ulysses

nəşr olmasının üzərindən keçən 1 əsrə yaxın zaman dilimində haqqında qalaq-qalaq şəhər əfsanələri törəyən, sayısız-hesabsız araşdırmaya, incələməyə, elmi-praktiki seminarlarda mühazirələrə mövzu olan və oxunub anlaşılması, buna bağlı olaraq tərcümə olunmasının imkansız dərəcədə çətin olmasıyla anılan modernist romanın zirvəsi və ceyms coysun ölümsüzlüyünün qarantı...çoxdan uliss haqqında yazmağı düşünür, qeydlər aparır, oxumalarımı təzəliyirdim...bəzi entrylərimdə dolaylı olaraq coysa, ulissə toxunsam da, “ətraflı” (ətraflı sözünü yazarkən belə çox iddialı səsləndiyinin fərqindəyəm) yazmağı ertələyirdim...100-cü entry’mi mənim üçün şəxsi və akademik anlamda xüsusi bir yerə sahib olan coys və onun ulissinə həsr etmənin verdiyi zövq və eyforiya hissi paha biçilməzdir...
böyük modernist yazıçılardan bir qismi qadınlardan, bir qismi yəhudilərdən, bir qismi sosyalistlərdən, bir qismi isə adi insanlardan nifrət etmişdir…coys isə avanqrad bir sənətkar olmasına baxmayaraq, demokrat dünya görüşü və tolerantlığı ilə ayrı mövqedə dayanır…coysu digər böyük modernist romançılardan ayıran ən başlıca xüsusiyyətlərdən biri onun heyranlıq duyulacaq sıradanlığı, coysun adi və gündəlik olana duyduğu yaxınlıqdır...coysun bu sıradanlığını, onu digər yazıçılardan ayıran sıradışılığı olaraq görə bilərik...o ki qaldı ulissə, roman haqqında düşüncələrimi qaba şəkildə aşağıdakı kimi sistematikləşdirməyə çalışdım:

1 coysun füsünkar poetik üslubu ilə gündəlik, bayağı və monoton fantaziyasının birləşməsidir uliss- coys gündəlik həyatın monoton mexanizmlərini üslubi cəhətdən bilərək və müfəssəl şəkildə elə qurur ki, roman gündəlik həyatdan ironik bir şəkildə ayrılaraq yadlaşır…oxuyucu, romanın qalaq-qalaq detallarla şişirdilmiş məzmununda öz yolunu tapmağa çalışarkən, bir hiyləylə qarşı-qarşıya olduğunu anlayır…çünkü ulissdə forma (üslub), məzmuna üstün gəlir…ulissin əsas qəhrəmanları (leopold bloom, stephen dedalus və molly bloom) pozğun cinsi fantaziyaları olan, obsessiv, oedipal kompleksli, məqsədsizcə gəzən, xəyal quran, yellənən, masturbasiya edən, sevişən sıradan insanlardır...beləliklə coys, homofob və dendi proustdan, ulissi “ sızanağlarını qaşıyıb duran, narahat bir yeniyetmənin romanı” adlandıran özündənrazı woolfdan daha insancıldır, uliss isə sıradan insanlara, folklora və kütlə mədəniyyətinə yaxın bir romandır …

2 dili xronolojik təhkiyənin boyunduruğundan qoparıb bir söz, ya da ifadəylə birdən çox zamanı birdən yaxalamaq iddiasının uğurlu şəkildə realizə edildiyi şahəsərdir uliss- coys bu romanda mifolojik zamanla gündəlik zaman arasındakı gərginliyi vurğulamaqdan çox, lessinqin plastik incəsənət və dildən istifadə edən ədəbiyyat kimi söz sənəti sənət arasındakı ayrışmanı ( qotxold efraim lessinq, laocoön adlı məşhur nəzəri-traktatında, rəsm və heykəltəraşlıq kimi plastik sənətləri məkan sənətləri, ədəbiyyat(təhkiyə) və musiqini zamana bağlı sənətlər olaraq ayırmışdır...bu ayrımı qeyd olunan sənətlərin istifadə etdiyi xam maddələrə görə əsaslandırdı...lessinqə görə dil, zamana yayılan bir ifadə formasıdır; heykəl və rəsm kimi bir anlıq baxışla qavrana bilməz...bir cümlənin nə dediyini anlamaq üçün o cümlənin sonuna gəlməliyik...bununla da məşhur laokoön heykəlindən misal gətirərək, heykəltraşın laokoönun çəkdiyi izdirabı fəryad yoluyla deyil, onun gərilmiş əzələləri ilə göstərməlidir...buna baxmayaraq təhkiyədə isə laokoönun fəryadı sözlərlə təsvir edilə bilər) da ortadan qaldırmaya çalışmışdır –ilk olaraq bu ayrımı proteus bölümündə problematikləşdirərək, sonra da bu ayrımın necə aşılabiləcəyini digər bölümlərdə göstərmişdir...

3 babil qülləsinə çıxan pillələrdən ziyadə özü bir babil qülləsidir uliss- enis batur ulissin yapı kredi yayınları nəşrində önsözündə babil qülləsi əfsanəsi və uliss arasında bir bənzərlik qurur... necə ki, babil qülləsi tanrıya bir üsyandır, uliss də eyniliklə ingilis dilinə, ədəbi iqtidara prometey kimi baş qaldırmadır...

