rədif

Meyxana və Ədəbiyyatda Sabit Səsin Qeyri-rəsmi imzası

Rədif sözü ədəbiyyatın klassik poeziya ənənəsindən gəlir, amma meyxana aləmində də özünəməxsus bir yeri var. Əslində, rədif şeir və meyxanada qafiyədən dərhal sonra təkrarlanan eyni söz və ya söz birləşməsidir. Onun əsas məqsədi mətnə ahəng, axıcılıq və yadda qalma qabiliyyəti qazandırmaqdır.

Ədəbiyyatda rədif
Nizami, Xaqani, Füzuli kimi klassik şairlər rədifdən istifadə edərək qəzəllərinə musiqi kimi axıcılıq qatırdılar.

Məsələn, Füzulidə:

Sözdə dəxi çoxdu həqiqət, söz içində “can” olar,
Hər nə desən, aşiq üçün sonunda “can” olar.
Burada “can” — rədifdir.

Meyxanada rədif
Meyxana ustaları rədifi həm improvizasiya zamanı dayaqlı nöqtə kimi, həm də dinləyicinin ritmə qoşulması üçün istifadə edirlər.

Rədif, meyxanada adətən hər bəndin sonunda təkrarlandığı üçün dinləyici gözləyir və bir növ psixoloji “hook” yaradır.

Bəzən rədif təkcə ritmik yox, həm də mövzunu gücləndirən söz olur.

Məsələn:

Mən gəlmişəm burda söz deyəm, ay qardaşım,
Bütün meydanı titrədər, ay qardaşım,
Sən hələ mənim kimimi gördün, ay qardaşım?
Burada “ay qardaşım” — rədifdir.

Rədifin rolu
Axıcılığı qoruyur: Ritmin pozulmamasını təmin edir.

Dinləyicini cəlb edir: Tamaşaçı artıq son sözü bildiyinə görə, bəzən ustadla birgə təkrar edir.

Mövzuya möhür vurur: Bütün dediklərinin sonunda eyni ifadə gəldiyi üçün, meyxana mövzusu daha möhkəm yerinə oturur.

Qısa desək: Rədif, meyxanada həm musiqi, həm də söz sənətinin “imza nöqtəsi”dir — ustadın səsini tanıdan, dinləyicini ritmdə saxlayan və sözün təsirini gücləndirən gizli mexanizm.

uvertüra

Üvertüra (fransızca ouverture, ingiliscə overture) — musiqidə əsasən opera, operetta, balet və ya oratoriya kimi böyük həcmli səhnə əsərlərinin əvvəlində ifa olunan giriş musiqisidir. ?

Sadə dillə desək:

Tamaşa başlamazdan əvvəl orkestrin ifa etdiyi ilk musiqi hissəsidir.

Tamaşanın mövzusunu, emosional ab-havasını tamaşaçıya əvvəlcədən hiss etdirmək üçün yazılır.

Bəzən əsərdə istifadə olunacaq əsas melodiyalardan parçalar daxil olur.

Barok və klassik dövrlərdə ayrıca konsert əsəri kimi də ifa olunurdu.

Məsələn:

Bethovenin “Egmont” üvertürası — teatr tamaşası üçün yazılıb, amma indi çox vaxt ayrıca konsert əsəri kimi ifa olunur.

Verdi və Çaykovskinin üvertüraları — tamaşa başlamadan auditoriyanı hazırlayan möhtəşəm orkestr parçalarıdır.

Üvertüra necə yaranıb?
Kökləri XVII əsrə (1600-lərə) gedib çıxır. Əvvəlcə Fransa və italiyada opera və balet tamaşalarına giriş musiqisi kimi istifadə olunurdu.

Fransız üvertürası (Lully üslubu): Ağır və rəsmi ritmlə başlayır, sonra sürətli və canlı hissə gəlir. Saray baletləri üçün yazılırdı.

italyan üvertürası (sinfonia): Üç hissədən ibarət olurdu (sürətli – yavaş – sürətli) və sonradan simfoniya formalarının yaranmasına təsir etdi.

Başlanğıcda məqsəd tamaşaçını sakitləşdirmək və diqqəti səhnəyə yönəltmək idi. O dövrdə tamaşadan əvvəl zalda səs-küy çox olurdu, üvertüra başlayanda hamı yerinə oturub sakitləşirdi.

XVIII–XIX əsrlərdə bəstəkarlar üvertüranı yalnız giriş musiqisi kimi deyil, əsərin mövzusunu musiqi ilə öncədən təqdim edən kiçik “xülasə” kimi yazmağa başladılar. Məsələn, Bethovenin “Coriolan” və ya Çaykovskinin “1812” üvertürası.

Niyə indi də bəzi filmlərdə istifadə olunur?
Klassik ənənəyə hörmət: 1950–1970-ci illərdə “Ben-Hur”, “Lawrence of Arabia” kimi epik filmlərdə tamaşadan əvvəl orkestr üvertürası verilirdi. Bu, kinozalda tamaşaçını “ruhən hazırlamaq” üçün edilirdi.

