+3 əjdaha
1. Ümumiyyətlə nəqliyyat vasitələriylə hərəkət zamanı, mədə bulantısı, qusma bədəndəki hərəkət və müvazinəti təyin edən sistemlər arasındakı uyğunsuzluqdan yaranan vəziyyətdir. Bu sistemlərə qısaca nəzər salsaq qulaqdakı, daha dəqiq desək daxili qulaqdakı müvazinət aparatı olan vestibulyar aparat müvazinəti qavramağa kömək edən başlıca orqandır. Vestibulyar aparat bədənin duruşunu təyin edir, sürətlənmə və istiqamət dəyişikliklərini hiss edir.Nəqliyyat vasitələri ilə hərəkət zamanı bu sistemlərdə bir uyğunsuzluq olur. bu sistem bir şeylərin tərs getdiyini hiss edir. Bədən silkələnir və hərəkət halındadır. Vestibulyar aparat bunun siqnalını beynə ötürür. Yəni yerdəyişmə var. Amma gözlər əgər sabit bir cismə - telefona, kitaba, jurnala və s. fokuslanıbsa beynə əks siqnal gedir. Binəva beyin də bilmir vestibulyar aparata inansın yoxsa gözün gördüyünə. Hə, unutmadan onu da deyim ki yol kənarındakı, yəni yaxın cisimlərə baxarkən də maşın tutması riski artır. Çünki o cisimlər çox hərəkətliymiş kimi görünür və bu dəfə də gözlər beyni "təkərə salır". Maşın tutması zamanı nələr olur:
Başlanğıcda qarında narahatlıq hissi, əsnəmə, göz qapaqlarının ağırlaşması, isti basması, tərləmə və baş gicəllənməsi, tüpürcək artışı yaşanır və ən çox görülən simptom üzə çıxır: qusma. Çünki bu çaşqınlıq vəziyyətində beyin belə düşünmüş ola bilər: "Aləm dəyib bir-birinə. Vaxsey deyəsən zəhərləndim. Qoy qusum" deyə düşünərək insanı qusdurmuş ola bilər. Düzü, bu hadisə haqqında müxtəlif teoriyalar var. Yəni konkret mexanizmini bilmirik.
Bəs kimlərdə olur maşın tutması? Əvvəla, adətən sürücülərdə olmur. Çünki sürücülər nəqliyyat vasitəsini özləri idarə etdikləri üçün beyin hərəkətləri əvvəlcədən təxmin edir və gözün, vestibulyar aparatın göndərdiyi bilgilər beyni çaşdırmır. Amma sərnişinlər passivdir. Hərəkətləri, manevrləri tam təxmin edə bilmirlər. Ona görə bu uyğunsuzluq baş verir və maşın tutması yaranır. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, qadınlar kişilərə nəzərən daha çox risk altındadır. Xüsusilə hamilələr, mensturasiya dövründə olanlar daha çox təsirlənirlər. Həmçinin, 7-12 yaş aralığında olan uşaqlar və qocalar da risk qrupuna daxildir. Miqren xəstələri, keçmişində daxili qulaq xəstəliyi olan şəxslərdə də risk xeyli yüksəkdir. Həmçinin genetikanın rolu yenə burada da özünü göstərir. Nəqliyyat vasitələri ilə səyahətə adaptasiya olmamış fərdlər də risk altında hesab edilir.
Bəs bunun qarşısını almaq üçün nə etmək olar? Dərmanların əks təsirləri olduğuna görə dərmanlara qaçmazdan əvvəl bir neçə faktoru dəyişdirmək faydalı ola bilər.
1. Oturacaq seçimi. Hərəkətin əksinə oturmaq, arxa oturacaqda oturmaq maşın tutması riskini artıra bilər. Ön oturacaqda oturmaq daha məsləhətli hesab olunur çünki sürücüdə olduğu kimi qabaqda oturan şəxs də üfüqə baxır. Bu beynin çaşqınlıq yaşamasına mane olur.
2. Üfüqə baxmaq. Gözləri uzaq bir nöqtədə sabit tutmaq yəni üfüqə, varsa dağlara, buludlara baxmaq maşın tutması riskini azaldır. Çünki bu zaman gözlərin beynə ötürdüyü məlumatla vestibulyar aparatın ötürdüyü məlumat bir-birinə tərs düşmür.
3. Mühitin ventilyasiyasını yaxşılaşdırmaq. Nəqliyyat vasitəsinin içi çox isti, rütubətli olduqda risk artır. Ona görə havalandırma, kondisionerdən düzgün istifadə önəmlidir.
4. Səyahətdən qabaq ağır, yağlı, ədviyyatlı yeməklər yeməmək. Mədədə nə qədər həzmi çətin olan qida varsa qusma riski də bir o qədər artmış olur. Buna görə səyahətdən qabaq və ya səyahət zamanı kofein qəbul etmək, ət, yağlı yeməklər yemək məsləhət görülmür.
5. Saqqız çeynəmək. El arasında ən faydalı üsul olaraq qəbul edilən saqqız, beyni yüngülcə məşğul etdiyi üçün faydalı ola bilər. Çünki beyin bununla məşğul olarkən qusma mərkəzinə siqnal göndərməyi təxirə salır. Həmçinin saqqız tüpürcək ifrazını özlüyündə artırdığı üçün mədənin də başı saqqıza qarışır. Yəni bu doğru bildiyimiz yanlış deyil, həqiqətən işə yarayan üsuldur.
Bunlardan başqa musiqi dinləmək də riski azaldan digər üsullardan biridir.
Əgər deyirsinizsə bunların heç biri işə yaramır, onda əlimizdə bir neçə dərman vasitəsi var. Amma dərmanların bir çoxunun sedativ (uyuşturucu) təsiri olduğu üçün bu riski də nəzərə almaq lazımdır. Dərmanlar maşın tutmasını aradan qaldırsa da yuxululuq, ağız quruluğu, keyləşmə kimi simptomların üzə çıxmasına səbəb ola bilər.