sözlük yazarlarının valideyn olacağı təqdirdə edəcəkləri

| anket

əjdaha lazımdı   googllalink

    1. özünü bilməyə başladığı ilk gündən bir uşaq kimi yox, yetkin bir insan kimi davranmaq, hörmət etmək, hər hansı bir şey barədə fikirlərini öyrənmək, məsləhət almaq, bol-bol gəzməyə çıxarmaq. qısacası dost olmaq.
    anamın mənə uşaqlıqda etdiyi kimi çoxlu ensiklopediyalar almaq (xüsusilə də dünya ölkələri haqqında) və oxumasını təmin etmək.
    qəti surətdə bağçaya qoymamaq. televizorda sadəcə normal çizgi filmləri izləməsinə icazə vermək.
    hələ ki ağlıma gələnlər bunlardır.
    2. mәncә uşağa edilә bilәcәk әn böyük yaxşılıq hәr sualına yetkin insan kimi cavab vermək vә seçimlәrinә hörmət elәmәkdi. seçimlərinә hörmət elәmәk deyәndә hәlә çox uzağa getmәyin. saç uzatmaq, sırğa taxmaq, mühasibat yox rejissorluq oxumaq kimi şeylәrdә yox. hәlә uşaqlıqdan danışıram mәn, tәmәl atma mәrasimindәn.

    tәlәbәlik illәrindә bir neçә fәrqli yerdә satıcı işlәmişәm. ofisiantlar kimi dәqiqә başı tәhqir olunmaqdansa, gündә 100 adamın kaprizini çәkmәk daha asan gәlib. nәticә etibarı ilә insanlarla çox әlaqәdә olduğum üçün hәr cür insana da rast gәlmişәm. bәyәnmәdiyimiz orta statistik azәrbaycan ailәsinin әksiklәrini müşahidə elәmәk üçün mağaza ideal yerdi. mәsәlçün ev şәraitindәki müşahidə daha çox şey qazandıra bilәr. mәn öz gördüklərimdәn nümunəlәr gәtirim.
    — mağazaya uşaqla daxil olan bir azәrbaycanlı ana uşağı, varsa böyük qardaş/bacısına tapşıracaq. "qaqanın әlinnәn tut, burdan tәrpәnmәyin". rәnglәr alәminә düşmüş uşaq bir küncә zәncirlәnmiş şәkildә neçә dәqiqә sakit dura bilәr? birazdan başlayır çaxnaşma. uşaq ağlıyır, axrı anası әlindәn tutub özü ilә gәzdirmәli olur. hәlә bir iki sillә dә vurur ki, sakit olsun. bilirsiz dә, "әn yaxşı müdafiə, hücumdu". dalınca gәlәn "mәnә onu al, mәnә bu al"-lar da sillә ilә susdurulur. ancaq valideyn o sillәni özünə vurmalıdı. bu yerdә atalar sözlәri, mәsәllәr kömәyimә çatardı ancaq öz sözlәrimnәn deyәcәm. bir adamdan, canlıdan vermәdiyin şeyi tәlәb edә bilmәzsәn. anadan olannan aldığı mәlumatın 85%-ini sәndәn qәbul eliyәn biri, sәni onu vurmaq dәrәcәsinә çatdıra bilirsә, sәn o sillәni özünә vurursan. uşaq sәnçün әvvәlcәdәn әxlaq vә davranış qaydaları ilә proqramlanıb göndәrilmiyib ki. indi sәnin bәyәnmәdiyin şey, sәnin әsәrindi.