Mövzuya giriş yaratmaq: Filmin musiqisi (soundtrack) filmin emosional tonunu əvvəlcədən hiss etdirir.

Texniki məqsəd: Keçmişdə kinoteatrda pərdə açılmadan öncə projector operatoruna texniki hazırlıq üçün vaxt qazandırırdı.

Psixoloji effekt: Tamaşaçı film başlamadan artıq həmin dünyaya daxil olur. Məsələn:

Star Wars — üvertüraya bənzər möhtəşəm açılış musiqisi + titr yazıları.

The Hateful Eight — Ennio Morricone-nin uzun giriş musiqisi ilə başlayır.

Maraqlı detal: Müasir dövrdə Netflix, HBO kimi platformalar klassik üvertüranı çox işləmir, amma bəzi “retro” və ya “epik” janrlı filmlər hələ də istifadə edir, çünki bu, daha teatrvari və monumental hiss yaradır.

geoffrey hinton

Geoffrey Hinton (d. 6 dekabr 1947) "Deep Learning-in (Dərin Öyrənmə) atası" kimi tanınan, süni intellekt (Si) və neyron şəbəkələri sahəsində inqilab yaratan məşhur Britaniya-Kanadalı alimdir. Onun işləri müasir Si-nin (ChatGPT, avtomatik tərcümə, şəkil tanıma və s.) əsasını qoymuşdur.

Əsas nailiyyətləri:
Backpropagation Alqoritminin Təkmilləşdirilməsi (1986)
Hinton və əməkdaşları neyron şəbəkələrinin çoxqatlı quruluşlarda təlim ala bilməsi üçün "backpropagation" (geri yayılma) metodunu populyarlaşdırdı. Bu, dərin öyrənmənin təməl texnologiyası oldu.

ImageNet Müsabiqəsinin Qələbəsi (2012)
Hintonun tələbələri (Alex Krizhevski, Ilya Sutskever) yaratdıqları AlexNet arxitekturası ilə ImageNet şəkil tanıma müsabiqəsində rekordakı səhvləri 50% azaldaraq dərin öyrənməni dünyaya sübut etdilər. Bu, "Si Renessansı"nı başlatdı.

Turing Mükafatı (2018)
Neyron şəbəkələrə və dərin öyrənməyə qəti töhfələrinə görə Yann LeCun və Yoshua Bengio ilə birlikdə "Si üzrə Nobel" adlandırılan Turing Mükafatını aldı.

Kapsul Şəbəkələri (Capsule Networks)
Ənənəvi neyron şəbəkələrin məhdudiyyətlərini həll etmək üçün 2017-ci ildə yeni bir arxitektura təklif etdi.

Maraqlı Faktlar:
Akademik Nəsil: Fizioloq George Hintonun nəvəsi, riyaziyyatçı Mary Cartwrightin nəticəsidir.

Karera: Toronto Universitetində 30 ildən çox professor olub, eyni zamanda Google Brain komandasında çalışıb (2013–2023).

2023-ci ildə Google-dan istefa: Si-nin insanlıq üçün ekzistensial risk yaratdığına dair narahatlıqlarını bildirərək şirkətdən ayrıldı və açıq şəkildə Si təhlükələri barədə xəbərdarlıq etdi.

Tələbələri: Dünyanın aparıcı Si tədqiqatçıları (Ilya Sutskever/OpenAI, Alex Krizhevski, Ruslan Salakhutdinov və s.) onun laboratoriyasından çıxıblar.

Fəlsəfəsi və Xəbərdarlıqları:
Hinton optimist olsa da, son illərdə Si-nin intellektual üstünlüyü ələ keçirmə riski barədə ciddi xəbərdarlıqlar edir. Ona görə, Si təhlükəsizliyi və tənzimləməsi üzərində dərhal işləmək lazımdır.

Önəmi:
Onun tədqiqatları olmasaydı, bugünkü Si inqilabı (o cümlədən söhbət botları, özügedən avtomobillər, dərman dizaynı) mümkün olmazdı. Hinton təkcə alim deyil, Si-nin etik və gələcək istiqaməti barədə dünya miqyaslı dialoqa rəhbərlik edən bir fikir lideridir.

geoffrey hinton

Geoffrey Hinton süni intellekt dünyasında “AI-in xaç atası” kimi tanınan, dərin öyrənmə (deep learning) sahəsinin ən təsirli fiqurlarından biridir. O, xüsusilə neyral şəbəkələrin nəzəri əsaslarını inkişaf etdirməsi və backpropagation alqoritmini populyarlaşdırması ilə məşhurdur.

Qısa bioqrafiya
Tam adı: Geoffrey Everest Hinton

Doğum: 6 dekabr 1947, London, Böyük Britaniya

Təhsil: Edinburgh Universitetində süni intellekt üzrə PhD (1978)

Ailə bağlantısı: Hinton, məşhur riyaziyyatçı George Boole-un (Boolean cəbri yaradıcısı) uzaq nəvəsidir.

Əsas elmi töhfələri
Backpropagation-un yenidən məşhurlaşması (1986)
David Rumelhart və Ronald Williams ilə birlikdə yazdığı məqalədə backpropagation alqoritminin neyral şəbəkələrin təlimində effektiv istifadəsini nümayiş etdirdi. Bu, AI-in “ilk renessans dövrü”nün başlanğıcı oldu.

