+2 əjdaha
1. 20-ci əsrin sonlarına doğru roman, bir ədəbi janr olaraq tarixi keçmişindəki ən böyük paradiqma dəyişikliyini yaşamışdır ki, ədəbiyyatşünaslar bu dəyişiklik fonunda formalaşan romana “modernist roman” adı verir...”modernus” latın dilində “indi, yeni başlayan” mənasını verir; modernizm, renessans dövrü ilə meydana gələn, 18-ci əsrdəki elmi və əqli inkişafın stimul qazanmasıyla, bir fərd olaraq insanın və onun ağlının mərkəzə alındığı bir dönəmdir...rasional təfəkkürün zenit nöqtəsi olan bu zaman dilimi, ictimai/iqtisadi/siyasi məzmunlu tərəqqilərə öz damğasını vurmuşdur…pozitiv ağıl və elm; bütün digər yanaşmaları, dünya görüşlərini inkar edərək, öz prinsiplərini, doqma və ehkamlarını modernizmdə ortaya qoymuşdur; post-modern mütəfəkkir lyotard bu ehkamları “meta-təhkiyə” adlandır…kökləri 17-ci əsrin karteziançı elm anlayışına dayanan, bütün bilikləri sistematikləşdirməyə çalışan, normativ və direktiv olan bu cərəyan ağlın idarəsində qərb təfəkkürünün pik nöqtəsidir…lakin, 20-ci əsrin əvvəllərində sənət və ədəbiyyat, modernizmin yuxarıda sadalanan başlıca prinsiplərilə tamamilə ziddiyyət daşıyan bir münasibət formalaşdırır…frans kafka, ceyms coys, herman brox, robert musil kimi yazıçılar determinizmə (səbəb-nəticə əlaqəsinə əsaslan) istehza edərək, sanki modernizmin rasional-bir o qədər iyerarxik “meta-təhkiyə”lərini romanlarında tənqidi hədəfə almışlar…bununla da onlar, modernist həyat tərzinin səsi olan realist roman estetikasının didaktik və maarifləndirici, həyatı təqlid edən strukturuna qarşı çıxaraq sənətdə və mətndə bir inqilab etmişlər…
həqiqətən 20-ci əsrin əvvəllərindəki modernist roman, ədəbiyyatşünaslıqda alışılmış bütün meyarları tərsinə çevirən, inqilabi bir həmlədir…bu həmlə nəticəsində roman, anti-romana dönüşmüş, romanın ənənəvi motivi olan “yol, səyahət” zahirdən, daxilə, zahiri dünyadan, iç dünyaya doğru yönəlmişdir…modernist romanda obrazlar, artıq konkret coğrafi məkanlar üzərində deyil, iç dünyanın sürüşkən, dəyişkən və qeyri-müəyyən təzahür aləmində səyahət edir…mövzu və mövzuyla bağlı olaraq ortaya çıxan drammatik gərginlik bu romanlarda ortan qalxmış; mətn tamamilə formalist ekperimentlərin oyun sahəsinə dönüşmüşdür…
modernist yazıçını bu formalist eksperimentlərə sövq edən başlıca səbəblərdən biri: yazıçının mücərrəd iç və şüuraltı dünyasının modernist romanın bədii belletristik mərkəzinə yerləşməsindən ortaya çıxan formal(üslubi)-struktural çətinliklər qarşısında konkret addımlarının qıtlığıdır…ənənəvi estetikada, (burada romanın estetikası nəzərdə tutulur) konkret zaman-məkan quruluşunda, həyatda baş verən bir hadisənin ana struktur şablonu müəyyəndir: yazıçı, təhkiyəsini dünən-bugün-sabah axışına görə qurur…halbuki, iç dünya və zahiri dünya arasındakı sərhədlərin bulanıqlaşdığı, silindiyi bu yeni qondarma aləmdə yazıçı, mücərrəd məfhumlar olan daxili aləmin və şüurun zamanını qurarkən çətinliyə düşür…bu da modernist romanın ən böyük belletristik problemlərindən biridir, cünki insanın beyninin içindəki zaman xətti (linear) olaraq axmır, şüur və şüuraltı inanılmaz şəkildə zamanda sıçrayışlar edir…
bütün bunlar yazıçını mütləq şəkildə əsərin qurğusu üzərinə düşünməyə və formal-üslubi eksperimentlər təcrübə etməyə yönləndirmişdir…modernist yazıçıların, mücərrəd dünyada və zamanın içində istədiyi kimi dolaşmasına imkan verən bu tip struktrual-belletristik icadların başında “stream of consciousness-şüur axışı” təhkiyə modeli durur…romandaki obrazın iç dünyasında, zamandan zamana sıçrayaraq, bütün determinist və qrammatik məhdudiyyətlərə qarşı sərbəst şəkildə dolaşmasına imkan verir bu texnika…
zamanın quruluşunda digər bir texnika kino sənətindən alınmış, “flashback -geriyə dönüş” texnikasıdır…flashback texnikası, yaşanan ana fasilə verərək, keçmişə bir pəncərə açmaqla yaradılır…çox zaman romançı, konkret həyat və iç dünyası arasındakı gediş-gəlişlərdə (proustun uğurla istifadə etdiyi kimi) əlavə məna çalarlarından, konnotasiyalardan istifadə edir; xatirələri ya da şüuraltını hərəkətə keçirən bir melodiya ya da bir qoxu, bəlkə də bir qatarın fit səsi…