4 ənənəvi romanların bir parodiyasıdır uliss- coys, homerin odisseya əsərinin kompozisiyanı dublində keçən 1904-cü il 16 iyunundaki bir günü qurmaq üçün istifadə edir, lakin bu qurğunun özü belə parodiyadan o yana keçmir…ironik şəkildə odisseyin yerini reklam təmsilçisi olan leopold bloom alır, (latınca uliss), bloomun zina edən yoldaşı molli blum odisseyin sadiq arvadı penelopanı təmsil edir, məktəb illərində yezuit məktəbində dini təhsil alan, lakin sonradan bu təhsilə kəskin reaksiyalar versə də, özlüyündə hələ metafizik bir xarakterə sahib gənc müəllim olan stephen dedalusa isə telamaxın rolunu verməklə modern dünyanın qeyri-müəyyənliyinə, pluralizminə, çoxmənalığına diqqət çəkir...

5 baxtinin nəzəri əsasını təsvir etdiyi dialojik romanın modern zirvəsidir uliss- uliss heç nəyi qüdsiləşdirməyən və mütləqləşdirməyən, dəyişən və davamlı gərdiş halında olan dünyanın qrotesk, artistik və karnavalesk bir təmsilidir…ənənəvi romanın, bitkin, yetkin və tamamlanmış, sadəcə zahirdən təsvir edilən fərdiləri, uliss ilə birlikdə girintili-çıxıntılı, daxili və xarici aləmlə təmas halında olan cahanşümül, kosmik bir varlığa çevrilmişdir…fərd uliss ilə cahanşümül bir kimlik qazanmışdır…bu baxımdan uliss kainatın kiçik miqyaslı bir kopyasıdır, həyatın kitabıdır…

p.s bir qədər də romanın tərcümələri haqqında məlumat vermək istərdim:
qorbaçovun qlastnost siyasətinin nəticəsində bir çox qadağan olunmuş xarici ədəbiyyat nümunələri (1984, cəsur yeni dünya, heyvanıstan kimi romanlar) kimi uliss də rus dilinə 80’ci illərin son onilliyində daha dəqiq desək, 1989-cu ildə tərcümə olmuşdur…nə qədər maraqlı səslənsə də, uliss sovet dövründə ilk dəfə rus dilinə deyil, gürcü dilinə tərcümə olunmuşdur…ulissin gürcü tərcüməçisi niko kiasaşvilli tərəfindən ilk 3 fəsli 1971-ci ildə “kchomli” ədəbi-bədii jurnalında nəşr olunmuşdur…bu da tarix səhifəsində öz əlifbası olan xalqların 1-0 avantajla başladığının əyani sübutu ola bilər…
türk dilində ulissin 2 fərqli tərcüməsi mövcuddur…1996-cı il yapı kredi yayınları tərəfindən nəşr olunmuş nevzat erkmen tercüməsi və 2012-ci ildə norgunk nəşriyyat tərəfindən çap olunmuş armağan ekici tərcüməsi…mənim şəxsi fikrimcə, ekici tərcüməsi erkmen tərcüməsindən daha yetkin, daha oxunaqlı, coysun xarakterinə, ulissin dadına daha yaxındır…
roman azərbaycan dilinə tərcümə olunmamışdır...

adı feride amı geride

sözlükdə diqqəti nikinə yox məzmuna çəkmək istəyən yazar...althusser’in dediyi kimi “məsum oxuma” olmadığı kimi, məsum mətn də yoxdur…tənqidə, yoruma və tartışmaya açıq bir mətn olaraq nikimi (post-modernin hər şeyi mətn olaraq gördüklərini qeyd etmişdim bir entrydə) də əlbəttə məqsədli və bilinçli şəkildə seçdiyimi qeyd etməliyəm...məqsədim; nikimin anlatdığı şey ilə, mənim anlatmağı düşündüyüm (anlatdığım, anlatmaqdan xoşlandığım) şeylər arasındakı ziddiyəti vurğulamaq, bununla da algıda bir növ qırılma yaradaraq, dekonstruktiv bir strategiya izləməkdir... bununla da normal və normallığı quran normların strukturunu və funkisyalarını sorğulamaq və əsas diqqəti başlığa(formaya) yox, məzmuna yönləndirməkdir...buna nə ölçüdə nail olacağımı isə moyraların öhdəsinə buraxıram...