Restricted Boltzmann Machines və Deep Belief Networks
2000-ci illərdə dərin öyrənmənin inkişafında böyük rol oynayan bu modelləri işləyib hazırladı.

AlexNet uğuru (2012)
Onun Toronto Universitetindəki tələbələri Alex Krizhevsky və Ilya Sutskever ilə birlikdə ImageNet yarışmasında AlexNet adlı CNN modeli ilə böyük fərqlə qalib gəlməsi, dərin öyrənmənin qlobal miqyasda qəbul olunmasına səbəb oldu.

Karyera
Akademik: Carnegie Mellon, University of Toronto kimi universitetlərdə çalışıb.

Sənaye: 2013-cü ildə Google tərəfindən işə götürülüb; burada “Google Brain” layihəsinə töhfə verib.

Retired from Google (2023): 2023-cü ilin mayında Google-dan ayrılaraq süni intellektin potensial təhlükələri barədə açıq şəkildə danışmağa başladı.

AI təhlükələri barədə mövqeyi
Son illərdə Hinton AI təhlükələri mövzusunda açıq xəbərdarlıq edən ən nüfuzlu şəxslərdən biridir:

Superintellekt riski: AI-nin nəzarətdən çıxma ehtimalı.

Məlumat manipulyasiyası: Deepfake, saxta xəbərlər və informasiya müharibəsi.

iş yerlərinin itirilməsi: Avtomatizasiya nəticəsində milyonlarla insanın işsiz qalması.

Mükafatlar
Turing Award (2018) – “kompüter elmlərinin Nobeli” hesab olunur. Bu mükafatı Yoshua Bengio və Yann LeCun ilə birlikdə aldı.

Order of Canada və bir çox akademik titullar.

Maraqlı fakt
Hinton illər boyu riyazi modelləşməni təkmilləşdirmək üçün öz beynini bir laboratoriya kimi istifadə etdiyini deyib: yeni ideyaları əvvəl öz düşüncəsində sınayır, sonra kodlaşdırır.

qızıl milyard

(baxma: qızıl milyardın süni intellekt dövrü)
Bir vaxtlar “Qızıl Milyard” nəzəriyyəsi planetin maddi sərvətləri üzərində qurulmuşdu — neft quyuları, qaz kəmərləri, nadir metallar, limanlar…
indi isə oyunun lövhəsi dəyişib. XXI əsrin ikinci rübünə doğru girərkən ən dəyərli “resurs” torpaq və xammal deyil — məlumat (data), hesablama gücü və alqo­ritmik üstünlükdür.

Qızıl Milyard 2.0 — server otaqlarındakı imperiya
Əgər klassik versiyada elitaya daxil olmaq üçün sən yüksək rifah ölkəsində doğulmalı idinsə, bu gün “qızıl dairəyə” girmək üçün:

qapalı data hovuzlarına çıxışın olmalıdır,

ən son nəsil çiplərə (GPU, TPU) sahib olmalısan,

və dərin öyrənmə modellərinin kodlarına əl uzada bilməlisən.

Əks halda sən hələ də alqoritmin istehlakçısısan, yaradıcısı yox.
indi bu “milyard” say baxımından bəlkə də daha kiçikdir — bəlkə 100 milyon, bəlkə də 10 milyon nəfər — amma təsir gücü əvvəlkindən qat-qat böyükdür.

AI əsrinin hegemoniyası
Süni intellekt dövründə qlobal bərabərsizlik yeni formalar alır:

Dil üstünlüyü: böyük AI modelləri əsasən ingilis dilində öyrədilir, digər dillər alqoritmik periferiyada qalır.

Model monopoliyası: OpenAI, Google DeepMind, Anthropic kimi oyunçuların əlinə keçmiş böyük modellərə kiçik ölkələrin alternativ hazırlamaq resursu yoxdur.

Əlçatmaz infrastruktur: AI təlimi üçün tələb olunan enerji, hesablama və saxlanma gücü yalnız super güclü data mərkəzlərinə malik ölkələrdə mövcuddur.

Normativ güc: etik qaydaları, istifadə standartlarını və texnoloji hüquqları AI-nin sahibi olan ölkələr yazır.

Fəlsəfi dönüş
Əvvəllər “Qızıl Milyard” ideyası daha çox iqtisadi neo-imperializm kimi təqdim olunurdu. indi isə məsələ daha dərin:

Əgər AI əsaslı idarəetmə insanın qərarvermə hüququnu əvəz edirsə, bəşəriyyətin çoxu öz gələcəyinin müəllifi olmaqdan çıxır.

Bilik, hətta yüksək zəka belə, texnologiyaya çıxış yoxdursa, məhdud gücə çevrilir. Artıq “ən ağıllı” olmaq kifayət deyil — ən yaxşı alqoritmlərlə işləyə bilmək lazımdır.

Bu, resurs müharibələrindən fərqli olaraq idrak müharibəsinə çevrilir.