    — uşağa paltar alınacaq. uşaq bәyәndiyi paltara dartınır, ana isә başqasını bәyәnib. nәticәdә pul vә iqtidara sahib ananın zövqü ilә uşağın sahib olacağı şey seçilir. çünki "uşaq nә bilir? o nә qanır?". ya da uşaq sual verir. coffee grinderi göstәrib deyir "o nәdi? onu isdiyirәm". ya nә bilim ala, dirәşib ki mәnә o süpürgəni al. lap gözünә dәyib, xoş gәlәn әşyaları da bir kәnara qoyaq. soruşur ki, mәsәlçün, "maşın necә gedir?". heç kim bu suallara düz әmәlli cavab vermir. qayıdıb demir ki, "oyuncaq deyil o, kofe xırdalamaq üçündü". ya "o süpürgədi, ana ev süpürür hәr gün onnan. görmüsən axı. böyüklər üçündü, oyuncaq deyil". ya da maşının necә getdiyini uşağın başa düşә bilәcәyi asan dillә başa salmaq. ancaq mәsәlçün bir neçә daimi müştəri olan ruslar var idi. cavan ailәlәr. uşaq hәlә mama, papa deyә bilmirdi, ancaq 2-3 paltarı göstәrib, hansına dartınsa onu alırdılar. alisa vardı bir, uşaq nәyisә soruşanda yanına әyilib sakit sakit dәqiqәlәrcә danışırdı. hәrdәn ona görә yuxarı polkalara dırmaşıb nәsә düşürmәli olurdum, sırf bu uşağa onun nә olduğunu başa salacaq deyә. bizimkilər ancaq qışqırırlar. dәhşәt çox qışqırırlar özü dә, hәddinnәn artıq. uşaq ağzını açan kimi ağzına vururlar. "sus! sәn bilmәzsәn! sәnә aid deyil o!". indi bilirsiz rus sektoru uşaqları, ya qonşuluqdakı normal maddi tәminata sahib rus uşaqları niyә hәmişә sizdәn 2 addım qabaqda olurlar. klassik "bizdә kakaşdı, onlarda hәr şey zordu" söhbәti elәmәk istәmirәm düzü. ancaq mәnim qarşıma çıxan individuallar belә olub. rusiyada yaşasam 100% әminәm ki, onlar haqqında da azәrbaycanlılar haqqında dediklərimi deyәrdim. çünki orda bizimkimilәri görmək şansım çox olacaqdı. ancaq bakıda gördüyüm çox kiçik bir kәsim belәdisә, hәrhalda orda bunlardan yetәri qәdәrdi.
    — nәrimanovda, uşaq stomotologiyası mәrkәzinin qabağında, yolun qırağında ana ilә uşaq dayanıb. 3-4 yaşı ancaq olar. piyadalar üçün olan yaşıl işığı gözlәyirlәr. qırmızı yanır, yaxınlaşan maşınlar sürәti azaldırlar. bu vaxt uşaq çıxır ananın әlindәn. maşın uşağa dәyir ancaq vaxtında saxlıyır. uşaq yüngül zәrbә alır, dirsәyi qanayır. ana yaxınlaşıb uşağı qaldırır, "hara qaçırsan heyvan balası?", qorxmuş, ağrayan vә ağlayan uşağa şok terapiya olaraq bir şillә dә özü vurur. indi günah tәhlükәni qavramayan uşaqdadı, yoxsa ağzını açıb plakata baxan, uşağı nәzarәtsiz qoyan anada? o sillәni dә özünә atır ana orda. ümumiyyətlə, bizdә özünü tәhlükәyә atan uşaq hәmişә cәzalandırılır. uşağın yaşadığı qorxu heç kimin qozuna deyil. mәn mәsәlçün, 5 yaşımda olanda itmişdim. biz tәrәfdә bağçalar çox idi o vaxtlar. meyvә ağaclarının izi ilә, bir ağacdan o biri ağaca, gedib harasa çıxmışdım, qayıda bilmirdim. tapılanda sizcә sevincdәn öpüb bağırlarına basdılar? -*

    indi sizcә tәmәllәri belә atılan uşaqlar gәlәcәkdә nә olacaq? bilmәdiyini soruşmağa utanacaq, qorxacaq. nәsә zibilә düşәn poxu çıxana qәdәr böyüklərdәn gizlәdәcәk. aqressiya görmüş uşaq әtrafında nә baş verdiyini anlayıb ona adaptasiya olmaq әvәzinә, ona qarşı müdafiə mexanizmlәri inkişaf elәtdirәcәk; yәni özü dә aqressiv olacaq.