mrs.dalloway

#129621 entry’imdə modernist romanın dəyişən zəmanənin, insanların dünyanı qavrayış şəklində baş verən dəyişikliklərin ədəbiyyatda yeni formal-struktural texnika axtarışına sövq etdiyini vurğulamışdım…bu texnikalardan biri olan stream of consciousness-şüur axışı texnikasından (bu texninakanın yaranması, onun özünəməxsus forma və məzmun keyfiyyətləri haqqında başqa bir entry’də məlumat verilməsi nəzərdə tutulmuşdur) məharətlə istifadə edən yazıçıların başında gəlir virginia woolf…və woolf’un mənim ən çox bəyəndiyim mrs. dalloway romanı... ( yazıçı romanın adını əvvəlcə the hours-saatlar olaraq düşünsədə, sonradan mrs. dalloway adı üzərində durmuşdur...sonralar michael cunnighamın romanı və bu romanın film adaptasiyası olan the hours filmi də virginia woolfla yanaşı onun yaratdığı clarissa dallowey’ə (clarissa vaughan adıyla) yer vermişdir)
qısa preambuladan sonra romanın bədii-üslubi keyfiyyəti, məzmunu haqqında davam etmək istəyirəm...roman londonda, 1923-cü ilin iyun ayında keçən bir günün səhər saatlarından gecəyə qədər təxminən 12 saatlıq bir zaman dilimini əhatə edir...romanın tək bir gündə, tək bir şəhərdə yaşayan 2 nəfərin beynində, iç dünyalarında olub-bitəni şüur axışı texnikası ilə təsvir etməsi, onun coysun ulissinin təsirində qalması ilə əlaqələndirənlər olmuşdur...lakin,bütün bunlar səthi xarakterdə bənzərlik daşıyır...mrs. dallowayın nə ümumi abu-havası, nə təhkiyəsi, nə də obrazları ulissi xatırlatmır..üstəlik woolfun şüur axışı texnikası da coysdan tamamilə fərqlənir...coys şüur və şüuraltıdan keçən bütün düşüncələri, süzgəcdən keçirmədən, olduğu kimi verdiyi halda, woolf isə obrazların şüurlu şəkildə düşüncələrini məntiqə uyğun bir sıralama içərisində verir, şüuraltına isə heç yer vermir...bununla da şüur axışı entry’mdə toxunmağı düşündüyüm şüur axışı və iç monoloq məfhumlarının fərqinin primitiv bir ayırımını bu entrydə qeyd etmiş oldum…
romanda zaman məfhumu big ben və digər çalan saatların səsinə diqqət yetirərək qurulmuşdur və bu çalan saatlara diqqət yetirərək hadisələrin gedişatını izləyəbilərik…romanın qısa məzmunu belədir:

--spoiler--

səhər tezdən clarissa dalloway, axşam verəcəyi ziyafətdə salonları bəzəyəcək gülləri öz əlləriylə seçmək üçün, floristə gedir..küçədə köhnə tanışı hugh whitbreadla qarşılaşır..birinci dünya müharibəsində ağır şok keçirərək depressiyaya düşən septimus warren smith (ümumiyyətlə septimus mənim ən çox sevdiyim roman qəhrəmanları arasındadır ) adlı gənc, italiyan həyat yoldaşı lucrezia ilə eyni küçədə dolaşır...clarissa evə qayıtdıqdan sonra, saat 11’də əvvəllər ona aşiq olan peter walsh clarissanı görməyə gəlir...günorta clarissanın əri richard, hugh whitbread, lady broutonun evində nahar edərək, saat 3də evinə qayıdır…günortadan sonra clarissanın qızı elizabeth və onun tarix müəlliməsi miss killman alış-veriş etdikdən sonra, şirniyyat dükanına oturub çay içirlər…axşam saat 6’da septimus smith özünü pəncərədən ataraq intihar edir…gecə mrs. dalloway’ın evində ziyafət verilir...

--spoiler--
romanın iki əsas qəhrəmanından biri, yüksək təbəqədən olan, əlli yaşlarında clarissa dalloway; digəri isə aşağı orta sinifə mənsub, müharibənin sayısız qurbanlarından biri 30 yaşlarında septimus smith adlı gəncdir...başqa dünyaların adamları olan bu iki insan, əsərdə heç vaxt üz-üzə gələrək qarşılaşmır...septimus, clarissa deyə birinin mövcudiyyətindən belə xəbərsizdir...lakin romanın sonunda clarissa, üzünü belə görmədiyi, adını belə bilmədiyi bu gənclə oxşar olduqları qənaətinə gəlir...romanın fabulası boyunca ikisinin də xəbərsiz olduğu bu bənzəşmə durumu, mətində oxuyucuya davamlı olaraq, xüsusən də şekspriin simbelin pyesindən alınan “fear no more the heat o’the sun-qorxma artıq günəşin istisindən” sətirlərinin tənhalıq anlarında clarissanın zehnindən keçərkən, eyni sətirlər septimusun çox bədbəxt anında dilinə dolanır...virginia woolf, romanın modern library nəşrinə yazdığı önsözündə romanın sonunda clarissanın intihar etməsini düşünmüş, sonradan bu süjetdən imtina edərək, clarissanın yerinə septimus smithi intihar etdirmişdir...beləliklə, clarissanın alter egosu, yəni şəxsiyyətinin digər tərəfi olaraq göstərmişdir bu gənci...romanın sonunda bu bənzəşmə, eləsinə möhkəmlənir ki, clarissa ölən septimusa heyfslənmək yerinə, özünün edə bilmədiyi şeyi, septimusun etmiş olmasına sanki sevinir:
“ the young man had killed himself; but she did not pity him[...]and the words came to her, fear no more the heat of the sun...she felt somehow very like him- the young man who had killed himself. she felt glad that he had done it; thrown it away while they went on living.”