Distopik proqnoz
Qızıl Milyardın klassik təsvirində periferiyadakı ölkələr “ucuz işçi qüvvəsi” idi.
Yeni versiyada periferiyadakı insanlar alqoritmlər üçün data istehsalçısıdır:

Sosial media paylaşımların model öyrədir.

Axtarış sorğuların davranış ssenariləri qurur.

Üzün, səsin, yazı tərzin — hamısı AI-nin xammalıdır.

AI dövründə mümkün ssenarilər
Yeni rəqəmsal Soyuq Müharibə — AI texnologiyaları üzrə super güclərin (ABŞ, Çin) sərt bloklaşması.

Rəqəmsal protektoratlar — zəif dövlətlərin AI texnologiyalarına yalnız “icarə” ilə çıxış edə bilməsi.

Neo-feodalizm — böyük texnologiya şirkətlərinin milli dövlətlərlə eyni gücə sahib olması.

Yekun
Əgər klassik “Qızıl Milyard” insanları maddi resurslardan kənarda qoyurdusa, AI dövründəki “Qızıl Milyard” bəşəriyyətin çoxunu idarəetmə alqoritmlərinin kənarında qoyur.
Məsələ təkcə kasıblıq və rifah fərqi deyil — kim gələcəyi yaza biləcək, kim isə yalnız oxuyacaq məsələsidir.

qızıl milyard

“Dünya hamıya çatacaq qədər böyükdürmü?”
Bu sual bəşəriyyətin ən qədim dilemma­larından biridir. Qızıl Milyard nəzəriyyəsi isə bu sualın pessimist, hətta konspirativ cavabıdır.

Nəzəriyyənin mahiyyəti
Qızıl Milyard ideyası XX əsrin sonlarında, xüsusilə də postsovet məkanında populyarlaşdı. Nəzəriyyəyə görə, dünya elitaları (əsasən Qərb ölkələrinin siyasi və maliyyə mərkəzləri) planetin resurslarını yalnız “seçilmiş” təxminən bir milyard insan üçün saxlamağı planlayır. Bu “qızıl” milyard:

yüksək rifah səviyyəsinə malik ölkələrdə yaşayır,

texnologiya, enerji, səhiyyə və təhsil baxımından üstün mövqedədir,

qalan 6 milyard insanı isə iqtisadi, siyasi və informasiya asılılığı içində saxlayır.

Tarixi köklər
ideyanın kökləri bir neçə mənbəyə gedib çıxır:

Thomas Malthus (XVIII əsr) – əhali artımı resurs artımından çox sürətli gedir, buna görə yoxsul kütlələrin təbii yolla “azalması” qaçılmazdır.

Club of Rome (1972, Limits to Growth) – resursların məhdudluğu və davamlı inkişafın mümkün olmaması barədə hesabat.

So­vet sonrası dövrdə bəzi rus ideoloqlarının, xüsusilə Sergey Kara-Murza və Andrey Fursov kimi müəlliflərin əsərlərində “Qızıl Milyard” tezisi geniş yayıldı.

Müasir kontekstdə
Qlobalizm, beynəlxalq maliyyə institutları, transmillli korporasiyalar və rəqəmsal texnologiyalar bu nəzəriyyədə “idarəetmə alətləri” kimi göstərilir:

iqtisadi asılılıq → inkişaf etməkdə olan ölkələr xammal ixracına məcburdur, yüksək texnologiya ixracına yox.

Texnoloji nəzarət → patent hüquqları, texnologiya transferinin məhdudlaşdırılması.

informasiya hegemoniyası → qlobal media axınlarının mərkəzləşdirilməsi, ideoloji təsir.

Səhiyyə və biotexnologiyalar → peyvənd, gen mühəndisliyi və qida təhlükəsizliyi üzərindən potensial “populyasiya nəzarəti”.

Tənqidlər
Bu nəzəriyyə tez-tez konspirasiya kimi damğalansa da, bəzi arqumentlər real iqtisadi göstəricilərlə üst-üstə düşür:

2024-cü il etibarilə dünyanın top 1% əhalisi qlobal sərvətin təh­m. 45%-nə sahibdir.

Ən zəngin ölkələrin istehlak etdiyi enerji miqdarı Afrika və Asiyanın böyük hissəsindən 10–15 dəfə çoxdur.
Lakin akademik dairələrdə “Qızıl Milyard” terminindən çox, “qlobal qeyri-bərabərlik” və “resurs müharibələri” anlayışları işlədilir.

Fəlsəfi çalar
Əgər bu nəzəriyyə doğrudursa, bəşəriyyət “etik seçim” qarşısındadır:

Texnologiya bütün bəşəriyyətin rifahı üçünmü istifadə olunacaq?

Yoxsa inkişaf etmiş ölkələr öz mövqelərini qorumaq üçün planetin qalanını resurs periferiyasına çevirməyə davam edəcək?

Bu, sadəcə iqtisadi və ya siyasi məsələ deyil — sivilizasiya modeli seçimidir.

