzvləri öz fəaliyyətini maskalamağa çalışır. Məsələn, sınıdrmaq üçün istifadə edilən aləti əvvəlcədən hücum edəcəkləri obyektin yaxınlığında gizlədirlər ki, cinayət törədəcəkləri yerə gələndə onların əlində bunu görməsinlər.
2. cinayətdə iştirakı gizlətmək
cinayətdən əvvəl:
-cinayətkar qrupu gizli olaraq təşkil etmə
-zahiri görünüşü maskirovka,
-yalan alibi hazırlamaq
-cinayətdən sonra isə:
-hadisə yerində izlərin məhv edilməsi, maddi sübutların məhv edilməsi (cinayət törədilən zaman üzərilərində olan geyim, ayaqqabını)
-yalan alibinin hazırlanması
-cinayət işi açıldıqdan sonra və şübhəlilər müəyyənləşdirildikdən sonra
-zərərçəkmiş və şahidə təsir hədə-qorxu
-orqanlardan gələn çağırışa məhəl qoymama
-yalan ifadə vermə
-ifadə verməkdən itina
3. cinayət alətlərinin gizlədilməsi
-bir çox hallarda hadisə yerindən uzaqlaşan zaman alətlər yolda atılır, və ya cinayətin törədilməsində iştirak etməyən digər qrup üzvlərinə saxlamaq üçün verilir, yaxud da qrupun toplaşdığı yerin zirzəmisində və ya çardağında damında gizlədilir.
4. oğurlanmış əşyaların gizlədilməsi-yenə də bu məqsədlə cinayətdə iştirak etməyən qrup üzvlərinə müraciət edilir.
-yaşadıqları yerin yaxınlığındakı kanalizasiyada gizli saxlanc yerində,zirzəmidə
– cinayət törədildikdən dərhal sonra əşyaların bazarda satılması
-əşyanın əvvəlcədən sövdələşdikləri şəxsə satılması
Yeniyetmələr arasında ən geniş yayılmış cinayətlər mənzilin qarəti ilə bağlıdır
Mənzilin qarəti:
Təbii ki, bu qarəti törətməzdən əvvəl obyekt ətraflı şəkildə öyrənilir-müşahidə edilir, yaxud da müxtəlif bəhanələrlə evə girilir. Ev sahiblərinin həyat tərzinin öyrənilməsi ona görə vacibdir ki, qarət üçün daha əlverişli zaman əvvəlcədən müəyyənləşsin.
Qrup mənzilə daxil olmaq üçün texniki vasitələr hazırlayır (müxtəlif alətlər) bəzən də evin açarlarını əvvəlcədən oğurlamağa çalışır.
Hazırlıq mərhələsi 2-3 gün çəkir
Mənzil oğurluğu əksər hallarda iş günləri və günortalar baş verir.
Yeniyetmələr üçün mənzilə daxil olmanın tipik üsulları:
-qapının və pəncərənin sındırılması
-müxtəlif açar dəstlərindən istifadə edərək qapını açmaq
-sərbəst yolla daxil olma –balkondan, açıq pəncərədən və s.belə az miqdarda əşyanı oğurlamaq olur.
Adətən yeniyetmə qrup üzvləri zərərçəkmişlə tanış olmur. Lakin bir çox hallarda oğurluq tanışların mənzilindən edilir. Ona görə də hadisə yerinə baxış zamanı bəlli olursa ki, mənzilin qapısı uyğun gələn açarla açılıb və ya əvvəl açar oğurlanı, zərərçəkmişin ailəsində isə yeniyetmə var ehtimal edilir ki, bu onun işi ola bilər.
Mülkiyyətin qarətinin digər növləri:
-təşkilat və müəssisələrdə
-skladlardan
-dükanlardan, kommersiya köşklərindən
Məkana girməyin ən geniş yayılmış üsulu
-sındırmaqla
-qapını və pencərəni sındırmaqla
-prosessionalcasına daxil olma-məsələn başında 23 yaşlı şəxs duran 6 yeniyetmədən ibarət qrup avtomatik kamera xraneniyalardan oğurluq etmişlər. Bu məqsədlə siqnalizasiyanan elektrik naqillərini kəlbətinlə kəsirlioər nəticədə kameraların bölmələrinnin elektrosxemində qısa qapanma baş verir və onlar açılırdı.