virginia woolf

viktoriya dönəminin qatı əxlaq qaydaları qadınlara üniversitetdə ali təhsili almağa imkan vermirdi...düşünülürdü ki, təhsil qadınların təbiətinə ziddir və bu onların xəstə olmalarına səbəb ola bilər...buna baxmayaraq imtiyazlı ailələrdən olan qadınlar evdə ədəbiyyat, tarix və coğrafiya dərsləri alırdılar...bu səbəbdən, virginia woolf’u təhsilsiz adlandırmaq bir qədər yanlış anlaşılmaya açıqdır... virginia’nın atası sir leslie stephen zamanəsinin məşhur yazıçılarından biri idi, üniversitetdə dərs deyirdi...virginia’nın atasının yaxın çevrəsi thomas hardy, henry james kimi yazıçılar idi və onlar sıx-sıx virginiagilin evində toplaşırdılar...bütün bunlar -uşaqlığı və gəncliyi bəhs edilən insanların, olduqca aydın çevrənin əhatəsində keçən, dönəmin məşhur ədəbiyyat və sənətşünaslıq tənqidçisi walter paterin bacısından şəxsi yunan dili dərsləri alan, evlərindəki zəngin kitabxanadan yararlanan- virginia’nı təhsilsiz adlandırmağa heç də əsas vermir...
ikinci bir məsələ, virginianın təcavüzə uğraması məsələsidir ki, bu barədə onun haqqında yazılan biografiya kitablarında heç bir məlumat yoxdur...cinsi istismar və təcavüz ikisi fərqli məfhumlardır...virginia 6-7 yaşlarındaykən ana bir qardaşı george dukeworth, onu yüksək bir yerə oturdub, ora-burasını (məhrəm yerlərini) incələyərmiş...virginianın digər qardaş-bacıları george’un virginia’nı öpüb oxşamalarını qardaşcasına bir səmimiyyət, yoxsa seksual xarakterli bir hərəkət olduğunu ayırd edə bilmədikləri üçün bu hadisə barədə böyüklərə şikayət etməmişlər...george eyni xarakterli hərəkətləri virginianın bacısı vanessaya qarşı da edərmiş...buna baxmayaraq bu davranışlar vanessanın cinsi həyatında heç bir problemə səbəb olmadığı halda, virginia’nın travma almasına, qadınla-kişi arasındakı cinsi münasibətin cinsi istismar və insestlə əlaqələndirilməsinə təsir etmişdir...

lilit

Lilit haqqında entryimi yazarkən sadəcə ənənəvi mifalogiyadan yararalanmaq yerinə, Viktoriya dövrü ingiltərəsinin ən məşhur rəssam-şairlərindən biri olan Dante gabriyel rozetti’nin “lady lilith” adlı rəsm əsəri və eyni rəsm əsərinə ithafən yazmış “Body’s Beauty” sonetinin təhlilindən istifadə etməklə, yəhudi-xristian teologiyasında mübahisəli olduğu qədər, maraqlı bir personajına daha fərqli bir perspektivdən yanaşılmasına çalışdım...
Dante gabriyel rozetti viktoriya dövrünün repressiv sənət anlayışını rədd edərək, seksual xarakterlərin rəssamlıqda əks olunmasını müdafiə etmişdir... Rozettinin yaradıcılığı sənətə ekvivalent gördüyü mifolojik qadın qəhrəmanlardan və onların əmsalsız gözəlliklərini təsvir etmək üçün simvolizmdən geniş ölçüdə bəhrələnmişdir...rəssamın ən məşhur tablolarından biri də lilitə həsr etdiyi, lady lilith portreti və bu portretin simvolik mənasını şərh edən “body’s beauty” sonetidir...
Rəsmdə adəmin havvadan öncəki qadını olan lilit uzun və kürən saçlarını daramaqda, üzundəki o buz kimi soyuq və donuq ifadəylə aynada özünü seyretməkdədir...john berger “ ways of seeing” adlı kitabında rəsmlərdəki aynanın qadınların özlərinə duyduğu heyranlığı ifadə edən bir simvol olaraq istifadə edildiyini qeyd edir...həqiqətən də bütün diqqətini öz gözəlliyinin seyrinə tamaşa etmək, üzündəki məğrur və olduqca amansız ifadəylə dalğalı və şəhvani saçlarını daramaqla məşğul olan lilitin əynindəki açıq-saçıq paltar o dönəmin mühafizəkar geyim tərzinə ziddiyət təşkil edəcək dərəcədə açıq-seçikdir...lilitin ətrafını sarmış eşqin simvolu qızılgül və ölümün simvolu olan çöl lalələri lilitin cazibədar olduğu qədər, ölümcül bir qadın (femme fatale) olduğunu göstərməkdədir...rəsmdəki güzgüyə, ya da pəncərə oxşayan çıxıntıdan görünən bağça, lilitin adəmə itaət etməkdən boyun qaçıraraq tərk etdiyi cənnət bağçasını xatırladır...
Lilitin saçlarını və sonetdə onu təsvir edərkən istifadə olunan ilan metaforunu, freudun medusa’s head-meduzanın başı adlı essesində olduğu kimi xədim edilmə qorxusuyla əlaqələndirə bilərik...freudun nəzəriyyəsindən yola çıxaraq, tablodakı və eyni şəkildə sonetdəki lilit personasını xədim edilmə qorxusu saçan, medusa kimi patriarxat quruluşa üsyan edən, qədim alman əfsanələrindəki Lorelei’ləri kimi onun cazibəsinə qapılan kişiləri öldürücü gözəlliyinin toruna salaraq əsir edən bir obraz olaraq şərh etmək olar…