Yekun
Qızıl Milyard nəzəriyyəsi — həm real təhlükə, həm də ideoloji güzgü ola bilər. Bəlkə də bu “milyard” həqiqətən mövcuddur, bəlkə də bu, sadəcə qlobal bərabərsizliyin simvolik ifadəsidir. Ancaq bir sual açıq qalır:

Əgər bu planetin sərvəti yalnız seçilmişlər üçünsə, bəs qalan milyardların taleyi necə olacaq?..

qızıl milyard

"Qızıl Milyard" nəzəriyyəsi (rus. Золотой миллиард, ing. Golden Billion) postsovet məkanında, xüsusilə Rusiyada geniş yayılmış bir konspirasiya (qəsd) nəzəriyyəsidir. Əsas iddiaları və xüsusiyyətləri belədir:

Əsas iddia:

Dünyanın "qızıl milyard" (təxminən 1 milyard) əhalisi - əsasən Qərb ölkələri (ABŞ, Kanada, Avropa ittifaqı, Avstraliya, Yaponiya) vəhşi kapitalizm və qlobalizasiya yolu ilə bütün dünyanın resurslarını ələ keçirib, öz rifah səviyyələrini qorumaq üçün digər ölkələri (xüsusilə keçmiş SSRi, Rusiya, üçüncü dünya ölkələri) qəsdən kasıb saxlayır və istismar edir.

SSRi-nin dağılması qəsdən təşkil edilmişdir ki, onun sərvətləri Qərb tərəfindən ələ keçirilsin və rus xalqı zəiflədirilsin.

Tarixi Köklər:

1990-cı illərin əvvəllərində Rusiyada meydana çıxdı. SSRi-nin dağılmasından sonrakı iqtisadi çöküntü, sosial çətinliklər və milli məğlubiyyət psixologiyası bu nəzəriyyənin yaranması üçün münbit toraq oldu.

Maksim Kalashnikov (Vladimir Kucherenko) kimi müəlliflərin kitabları ("Kəllələri kəsmək" və s.) və bir sıra milliyyətçi, antiamerikan, antisemit nəşrlər tərəfindən populyarlaşdırıldı.

Antisemit motivlər də tez-tez üzə çıxır - bəzi versiyalarda "qızıl milyard"ı idarə edən qüvvə kimi "beynəlxalq yəhudi kapitalı" və ya "sionistlər" göstərilir.

Nəzəriyyənin "Sübut"ları (iddia Olunan):

Qərbin Rusiyanın təbii sərvətlərini (neft, qaz, metallar) ucuz qiymətə alması.

Rusiyada demoqrafik böhran (əhali azalması) - bəzən bunu Qərbin "gizli müharibəsi"nə (bioloji silahlar, spirtin yayılması, qızdırıcı ailə dəyərlərinin məhv edilməsi) aid edirlər.

Qərblərin elmə, texnologiyaya və maliyyə resurslarına nəzarəti.

Elmi və Məntiqi Tənqid:

Elmi əsas yoxdur: Dünya iqtisadiyyatının və siyasətinin bu qədər vahid və gizli şəkildə idarə edilməsi mümkün deyil. Qərb ölkələri də öz aralarında rəqabət edir.

Sadələşdirmə: Mürəkkəb qlobal problemləri (bərabərsizlik, iqtisadi asılılıq, tarixi irs) vahid və qəsdkar bir "şeytan planı" ilə izah etmək həddindən artıq sadələşdirmədir.

Demoqrafik uyğunsuzluq: iddia edilən demoqrafik itkilər (məsələn, bəzi ifadələrdə 500,000 rusun illik "qətlə yetirildiyi") rəsmi statistikalar və demoqrafiya elmi ilə ziddiyyət təşkil edir. Ölüm səbəbləri (spirt, xəstəliklər, qəzalar) sosial-iqtisadi çətinliklərlə bağlıdır, gizli müharibə ilə deyil.

ideoloji alət: Rusiya rəhbərliyi və dövlət KiV-ləri tərəfindən xarici düşmən imicini yaratmaq, ölkə daxilindəki problemlərin (korrupsiya, inzibati qüsurlar) günahını xaricə yükləmək və milli birlik yaratmaq üçün istifadə edilir.

Təhlükələri:
Millətçilik və ksenofobiyanı alovlandırır: Qərbə, ABŞ-yə, bəzən yəhudilərə qarşı nifrəti təşviq edir.

Tənqidi düşüncəni boğur: insanları problemlərin həqiqi səbəblərini təhlil etmək əvəzinə, asan "günahkar" axtarışına yönəldir.

Qlobal əməkdaşlığa mane olur: Ölkələrin qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq etməsinə maneçilik törədir.

