qismət

arya stark · 2015-01-11

bu sifarişi verən: tahirson kimilərinə görə (gbkz: taleh ) kimilərinə görə (gbkz: alın yazısı ) kimi qəbul edilən məfhumdur. (..

4. Note: bu entridə qismətə öz baxışım və fəlsəfədə olan anlayışlarla fərqini izah edirəm.

Qismət.. mən niyə eyni yanlışın içində dəbələnirəm deyəndə öz-özümə dedim ki, sən özün də bunun yanlış olduğunun fərqindəsən. Amma bu yanlışa son vermək üçün də iradəsizsən dedim. iradə? Baxır hansı iradə? Azad iradəyə görə bu yanlışı etməmdə də səbəblər var. Bəlkə düzəldəcəyim vaxtı belə bilirəm?

Məsələn mənim üçün hər şeyin vaxtı var. Dead line.. o vaxt gələndə a və b olmaqla iki seçim gəlir. ikisindən birinin geri dönüşü olmur. həyat həmin istiqamətdə davam edir. ikincisi bu oyunu yenidən oynamağı seçir və yeni bir dead line yaradır. ( Əgər yanlışımızın fərqindəyiksə, deməli, gələcək deadline-da A-nı yox, B-ni seçmək üçün lazımi "məlumatı" artıq toplamışıq.)
Qismət tək bir yol deyil. Həyatın müəyyən dönüş nöqtələri var və o nöqtələrdə etdiyin seçim növbəti qismətini formalaşdırır.
Başqa sözlə, vaxtı gələn hadisələr qismətdir, amma həmin anda hansı yolu seçəcəyin iradəndir. Seçdiyin yol isə gələcəkdə qarşılaşacağın yeni hadisələri müəyyən edir.

Determinizmə görə hər hadisənin əvvəlki səbəblərdən doğduğunu deyir. Mənim fikrimdə isə tam sərt determinizm yoxdur, çünki seçimə yer verirəm.
Kompatibilizm demək olar.. Hadisələrin müəyyən çərçivədə əvvəlcədən müəyyən olmasına baxmayaraq, insanın həmin çərçivə daxilində həqiqi seçim edə bildiyini müdafiə edir.

Hadisələrin müəyyən çərçivədə əvvəlcədən müəyyən olmasına baxmayaraq? Əgər belədirsə niyə azad iradədən danışıram? Kompatibilizmdə "hadisələrin müəyyən çərçivədə əvvəlcədən müəyyən olması" o demək deyil ki, seçimimiz saxtadır. Əksinə, deyilə bilir ki, seçimlərimiz də səbəb-nəticə zəncirinin bir hissəsidir. Yəni sən öz xarakterin, düşüncən, dəyərlərin və istəklərin əsasında qərar verirsən. Bu mənada seçim azaddır, baxmayaraq ki, həmin xüsusiyyətlərin də formalaşmasının səbəbləri var.
Amma az əvvəli baxışımda şablon kompatibilizmdən bir az fərqli vurğu var.
Əvvəla, məncə, Həyatda müəyyən dönüş nöqtələri (deadline-lar) qaçılmazdır. Həmin nöqtədə A və ya B yolunu seçmək həqiqətən bizim iradəmizdən asılıdır.
Seçimimizi etdikdən sonra isə gələcək qismətimiz həmin seçimə uyğun formalaşır. Bu, klassik kompatibilizmdən daha çox budaqlanan gələcək (branching futures) və ya yumşaq determinizm ideyasına bənzəyir. Yəni məncə, gələcək tək bir xətt deyil, bir neçə mümkün istiqamət var və hansı istiqamətin reallaşacağını insanın seçimi müəyyən edir.

Ortaq nöqtəni vurğulasaq, kompatibilizm mənəvi məsuliyyət məsələsini izah etməyə çalışır. Əgər insanlar tamamilə səbəb-nəticə zəncirinin məhsuludursa,onları tərifləmək və ya qınamaq nə dərəcədə əsaslıdır?
Kompatibilistlər hesab edirlər ki, insan öz səbəblərinə cavab verə, düşünə və qərarlarını öz dəyərləri əsasında verə bildiyi müddətdə
məsuliyyət daşıyır. Yəni ortada bir idrak varsa, iradə də var, başqa sözlə yanlış qərar verdikdə bunu hadisələrin zənciri deyib taleyin boynuna atmaqdansa öz səhvlər zəncirimiz olduğunu dərk etməliyik.

Yəni, şəxsin etdiyi xəta onun azad iradəsi ilə verdiyi, lakin iradə zəifliyindən qaynaqlanan yanlış seçimdir. Həmin seçimi dəyişmək və gələcəkdə fərqli qərar vermək də yenə onun öz əlindədir.

qismət

Yalnız deyilsən!