+7 əjdaha
1. enron scandal Yeni yüzilliyin ilk böyük miqyaslı qalmaqallarından biri, hətta ən böyüyüdür. 1985-ci ildə amerika birləşmiş ştatlarında əsası qoyulan şirkət qısa müddətdə ölkənin ən böyük 7-ci şirkətinə çevrilmiş, 90-cı illərdə bir neçə dəfə abş-ın ən innovativ şirkəti seçilmişdi.Enronun uğurunun sirri təbii qaz paylanmasında yeni sxemlə işləməsi idi. Enronun qurulmasına qədərki dövrdə ABŞ-da hər ştatının özünəməxsus qazpaylayıcı şirkəti var idi və onlar yalnız aid olduqları ştatların əhalisinə qaz verə bilirdilər. Şirkətin qurucusu kenneth layin dövrün ABŞ prezidenti george walker bush* başqa deyimlə, bala buş ilə arasındakı yaxşı əlaqələrdən istifadə edir və hər ştatın öz paylayıcısına məhkum olmasına qərar verən qanunu dəyişdirir. Bununla birlikdə, enron artıq ştatlararası qaz paylanmasında aktiv rolda çıxış edir, beləcə nüfuzu qalxırdı. Şirkət artıq ucuza aldığı qazı istədiyi qiymətə satır, bundan bir xeyli gəlir götürürdü. Bu yolu o elektrik, internet paylanmasında, sığorta işlərində də istifadə edirdi.
Nüfuzun yüksəlməsi birjada öz əksini tapır və şirkətə məxsus qiymətli kağızların qiyməti artan qrafiklə dəyərlənirdi. Kenneth birja kağızlarının daha da dəyərləndirmək üçün hiyləyə əl atır, belə ki, başqa şirkətlərlə imzaladığı uzunmüddətli anlaşmaların nəticəsində qazanacağı mənfəəti hesabatda sanki imzalanan kimi qazandığını əks etdirir və bununla da şirkət öz həcmini süni şəkildə böyüdür, zərərlərini isə sanki digər kiçik şirkətlərinə etdiyi yatırım kimi təqdim edirdi. Bu hədəfdə enronun yanında onun auditliyini öhdəsinə götürən bir zamanların big five-dan biri arthur andersen firması var idi ki, firma ilbəil bu saxta hesabatlardan gələn gəlirini artırırdı, ona görə də enronun dərinləşən zərəri ört-basdır edilirdi.
Bu döngü 2001-ci ilə qədər davam edir, fəqət 5 mart tarixində amerikan jurnalist bethany mcleanin yazdığı is enron overpriced? Məqaləsi hiylənin üstünü açmağa vəsilə olur. Beləcə şirkət ətrafında söz-söhbətlər gəzməyə başladı, 22 oktyabr tarixində isə ABŞ qiyməti kağızlar və mübadilə komissiyasının şirkətdə apardığı araşdırma ilə həqiqət aşkara çıxdı: şirkətin 591 milyon dollar zərərinin, 628 milyon dollar isə borcunun olduğu müəyyənləşdi. Bu xəbərdən sonra birjada enronun dəyəri bir ay ərzində 90 dollardan 20-30 sentə gerilədi və şirkətin rəhbərlərinə qarşı istintaq başladıldı. Enronun qurucusu olan lay yekun qərar çıxmadan 2006-cı ilin iyulun 5-də vəfat etdi.
Spekulyasiya 85 min insanın işini itirməsinə, ABŞ iqtisadiyyatının 65 milyard dollar zərərə məruz qalmasına səbəb oldu. 2008 dünya iqtisadi böhranının başlanğıcı kimi bu qalmaqalı görənlərin sayı da kifayət qədərdir, çünki bu hadisədən sonra bazarlarda genişölçülü bir inamsızlıq formalaşmışdı.