Nəticə:
"Qızıl Milyard" nəzəriyyəsi elmi deyil, ideoloji və siyasi bir konstruktdir. O, postsovet məkanında yaranan sosial-iqtisadi çətinliklərin, milli mənliyin sarsılmasının və informasiya müharibəsinin məhsuludur. Real qlobal bərabərsizliklərin və iqtisadi asılılıqların mürəkkəb təbiətini izah etmək üçün qeyri-elmi, konspirativ bir şablon təqdim edir. Tənqidi düşüncə və elmi metodlar belə nəzəriyyələri təkzib etmək üçün əsas vasitələrdir.

təhsildə yüksək bal toplayanların dəyər görməməsi

işlədiyim şirkətlərin birinə bir dəfə cv gəlmişdi xanım idi, 700 bal toplamışdı. Onu işə götürməmişdilər əvəzində real iş təcrübəsi olanı işə götürmüşdülər.
amma 700 bal çox yüksək zəka nəticəsi və yüksək zəkanın təsdiqidir. biz əslində 700 bal toplayan birinin zəkasını ölçə bilmirik çünki bu şəxs təyin edilmiş maksimal həddi toplayıb, bəlkə 1000 hədd olsaydı onu da toplaya bilərdi. nəysə.

əsas vurğuımaq istədiyim odur ki insanlarımız və cəmiyyətimiz hətta dövlətimiz ağıl və zəkaya dəyər verə bilmir. hətta öz təyin etdiyi maksimal həddə çatanları belə dəyərləndirə bilmir.
görəsən bu niyə belə olur? bəlkə yetəri qədər elit təbəqəmiz yoxdur deyəmi yoxsa təhsil sistemimiz düzgün qurulmayıb deyə yoxsa savadsız olub bazarda uğurlu olmaq daha ağıllı hesab olunur deyə?
hər nə səbəbdəndirsə də, bu özü narahat edici bir reallığdır. hətta bu uzun müddətdə ölkənin yox olmasına gətirib çıxarda bilər.

şəxsən mənim böyük imkanım olsa, ölkədə bu cür yüksək bal toplayan işsizləri yığıb gizlin beyin mərkəzi qurardım.

bir kobud örnək vermək istəyirəm
bu yaxınlarda rusiya və iranda oxşar senari ilə intellektual hucumlar oldu: hemin ölkələrə daxil olan bir neçə şəxs orada 1-2 nəfər ilə qurduqları intellektual sistemlər ilə həmin dövlətlərin ən bahalı silahlarını və yüksək rütbəli şəxslərini öldürdülər. yüz minlərlə heyəti olan dövlətlər bu cür zəka qarşısında aciz qaldılar.

azərbaycan dövləti son 1-2 il olar ki pulsuz təqaüd proqramları ilə gənclərə it, proqram mühəndisliyi, süni intellekt sahələrində kurs keçmək imkanı tanıyır. hətta biznes, startup inkubasiya mərkəzlərinə böyük məbləğdə pullar ayrılır. biraz diqqət etsək görürük ki bu inkubasiya mərkəzlərini idarə edənlər və bura ayrılmış vəsaiti idarə edənlər özləri bu sahələrdə uğurlu olmayan şəxslərdir. həmin vəsaitlərin çoxunu da özləri oğurlayıb yeyirlər.

dövlət əslində istəyir nəsə etsin amma düzgün edə bilmir. ahaha 700 bal yığasan axırda şirkətlər sənə qoz qoymasın, sənin bu zəkan heç kimə lazım olmasın.

(baxma: institusional meritokratiya)

Nəticə?
700 bal yığırsan. Amma sənə göz qoyurlar, qoz yox.

(youtube: )

veo 3

Veo 3, Google-un süni intellekt video generatorudur, lakin ondan istifadə etmək bir qədər fərqli ola bilər. Veo 3 müxtəlif platformalara inteqrasiya edilib, yəni birbaşa "Veo 3" adlı sayta qeydiyyatdan keçmək əvəzinə, ona Google-un digər xidmətləri vasitəsilə daxil olursunuz.

Hazırda Veo 3-dən istifadə etmək üçün ən əsas yollar bunlardır:

1. Google AI Pro (Gemini Advanced) abunəliyi
Google-un Gemini Advanced abunəliyi çərçivəsində Veo 3 kimi AI alətlərinə giriş əldə edə bilərsiniz. Bu, Veo 3-dən istifadə etməyin ən rəsmi və birbaşa yoludur.

Necə başlamalı:
Google AI Pro planına abunə olun. Bu, pullu bir xidmətdir, lakin adətən yeni istifadəçilər üçün bir neçə aylıq pulsuz sınaq müddəti təklif olunur. Abunəlik üçün Google hesabınızdan istifadə etməlisiniz.

Abunəlik aktivləşdirildikdən sonra, Gemini Advanced panelində Veo 3-ü istifadə edə biləcəyiniz bir bölmə tapacaqsınız.

Videonu yaratmaq üçün, sadəcə istədiyiniz səhnəni, personajları və hərəkətləri ətraflı şəkildə təsvir edən bir mətn (prompt) yazın. Məsələn: "Günəşli bir çimərlikdə şən şəkildə qaçan pişik, səs effekti kimi quşların cıvıltıları ilə birlikdə."

Veo 3, Google-un süni intellekt video generatorudur, lakin ondan istifadə etmək bir qədər fərqli ola bilər. Veo 3 müxtəlif platformalara inteqrasiya edilib, yəni birbaşa "Veo 3" adlı sayta qeydiyyatdan keçmək əvəzinə, ona Google-un digər xidmətləri vasitəsilə daxil olursunuz.

