teseyin gəmisi nədir

+4 əjdaha

1. teseyin gəmisi və ya tesey paradoksu -
plutarxın ötürdüyü yunan mifində deyilir ki, teseyin kritdən afinaya qayıtdığı otuz avarlı gəmi falerli demetrinin dövrünədək afinalılar tərəfindən mühafizə olunub saxlanırdı. gəmi təmir olunduqca köhnə lövhələr tədricən yeniləri ilə əvəz olunurdu və buna görə də, filosoflar arasında “bu hələ həmin gəmidirmi?” mövzusunda mübahisələr yaranmışdı

+3 əjdaha

2. antik yunan mifologiyasından çıxan, amma bu günə qədər kimlik, eyni qalmaq kimi mövzuları sorğulamağımıza səbəb olan paradokslardan biri. bu hekayəni ilk dəfə plutarx teseyin bioqrafiyasında qeyd edir. hekayəyə görə kritdən* yunanıstana məxsus ada uğurla qayıdan teseyin gəmisi afinada xatirə olaraq qorunub saxlanılır. zaman keçdikcə gəminin köhnə parçaları yenisi ilə dəyişdirilir. hər dəfə köhnə taxta çıxarılır, yerinə yenisi qoyulur. bu proses o qədər davam edir ki, sonda gəmidə orijinal hissələrdən heç nə qalmır. və burada əsas sual ortaya çıxır: "bu gəmi hələ də teseyin gəmisidirmi?"
ilk baxışda cavab hə kimi səslənir, çünkü gəmi birdən-birə deyil də tədricən dəyişilib. bu sırada ikinci marağlı bir sual yaranır. təsəvvür edin ki, çıxarılan bütün köhnə taxtalar atılmır, kənarda saxlanılır. sonra kimsə onları yenidən yığıb əvvəlki formada bir gəmi düzəldir. indi əlimizdə iki gəmi var, biri bütün hissələri dəyişdirilmiş teseyin gəmisi, digəri isə orjinal parçalarla qurulmuş teseyin gəmisi. bu halda əsl teseyin gəmisi hansıdır?
teseyin gəmisi paradoksu bu suallara cavab vermir. hətta heraklit'ə görə bu paradoks sayılmır, çünkü teseyin gəmisi afinaya gələndən fərqli gəmi olmuşdur. eyni çaya iki dəfə girə bilmərsən misalı kimi, çünkü çaya ikinci dəfə girdikdə artıq o çay əvvəlki çay deyildir. bəzi fikirlərə görə kimlik davamlılıqdır yəni dəyişsə də proses kəsilmirsə eyni qalır, bəzi fikirlərə görə də gəminin məqsədi dəyişmirsə gəmi hələ də eyni gəmidir.
bu paradoks fəlsəfədə “identiklik problemi” kimi tanınır. yəni bir şeyin eyni şey olaraq qalması üçün nə lazımdır? bu məsələni bir azca real həyatla əlaqələndirdikdə daha da maraqlı olur. məsələn əgər yaddaşımızı silsələr, amma bədənimiz eyni qalarsa biz yenə biz olarıq mı? və ya əksinə, bütün bədənimiz dəyişsə,* düşünək ki, alternativ gələcəkdə mümkündür amma yaddaş və şüur eyni qalsa bu bizi biz edər mi? john locke'a görə insanın kimliyi bədəndə yox, yaddaşın davamlılığındadır. yəni keçmişini xatırlayırsansa, sən hələ də o insansan. bunun ardınca derek parfit* respect derek isə deyir ki, eyni olmaq o qədər də vacib deyil, əsas olan psixoloji davamlılıqdır. yəni sən 100% eyni qalmasan belə, kifayət qədər oxşarlıq varsa, bu artıq “sən” sayılır. bunun ardınca mereologiya haqqında da danışmaq olardı, amma mövzunu qarışdırmaq istəmirəm, yəqin ki, başqa yazarlar bir gün bu başlıqları doldurar.
son olaraq məncə * sən kimsən ala eyni olmaq obyektiv bir reallıq deyil də, bizim bir şeylərə verdiyimiz addır. yəni necə düşünməyi istəyiriksə o daha doğrudur. elə bizim özümüz də zamanla dəyişirik, ama buna rəğmən özümüzü sabit bir "mən" kimi hiss edirik * 1-il əvvəlki sən ilə indiki sən eyni deyil . uzun sözün qısası bəlkə də elə hamımız tədricən dəyişdirilən gəminin bir parçasıyıq.