Onların böyüklərə və yeniyetmələrə hücumu da fərqli xarakter daşıyır:
Böyüklərə:
1. qurbanı əhatəyə alır və pul tələb edirlər, daha sonra senari qurbanın davranışından asılı olaraq cərəyan edir
-əgər qurban pul vermirsə onu döyür və bütün qiymətli olanını götürürlər
-əgər verirsə silah hədəsi lə ciblərini yoxlayır, gizlədib vermədiklərini götürürlər
-sonuncu situasiya qurbanı döymür, əvvəlcədən hazırlanmış şərflə boğurlar
2. xəz dəri papaqların və zinət əşyalarının qaçırılması
3. çantanın qaçırılması
Cinayətdən əvvəl qrup üzvləri təlimatlandırılır, qaz balonları əldə edilir, bıçaq və çox bir çox hallarda maskadan istifadə edirlər.
Mənzildə onların davranışı:
-zərərçəkmişin əl-qolunun bağlanması və ya ağzının otaqda bağlanması (tuletdə hamamda). iştirakçılardan biri gözətçi kimi zərərçəkmişlə qalır. Bu zaman digərləri qiymətli əşyaları toplayır
-silah qorxusu ilə zərərçəkmişdən qiymətli şeylərin yerini göstərmək tələb edilir
-zərərçəkmişi müqavimətini qıracaq səviyyəyə qədər döyülməsi, sonra qiymətli əşyaların əldə edilməsi
Mütəşəkkil cinayətkar qrupun strukturu o vaxta qədər mühafizə edilir ki, onun rəhbərinin təqsiri sübuta yetirisin. istintaq zamanı cinayətkar qrup daha da həmrəyləşir ön plana müdafiə funksiyası çıxır.
Bu qrupun mütəşəkkil qrup olmasını aşağıdakı meyarlara görə qiymətləndirmək olar:
1. qrupun sabitliyi
- nə qədər müddətdir qrup mövcuddur
-nə məqsədlə və hansı faktorların təsiri altında cinayətkar qruppa çevrilib
- ilk cinayət nə zaman törədilib
- qrup halında cinayətin törədilməsinə dəxli olan və iştirak etmiş bütün qrup üzvləri
-soyuq və ya odlu silahın əldə edildiyi mənbə
2. cinayət qrupda ierarxiyanın olması
3. cəza rəğbətləndirmə sistemi
4. pul fondu
5. daha yaşlı cinayətkar qruplarla əlaqənin olub olmaması

rembo sindromu

Bu termin məşhur Rembo filmi yayımlandıqdan dərhal sonra yarandı. “Rembo sindromu” – şəxsiyyətin tamamilə sabit nevrotik strukturunun uzunmüddət ərzində formalaşmasının nəticəsinin məhsuludur. hər bir terrorist ya inqilab edir, ya insanlığı, ya da öz xalqını xilas edir – onun missiyası yüksək miqyaslı və xoşməramlıdır. onu bir sıra adi adamlardan ayırır. Digər tərəfdən, demək olar ki, hər bir terrorist öz qrupuna, təşkilatına məxsus olmağı hər şeydən daha çox istəyir. Neqativ xarici qiymətləndirmə və qeyri-sabit özünü qiymətləndirilmə zamanı heç olmasa təşkilatdakı dostları tərəfindən olan qeyd-şərtsiz müsbət münasibət onun üçün zəruridir. “autoaqresiya” qismində gizli mazoxizm olmadan, özünü qurban verməni sakit hazırlıqla yerinə yetirilməli olan “peşəkar məsuliyyət” duyğusunu yüksək şəkildə verməkdə kömək edir. “Missionerlik” Rembo sindromunun əsas psixoloji mahiyyətidir. O “sadəcə olaraq” öldürə bilmir – o, bunu mütləq nə isə yüksək olan naminə etməlidir. daha mürəkkəb və riskli olan “missiyalar” axtarmalı və tapmalıdır. “Rembo sindromlu” insanların devizi bu gün gənclər arasında populyar olan “ekstrim” sözüdür: Onlar hər bir şeyi ən yüksək, ekstremal səviyyədə yaşamağa cəhd edirlər. “Rembo sindromlu” terrorist – yüksək məqsəd uğrunda dəhşət hissini duymağa cəhd edir. O, bunu bu və ya digər məqsəd ona əziz olduğu üçün etmir. Bunu o, sadəcə olaraq başqa cür yaşamağı bacarmadığı üçün edir.