bax

qırmızı və qara

əsl adı anri beyl olan dahi fransız yazıçısı stendalın ilk iri həcmli əsəri olan “qırmızı və qara”( le rouge et le noir) romanı 1830-cu ildə, iyul inqilabı zamanı çapdan çıxmışdır...əsərin adı ilə bağlı müxtəlif fikirlər səslənsə də- ki, qırmızının ordunu, qaranın kilisəni təmsil etməsi bunlardan ən çox səslənən görüşdür- romanın başlığına ictimai ədəbi tənqid nöqteyi-nəzərindən yanaşsaq, bunula da əsərin yazıldığı tarixi-siyasi şərait, romanın dərin siyasi məzmunu və stendalın siyasi görüşünü də nəzərə alsaq, “qırmızı” və “qara” məfhumunun, eyni ardıcıllıqla qırmızının inqilabı (1789-cu il fransa inqilabı) və qaranın isə bərpa dövründə qələbə çalan burbon monarxiyasının, irticanın toqquşması olaraq görə bilərik...romanın adı eyni zamanda, əsərin əsas qəhrəmanı dini və dünyəvi ideallar arasında qalan jülen sorelin səciyyəsinin əsas cizgilərini də əhatə etmişdir...
stendal fransa inqilabının əsas figurlarından olan danton’un “həqiqət! acı da olsa, yalnız həqiqət! sözlərini romanına epiqraf gətirir(ümumiyyətlə, stendal romanda hər fəslin başlanğıcında belə epiqraflardan istifadə etmişdir)…stendal bu epiqrafa axıra qədər sadiq qalaraq, bir məhkəmə xronikasında oxuduğu, olan hadisəni romanın süjetinin əsasına qoymuşdur…antuan berto adlı bir seminarist (ruhani məktəbin tələbəsi) tərbiyyəçi işlədiyi evin xanımına qəsd etmiş və buna görə ölüm cəzasına məhkum edilmişdir…stendal zahirən bu hadisəni eyni saxlamış, ancaq bu fərdi hadisəyə, dərin, geniş, tipik məna vermişdir…

--spoiler--

romanda qəhrəmanın tərcümeyi-halı ictimai həyatla sıx bağlı şəkildə təsvir edilmişdir…jülenin həyatının təsviri atasının evindən başlayır…onun atası dülgərlik edən bir kəndlidir…jülenin atası və qardaşları ilə münasibəti sərindir…jülen təhsil almış, latın dilini mükəmməl bilən, istedadlı bir gəncdir…lakin fiziki iş görmək qabiliyyətinə malik deyil, buna görə atası və qardaşları onu tüfeyli hesab edirlər…jülenin həyatının sonrakı dövrü veryer şəhərinin bələdiyyə rəisi cənab de renalın ailəsində keçir…bu evə tərbiyyəçi kimi daxil olan jülen, ev sahibəsi xanım de renalla münasibət qurur və bu münasibətin ifşa olunmasıyla evi tərk etməli olur…
bundan sonra jülen ruhani rütbəsi qazanmaq məqsədilə bezanson seminariyasına gedir, lakin burdakı dözülməz vəziyyət, həbsxana şəraitinə dözə bilməyərək oranı da tezliklə tərk edir…nəhayət, jülen parisə gəlir, markiz de la molun katibi və kitabxanaçısı vəzifəsində işləyir…markizin qızı matilda ona aşiq olur…ancaq xanım de renal katolik ruhani atanın təzyiqi ilə markiz de la mola jülenin qadınlardan istifadə edən avantürist olduğunu yazır…jülen xanım de renalı güllə ilə yaralayır, onu tuturlar və gilyotinlə edam edilir…


--spoiler--
romanın kompozisiyası “vahid qəhrəman” prinsipi üzərinə qurulmuşdur…bu da romanın, xix əsrin digər “bildungsroman”ları arasında özünəməxsus yeri olduğunu təsdiq edir...romanın ictimai mahiyyətini canlandıran və romanın münqişəsini çox kəskin hal almasına yol açan əsas motiv jülen sorelin aşağı sinfə mənsub olmasıdır...jülen sorelin cəmiyyətdə tutmaq istədiyi mövqe və ictimai mənşəyi, idealları arasında dərin bir bir uçurum vardır...jülen ətrafındakı mühitə tamamən yad bir adamdır...buna görə qəhrəmanın cəmiyyət ilə mübarizəsi başlayır...stendalın qəhrəmanı istəyir ki, cəmiyyət onun istedadlı və ləyaqətli adam olduğunu etiraf etsin və beləliklə cəmiyyətə qalib gəlsin...ancaq jülenin fəth etmək istədiyi burjua cəmiyyətində istedadlara yer yoxdur...jülenin arzu etdiyi napoleon artıq yoxdur...qəhrəmanların əvəzinə, indi acgöz sənaye sahibinin xüsusiyyətləri ilə zadəgan kütbeyinliyini özündə cəmləşdirən cənab de renallar meydana çıxmışdır...jülen üçün qiymətli olan qəhrəmanlıq və yüksək istedadın bu adamlar üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur (indiki zəmanəmizlə necə də səsləşir)...bütün bu inamların məhv olması nəticəsində jülen üçün həyat mənasız və gərəksiz olmuşdur...o yaşamaq istəmir, boynunun vurulmasını yaşamaqdan üstün tutur...