Hazırda Veo 3-dən istifadə etmək üçün ən əsas yollar bunlardır:

1. Google AI Pro (Gemini Advanced) abunəliyi
Google-un Gemini Advanced abunəliyi çərçivəsində Veo 3 kimi AI alətlərinə giriş əldə edə bilərsiniz. Bu, Veo 3-dən istifadə etməyin ən rəsmi və birbaşa yoludur.

Necə başlamalı:

Google AI Pro planına abunə olun. Bu, pullu bir xidmətdir, lakin adətən yeni istifadəçilər üçün bir neçə aylıq pulsuz sınaq müddəti təklif olunur. Abunəlik üçün Google hesabınızdan istifadə etməlisiniz.

Abunəlik aktivləşdirildikdən sonra, Gemini Advanced panelində Veo 3-ü istifadə edə biləcəyiniz bir bölmə tapacaqsınız.

Videonu yaratmaq üçün, sadəcə istədiyiniz səhnəni, personajları və hərəkətləri ətraflı şəkildə təsvir edən bir mətn (prompt) yazın. Məsələn: "Günəşli bir çimərlikdə şən şəkildə qaçan pişik, səs effekti kimi quşların cıvıltıları ilə birlikdə."

2. Üçüncü tərəf platformalar
Bəzi üçüncü tərəf veb-saytlar və tətbiqlər, məsələn, EaseMate AI, Veo 3-ün imkanlarından istifadə edərək video yaratmaq üçün pulsuz və ya ödənişli xidmətlər təklif edir.

Necə başlamalı:

EaseMate AI kimi platformaların rəsmi saytına daxil olun.

Bu saytda qeydiyyatdan keçin. Adətən Google hesabınızla asanlıqla qeydiyyatdan keçmək mümkündür.

Qeydiyyatdan sonra, platformanın interfeysində mətn daxil etmək və ya şəkil yükləmək üçün bir bölmə olacaq. Buradan video yaratmağa başlaya bilərsiniz.

Bu cür platformalar bəzən gündə bir neçə pulsuz video yaratmaq imkanı verir, lakin daha çox imkan üçün ödənişli plana keçməyi tələb edə bilər.

qeydlər
Hazırda Veo 3 bəzi regionlarda hələ tam olaraq əlçatan deyil. Əgər rəsmi Google AI Pro abunəliyi ilə problemlər yaşayırsınızsa, bu, regionunuzla bağlı ola bilər. Bəzi istifadəçilər bu məhdudiyyəti aşmaq üçün VPN istifadə edirlər.

Yaradıcı olun! Video düzəltmək üçün verdiyiniz mətn nə qədər ətraflı olsa, nəticə də bir o qədər dəqiq və istədiyinizə yaxın olar. Kamera bucaqları (məsələn, "yaxın plan"), işıqlandırma (məsələn, "gün batımı işığında"), və musiqi kimi detalları da əlavə edə bilərsiniz.

doomerism

“Heç nə düzəlməyəcək. Hər şey get-gedə daha da pisləşir. Mən sadəcə axırı gözləyirəm...”

Bu, bir emosional vəziyyət, bir ideoloji yönüm, bəzən isə bir özünü ifadə formasıdır.

Doomer nədir?
“Doomer” termini ilk dəfə internet memlərində ortaya çıxdı.
20 yaşlarında bir gənc, başında qara papaq, siqaret çəkir, baxışlarında ümidsizlik, ürəyində qaranlıq.

Bu obraz — modern dünyanın çarəsiz, motivasiyasız, gələcəyə inamını itirmiş fərdini simvolizə edirdi.

Doomerism nədir?
Doomerism – həyatın, gələcəyin, cəmiyyətin və planetin qurtula bilməz şəkildə məhvə getdiyini düşünməkdir.

Xüsusiyyətləri:
Klimat böhranı → Onsuz da hamımız öləcəyik.

Siyasi sistem → Düzəlməyəcək, hamısı korrupsiyalıdır.

Süni intellekt → işimizi alacaq, həyatımızı siləcək.

Kapitalizm → Gələcəyin yox, yalnız zənginlərin varlığını təmin edir.

Bir sözlə:

“Gələcək yoxdur. Yalnız çürüyən bir indi var.”

Doomerism — bəzən depressiyanın memləşdirilmiş formasıdır.
Amma bu gülüş arxasında bir kütləvi narahatlıq var:

iqlim dəyişiklikləri

Sosial təcrid

Rəqəmsal asılılıq

işsizliyin artması

Süni intellekt və texnoloji distopiyalar

Bütün bunlar insanı nəzarətsiz və kiçik hiss etdirir.

Bəs bu bir fəlsəfədir?
Bəzi filosoflara görə, doomerism yeni bir stoiklik formasıdır – çünki gələcəyin ümidsiz olduğunu qəbul edərək, bu günə fokuslanır.

Digərlərinə görə isə bu bir nihilizmdir – hər şeyin mənasız olduğunu düşünərək, tam passivliyə sürüklənməkdir.