    3. ən birinci, azərbaycan kimi çürümüş insanlarla dolu olan bir ölkədə valideyn olmamaqla başlaya bilərik. üzündən zəhrimar yağan yaşlıların, tərbiyəsiz uşaqların, vəhşi valideynlərin və dərsdən çox söyüş öyrədən müəllimlərin əhatəsində böyüməsini istəmərəm. uşaqlığım montində keçib, o vaxtlar məhəllədə rusdilli ailələr çoxluq təşkil edirdi. onların uşaqları dayələrlə, "skazka"larla böyüyürdülər, biz isə baxçada hansısa atası varlı oğlanın müəllimələrə kapron kalqotka hədiyyə etməsi söhbətlərinə qulaq asırdıq. vaxt keçdi, böyüdüm, məktəb həyatımda da bunun şahidi oldum. elə bil, rus bölməsinin uşaqları daha intellektual, yaraşıqlı, özlərinə güvənən olurlar. hərəsinin maraqlı bir məşğuliyyəti olur, fikir vermisinizsə, bakıda bir çox street art nümunələri də rus bölməsindən çıxan uşaqların əsərləridir. bizimkilər isə eyni, məktəbi bitirməyə az qalmış vorkazonluğa başlayırlar, geyimləri, saç düzümləri eyni, tək məşğuliyyətləri də tində oturub ay brata qulaq asmaqdı. bizimkilər həmişə ruslara əxlaqsız gözüylə baxıb, azərbaycanlının elədiyi bir hərəkətə şok ola bilərlər, ancaq eyni hərəkəti rus edəndə üz mimikaları da oynamır, "rusdu da" deyib keçirlər. bəlkə də bu əlimizin çatmadığına daş atmağı sevdiyimizdən ötrüdür, ancaq ki mən ruslarda gördüyüm uşaq tərbiyəsini heç yerdə görməmişəm. uşağın hər sualına təmkinlə cavab vermək, hər gecə yatanda ona nağıl oxumaq, aparıb bulvarda gəzdirmək - hər valideynin buna səbri çatmır.
    biz azərbaycanlıların günahı odur ki, sırf valideynlərimizin təkidi ilə evlənib onların istəyinə görə uşaq doğuruq. hələ bir də sevmədiyimiz adamla və evliliyin ciddiyyətini anlamadığımız bir yaşda evlənmişiksə, əsəbimizi uşağın üstünə tökürük. sonra da uşaq ipə-sapa yatmır, vəhşi olur. evdə ata ananı it yerinə qoymursa, uşaq bunu görüb ananı minməyə başlayır. ana da ərindən yığdığı əsəbi uşağın üstünə tökür. ortaya ailə yox, bir-birilərinə qatlanmağa, eyni evdə yaşamağa məcbur olan insanlar çıxır. bunun da təməlində pulsuzluq, savadsızlıq yatır.
    bizim valideynlərimiz elə düşünürlər ki, uşağı geyindirmək, qarnını doyurmaq, məktəbə göndərməklə öz vəzifələrini artıqlamasıyla yerinə yetirmiş olurlar. halbuki başa düşməlidirlər ki, uşaq təmiz bir dəftər kimidir, onun ilk səhifələrinə yazılanlar o qədər gözəl olmalıdır ki, sonrası da gözəl yazılsın. bəlkə bunu əlli il sonra başa düşərlər, ancaq ki inanmıram.
    4. uşağı dövlətə bağışlamaq, olmadı kilsə qapısına falan.
    5. çalışacam, detdomda böyüdüm, həm özümə əziyyət olmasın, həm də gələcəkdə öz ayaqları üstündə durmağı öyrənsinlər. təbii ki, oğlan uşaqlarına aiddir. nə bilmişdilər oğlan uşağı olmaq asan deyil, mənim balam.
    6. bir aylıq olanda iki dəfə atıb, bir dəfə tutacam.