hicra

hindistanda 2500 illik tarixə sahib, “üçüncü cinsiyyət” kastası olaraq adlandırlan; urdu dilindən tərcümədə “hermafrodit, xədim vəya toxunulmaz (qüdsi) xünsa varlıq” mənasına gələn icma...hicra icması sadəcə hermafrodit, interseks və xədimlərdən ibarət deyil, transvestitlər, fahişəlik edən kişilər və ulu ana tanrıça kultu bahuçara mataya sitayiş edənlər də hicra kastasına aid edilir...hicralar hind cəmiyyətində yüksək olmasa da, müəyyən bir sosial statusa malikdir...hicraları toydan və başqa şənliklərdən qovmaq, onların açıq-seçik mahnı və rəqsləri qarşılığında pul verməkdən imtina etmənin bədbəxtlik gətirəcəyinə inanılır...hicralar, körpələrə xeyir-dua verərək, fahişəlik edərək ya da sədəqə yığmaq yoluyla öz yaşayışlarını təmin edir...bir çox antropoloq, hicraların qeyri-adi güclərinin olmasına olan inancın onların həyat və ölüm arasında simvolik bir nəzarətə sahib olduqlarından qaynaqlandığını irəli sürür...

nuri bilge ceylan

nuri bilge ceylan kinomatoqrafiyasının səciyyəvi xüsusiyyətlərinin başında mainstream kinonun süjet içərisində hadisələrin drammatik quruluşundan fərqlənən özünəməxsus kompozisiyası durur...onun kinomatoqrafiyasında süjet və ekspozisiya, prinsip etibarilə sanki foto-kadrlardan və gerçəyə çox yaxın hekayələrdən qidalanaraq inşa edilmişdir...bununla da hər bir kadrda vizuallığı ön plana çıxaran və dialoqsuz səhnələrin ağırlıq təşkil etməsinə şahid oluruq...ceylanın filmləri, təsvirdən öncə filmin bədii dünyasına aid səslərlə başlayır və bitir; bunla da ceylan təsvirin səslərlə də yaradılması hədəfinə nail olmağa çalışır...ceylanın ( ən son filmi kış uykusu istisna olmaqla) bütün filmlərində söz( dialoq) təsvirin arxasında dayanır və o, musiqidən mümkün qədər az istifadə edir...
minimalist kino, ilk olaraq təhkiyə kinosundan uzaqlaşmağı əsas alan, kamera hərəkətlərindən aktyor oyununa, işıq tərtibatından məkandan istifadəyə qədər kinomatoqrafiya estetikasını formalaşdıran ekspozisiya texnikasına deyilir...minimalist filmlər, süjet və təhkiyə olaraq hər zaman sadəliyi seçərək, lazımsız əlavələrı bir kənara qoyur, insanın gündəlik həyatında qarşılaşdığı adi, bəsit mövzuların təsvir edir...minimalist yanaşma ilə çəkilən filmlərdə filmin kompozisiyasının həyatın özü qədər sərbəst və ətalətli olmasına çalışılaraq, sadə olan, gündəlik həyatın təfərrüatlarıyla yoğrulan bir mövzu işlənilir və adi həyatda drammatik olmayan anların içindəki drammatik potansialın ortaya çıxarılmasına çalışılır...
nuri bilge ceylan da minimalist kino məktəbinin perspektivini mənimsəyərk, kinomatoqrafiyasında həyatın kinodan daha vacib olduğu prinsipinə bağlı qalır və filmlərdə planları bir-biri ardınca düzmək yerinə, həyatı və sənəti birləşdirməyi hədəfləyir...