Boomer, Doomer, Bloomer
Boomer - Yaşlı nəsil, “hər şey yaxşıdır” düşüncəsində
Doomer - Gənc, ümidsiz, gələcəyə inanmayan
Bloomer - Öz içində yeni yol tapan, mübarizə aparan “aydınlanmış” doomer

aşmış kamazın şoferi

yazar haqda yox, yazarın nikname ilə təsəvvürümüzdə yaratdığı bu obraz haqqında yazmaq istəyirəm.

Klassik Azərbaycan kişisi. Köhnə sarocka, döşündə tüklü mayka, ciyinlər geniş, qarın öndə, baxış isə bir az əsəbi, bir az çarəsiz. Bu kişi heç bir “meeting”-də iştirak etməyib, amma hər yükün altına girib. Onun "dashboard"-u sükan arxası, "terminal"-ı isə kamazın motor bölməsidir.

Bu kişi səhərlər kofe yox, "Samovarın dibindən" çay içir. Günə günəşlə yox, motor səsi ilə başlayır. O, yolları ezber bilir, amma şəhərin adını bilməz. Hər bir təkər izində alın təri var. Çörək pulunu yolda, soyuqda, yağışda, asfaltda tapar.

Və nəhayət… bu kişi çörək ağacını təkcə aşırmayıb, çörəyi özü ilə birlikdə KAMAZ-ın altında qoyub.

məncə əsl testeronlu kişi obrazlarından biridir kamaz şoferləri. Çünki yolda hamı onları söysə də qozlarına olmur, hamı onlardan qorxur, duruşu paxotkası orjinal güclü zəhmətkeş bir erkəyi canlandırır. böyük məsuliyyətin altında kiçik gərginlikdə çalışırlar.

şəxsən mən özüm ofis şəraitində işləməkdən bezmişəm, inşaatda, ağır texnikalar ilə işləyənlərə həsəd ilə baxıram.
kişinin başına iş gələr, boş şeydir. əsas ölüm itim olmasın. qalanı sox getsin modu. kamaz aşa bilər əsas odur kişilik aşmasın!

bilgi paylaşmaqda paxıllıq edən insan

böyük korporativ mühitdə işləyərirəm. 300 nəfər insan arasında. bu tip insanlar dəhşətli dərəcədə çoxdur. insanlar öyrənc rəqabət üçün öyrəndiklərini bir biri ilə paylaşmaq istəmirlər. ən çox da qorxurlar ki öyrətdiyim adam sonra gəlib məni qabaqlayar, işimi əlimdən alar və ya mən özüm dəyərsizləşərəm. amma belə tip adamlar özləri sikdirib. öz biliklərini başqalarına öyrətmədiyin zaman yetəri qədər inkişaf etmirsən. şəxsən dəfələrlə başıma gəlib illərlə öyrəndiyim bilgiləri heç bir xeyir güdmədən öyrətmişəm amma sonra görmüşəm ki qarşı tərəf öz bilgilərini soruşduğum zaman kəkələiyib və ya ağzından zornan alıram. bu tip adamları qırıram həmişə. bündan əlavə daim öyrənən birisi olduğum üçün kiminsə işimi əlimdən alacağı sikimə də olmaz. işlədiyim yerdə də müdür olmağı hədəfləmirəm.
şəxsən mənim çoxlu tələbələrim var. hamısını xeyir güdmədən, qarşılıqsız öyrətmişəm. indi ələ tələbəm var ki illərnən iş təcrübəsi var. bəzən özüm çətinə düşəndə həmin tələbələrim mənə kömək edirlər. hərəsi bir bilgi paylaşır, bir problemin həllinə müəyyən baxış ifadə edir. müəyyən araşdırma edib bilgi paylaşır ve s. bizim işimizdə bilgi paylaşmasan irəli gedə bilməzsən. həm də mən özüm telegramda 400+ nəfərlik community işlədirəm, bəlkə də 10 ilə yaxındır hımin qurupu idarə edirəm heç bir təmanna güdmədən.

hətta elə olub ki, iş tapa bilmədim dürümlarda tələbələrim və ya müntəzəm olaraq bilgi paylaşdığım dosltlarım mənə iş tapmaqda kömək ediblər.
bu da onu göstərir ki bilgi paylaşdığın zaman eyni zamanda özünə network qura bilirsən. həmin kuruqda söhbətlərdə danışa bilmək üçün həmişə öz üzərində işləməyə motivasiya olursan və s.

edit
bu entry bu başlıqdakı digər entry-lərə cavab xarakterli deyil. kimsə üzərinə götürməsin. mən bu yazıda texniki və insanlara və özünə faydalı olacaq bilgiləri nəzərdə tutmuşam. hə, mənim də özümü senzura edə biləcəyim durumlar olur. ən kobud örnək versəm, tanımadığım mühitdə və ya savadsızların çox olduğu yerlərdə heç vaxt dini söhbətlərə girmirəm. çünki öz heyatımı riskə atıram. əgər bilsələr ki ateistem, sosial münasibətlərdə mənə ayrıseçkilik edərlər və ya öldürərlər.
amma kişi kimi danışsaq ona daim bilgi verən insana əvəzində eyni qaydada bilgi verməyən insan birmənalaı şəkildə götdür.