    7. 16 yaşı tamam olanda oğlumu bazdığa aparacam.mən özüm getməli olmuşdum .oğlum ata qayğısı görsün.bir də özü uzatmaq istəməsə belə petux kimi saç uzatdıracam.mən uzatmadım heç vaxt qoy oğlum şeyləsin.onsuz mənim atam içməyimə qarışmayıb deyə mən də oğlumun içməyinə qarışmaram.qızım olsa nəm ala * həyat yoldaşım özü şey edər yəni .belə də evə gəlməklərinə o qədər qarışmaram.siqaret çəkəni it balası kimi döyərəm.zəhərləməsinlər özlərini.belə də gel kimi ata olacam da ala *
    8. 18 yaşından sonra sikdiri basacam. burnu sürtsün mən öləndən sonra mənə möhtac olmasın deyə işə zada qoyaram 16 yaşında . azad böyüməyini yox , azadlığın nə olduğunu özünün mənimsəməsini isdərdim. əgər , bir uşaq mənim sözlərimə axıra kimi qulaq asıb məni təqlid edəcəysə soxum o işə. uşaq gözünü yaxşı açmalıdı ,yeri gələndə məni də soxdurmalıdı yerimə.öz beyni , öz davranışları olmalıdı.qısacası özünü birazda özü böyütməlidi ki, həyatda həmişə bəxtinin gətirmiyəcəyini anlasın , özünü tapmalıdı yəni
    9. Heç olacağımı düşünmürəm ancaq, valideyn olduğum ilk andan etibarən uşağın həyatını və gələcəyini düzgün şəkildə qurmağa çalışardım. Entryni daha çox oğlan uşağına münasibətdə yazacağam əvvəlcədən deyim, çünki qız uşağı hansı psixologiya ilə böyüdülməlidir açığı bilmirəm.
    ilk məsələ ad məsələsidi, gələcəkdə utanacağı bir adı uşağa qoymazdım. Məsələn çoban, yerpənək, dünyamalı kimi adlar qoymazdım (hamısına rast gəlmişəm). Uşaq yaşlarından etibarən yüngül işlərdə çalışdırardım, qarşılığında pul verərdim. Qoy zəhmətin nə olduğunu bilsin, pulun dəyərini anlasın, özü üçün "hə mən nə isə etmişəm" deyə bilsin. Uşağına əl qaldıran, söyən, təhqir edən insanları görməyə gözüm yoxdur. Ona bir uşaq kimi yox, cəmiyyətin bir fərdi kimi, yanaşardım, hüquqlarını, məsuliyyətini öyrədərdim. Boş boş danışsa belə "sən uşaqsan bilməzsən, bacarmazsan" deyib özünə olan inamını sındırmazdım. Həyatın çətin olduğunu öyrədərdim məsələn, boş xəyallarla gözünü boyamazdım, nə də eqosunu şişirtməzdim.
    Heyvanları və təbiəti sevməyi öyrədərdim, insanları sevməsə daha yaxşıdır, ən azından gələcəkdə boşa dəyər verməməyi öyrənər. Sevdiyi şeyləri etməsinə şərait yaradardım, əlindən tutub aparmazdım, sadəcə əlimi qaldırıb doğru yolu göstərərdim, yol çətin olsa belə. Qısaca ata deyil, müəllim olardım.
    Uşağıma kapital ya da sərmaye gözü ilə baxmazdım, məni saxlamağa məcbur deyil, onu mən dünyaya gətirib, həm həyat verib, həm də həyatını məhv etmişəmsə bu məsuliyyət mənə aiddir.
    Özüm yaşaya bilmədiyim həyatı ondan tələb etməzdim. Valideyn görmüşəm özü oxuya bilmədi deyə, istədiyi sənətin arxasınca gedə bilmədi deyə uşağı istəməsə belə onu həmin istiqamətə yömləndirir. Bu onun həyatıdır, qoy istədiyi kimi yaşasın.
    10. Ona edəcəyim ən böyük dəstək ona bir fərdmiş kimi davranmağım olardı, onunda müstəqil fikirləri olduğunu dəstəkləyib ona qulaq asardım, onun planlarının arxasında durub daima dəstəklərdim, ən əsası isə ona heç vaxt mənim atam kimi ata olmamağa çalışardım çünki əsasəndə oğlan uşaqlarının uşaq ikən mənəvi cəhətdən cəhətdən qəlbləri çox qırıldığı zaman özgüvənləri yerlə bir olur və həyatda heç cür istədikləri uğuru əldə edə bilmirlər.


sən də yaz!