modernist roman

20-ci əsrin sonlarına doğru roman, bir ədəbi janr olaraq tarixi keçmişindəki ən böyük paradiqma dəyişikliyini yaşamışdır ki, ədəbiyyatşünaslar bu dəyişiklik fonunda formalaşan romana “modernist roman” adı verir...”modernus” latın dilində “indi, yeni başlayan” mənasını verir; modernizm, renessans dövrü ilə meydana gələn, 18-ci əsrdəki elmi və əqli inkişafın stimul qazanmasıyla, bir fərd olaraq insanın və onun ağlının mərkəzə alındığı bir dönəmdir...rasional təfəkkürün zenit nöqtəsi olan bu zaman dilimi, ictimai/iqtisadi/siyasi məzmunlu tərəqqilərə öz damğasını vurmuşdur…pozitiv ağıl və elm; bütün digər yanaşmaları, dünya görüşlərini inkar edərək, öz prinsiplərini, doqma və ehkamlarını modernizmdə ortaya qoymuşdur; post-modern mütəfəkkir lyotard bu ehkamları “meta-təhkiyə” adlandır…kökləri 17-ci əsrin karteziançı elm anlayışına dayanan, bütün bilikləri sistematikləşdirməyə çalışan, normativ və direktiv olan bu cərəyan ağlın idarəsində qərb təfəkkürünün pik nöqtəsidir…
lakin, 20-ci əsrin əvvəllərində sənət və ədəbiyyat, modernizmin yuxarıda sadalanan başlıca prinsiplərilə tamamilə ziddiyyət daşıyan bir münasibət formalaşdırır…frans kafka, ceyms coys, herman brox, robert musil kimi yazıçılar determinizmə (səbəb-nəticə əlaqəsinə əsaslan) istehza edərək, sanki modernizmin rasional-bir o qədər iyerarxik “meta-təhkiyə”lərini romanlarında tənqidi hədəfə almışlar…bununla da onlar, modernist həyat tərzinin səsi olan realist roman estetikasının didaktik və maarifləndirici, həyatı təqlid edən strukturuna qarşı çıxaraq sənətdə və mətndə bir inqilab etmişlər…
həqiqətən 20-ci əsrin əvvəllərindəki modernist roman, ədəbiyyatşünaslıqda alışılmış bütün meyarları tərsinə çevirən, inqilabi bir həmlədir…bu həmlə nəticəsində roman, anti-romana dönüşmüş, romanın ənənəvi motivi olan “yol, səyahət” zahirdən, daxilə, zahiri dünyadan, iç dünyaya doğru yönəlmişdir…modernist romanda obrazlar, artıq konkret coğrafi məkanlar üzərində deyil, iç dünyanın sürüşkən, dəyişkən və qeyri-müəyyən təzahür aləmində səyahət edir…mövzu və mövzuyla bağlı olaraq ortaya çıxan drammatik gərginlik bu romanlarda ortan qalxmış; mətn tamamilə formalist ekperimentlərin oyun sahəsinə dönüşmüşdür…
modernist yazıçını bu formalist eksperimentlərə sövq edən başlıca səbəblərdən biri: yazıçının mücərrəd iç və şüuraltı dünyasının modernist romanın bədii belletristik mərkəzinə yerləşməsindən ortaya çıxan formal(üslubi)-struktural çətinliklər qarşısında konkret addımlarının qıtlığıdır…ənənəvi estetikada, (burada romanın estetikası nəzərdə tutulur) konkret zaman-məkan quruluşunda, həyatda baş verən bir hadisənin ana struktur şablonu müəyyəndir: yazıçı, təhkiyəsini dünən-bugün-sabah axışına görə qurur…halbuki, iç dünya və zahiri dünya arasındakı sərhədlərin bulanıqlaşdığı, silindiyi bu yeni qondarma aləmdə yazıçı, mücərrəd məfhumlar olan daxili aləmin və şüurun zamanını qurarkən çətinliyə düşür…bu da modernist romanın ən böyük belletristik problemlərindən biridir, cünki insanın beyninin içindəki zaman xətti (linear) olaraq axmır, şüur və şüuraltı inanılmaz şəkildə zamanda sıçrayışlar edir…
bütün bunlar yazıçını mütləq şəkildə əsərin qurğusu üzərinə düşünməyə və formal-üslubi eksperimentlər təcrübə etməyə yönləndirmişdir…modernist yazıçıların, mücərrəd dünyada və zamanın içində istədiyi kimi dolaşmasına imkan verən bu tip struktrual-belletristik icadların başında “stream of consciousness-şüur axışı” təhkiyə modeli durur…romandaki obrazın iç dünyasında, zamandan zamana sıçrayaraq, bütün determinist və qrammatik məhdudiyyətlərə qarşı sərbəst şəkildə dolaşmasına imkan verir bu texnika…
zamanın quruluşunda digər bir texnika kino sənətindən alınmış, “flashback -geriyə dönüş” texnikasıdır…flashback texnikası, yaşanan ana fasilə verərək, keçmişə bir pəncərə açmaqla yaradılır…çox zaman romançı, konkret həyat və iç dünyası arasındakı gediş-gəlişlərdə (proustun uğurla istifadə etdiyi kimi) əlavə məna çalarlarından, konnotasiyalardan istifadə edir; xatirələri ya da şüuraltını hərəkətə keçirən bir melodiya ya da bir qoxu, bəlkə də bir qatarın fit səsi…

benim adım kırmızı

orhan pamuk’un “benim adım kırmızı” romanı pamuk yaradıcılığının əsas prinsiplərinə sadiq bir proeksiya xətti izləyərək, yazıçının əvvəlki romanlarında olduğu kimi ətraflı bir araşdırmanın məhsuludur...post-modern belletristik-struktral-formal xüsusiyyətlərin sintezindən ibarət romanda pamuk, 20-ci əsrin avangard ədəbiyyatının formal xüsusiyyətlərini, şərqin zəngin mədəni irsi və arxaik türk sənətşünaslığı ilə eyni qəlibdə yoğurur...pamuk, 20-ci əsrin eco, calvino, süskind və digər romançıları kimi “araşdırmaçı-romançı”dır...pamuk, eyniylə orta əsrlər haqqında geniş biliklərə sahib eco, ya da ətriyyat sahəsindəki təcrübələrinə dayanaraq “ətriyyatçı” romanını yazan süskind kimi, “benim adım kırmızı”ya miniatür sənəti, məddahlıq, folklor və tarix sahəsində əldə etdiyi ciddi araştırmalar yoluyla sağlam bir zəmin hazırlamışdır...bu sağlam zəminin üzərində isə, indiyə qədər yaratdığı ən canlı, ən oynaq, ən əyləncəli və ən sevimli mətnini qurur pamuk...
yüksək/kanonik və əyləncəli/trivial xüsusiyyətlərin bir arada cəmləşdiyi bu əsərin əsas belletristik prinsipi isə əsərin simmetrik və asimmetrik quruluşundan ortaya çıxan pluralizmdir...eşq və şəhvət, abstrakt və konkret, rəsm və yazı, şərq və qərb, qatil və qurban, həyat və ölüm, tanrı və şeytan, köpək/at/ağac və insan, qara və şəkürə, pornografik jargon və quran ayələri kimi ikili təzadlardan əmələ gələn çoxqatmanlı, pluralist, ən nəhayət bakhtin’in deyimiylə desək çoxsəsli bir mətindir “benim adım kırmızı”...

evelyn mchale

Dünyanın ən gözəl intiharının sahibi olaraq, Robert C. Wiles tərəfindən çəkilən həm hərfi, həm də məcazi mənada “yıxımın” fotosu ilə ölümsüzləşən bəxtsiz qadın...fotoya baxdığın zaman sanki giorgione və daha sonralar eyni mövzuya müraciət edən digər qərb rəssamlarının “yatmış venera” rəsmindən izlər daşıdığını görürsən... şəkildə evelinin üz ifadəsi hadisənin tragikliyi və ölümün bütün qroteskliyi ilə təzad təşkil edəcək qədər dinc və sakitdir...evelin sanki bir əliyle boyunbağını düzəldir, zərifcə sıxılmış barmaqları ilə digər əlini başının altına qoymağa hazırlaşır; ayaqları isə eyni mükəmməllikdə, estetik şəkildə bir-birinin üzərinə aşırılıb...adama elə gəlir ki, evelin indicə yuxusundan ayılacaq və yavaşça əsnəyərək yerindən qalxacaq… lakin, bütün bunların bir yanıltmaca olduğunu sonra anlayırsan...nə qədər ironik də olsa, heidegger fəlsəfəsindəki qaçınılmaz son olan ölümün insana oynadığı bu son oyunu qəbul etməkdən başqa heç nə gəlmir əldən...

(http://0.tqn.com/d/manhattan/1/S/U/s/evelyn-mchale-beautiful-suicide-empire-state-building.jpg)

grzeli nateli dgeebi

gürcü rejissor nana ekvtimishvili’nin minimalist filmi... burdan qubadlıya qədər gedən adam nikli yazara filmi izləməyi məsləhət gördüyü üçün təşəkkür edirəm...

--spoiler--

filmdəki hadisələr 1992-ci il gürcü- abxaz müharibəsi ərəfəsində cərəyan edir...filmin başlancığındakı çörək növbəsi, uşaqlığı o ərəfələrə təsadüf edən, talonla çörək alan mənim kimi izləyicilərə acı bir təbəssüm eşliyində nostalgiya yaşadır...eləcə də, 90-cı illərin digər yadigarları neft lampaları, işıqların tez-tez kesilmesi ve.s...
filmin ilk dəqiqələrini izlərkən andrey zvyagintsev’in “vozvrashenie” filminə bənzədiyi duyğusuna qapıldım ...hətta bu filmin iki bacı versiyası olduğunu düşünsəm də, filmin gedişatında yanıldım...lakin hər iki filmdə istər açıq şəkildə, istərsə də örtük şəkildə istifadə olunan ata leytmotivi basqındır...filmdə edipal kompleks (natia’nın qardaşı gia’nın atasını öldürmək istəməsi), post-modern psixoanalizin “absent father- father hunger” məfhumları filmdə natia və eka obrazlarının timsalında qarşımıza çıxır...hər gün sərxoş olaraq evdə dava salan atasından nifrət edən natia’nın xarakteri “absent father” məfhumunun izlərini daşıyır...ata sevgisini, yaxınlığını onu sevən oğlanlarda axtarır, sonda da atasının prototipi olan ketoyla evlənir...eka’nın atası isə həbsdədir... eka uzun müddətdir atasını ziyarətə getmir...lakin natiadan fərqli olaraq o atasına nifrət etmir...atasına aid əşyalara toxunmaqla adəta ata figurunu kultlaşdıraraq “father hunger” nəzəriyyəmi təsdiqləyir...
filmdə ədəbiyyatda da çox istifadə olunan foreshadowing texnikasından məharətlə istifadə olunmuşdur…bunlardan ilki, natia’nın evində atası və anası dava edərkən şərab sürahisinin qırılması, axan şərab irəlidə axacaq məsum lado’nun (dibim düşdü izlerken, yeme de yanında yat cinsden) qanına işarət etsə də, lado’nun natiaya verdiyi silah isə “çexovun silahı” texnikası olaraq aldatmaca funksiyası daşıyır…filmdə əldən-ələ keçən silahdan atəş açılmır…bununla da rejissor stereotipden məharətlə istifadə edərək, izləyicilərə gərgin atmosferi yaşada bilir; bir növ “sağ göstərib, solla vurur” (buna ədəbiyyatda red herring deyilir)
istifadə olunan bir digər leytmotiv yaşlılar (köhnə nəsil) və gənclər (yeni nəsil) dixatomiyasıdır...filmdə gördüyümüz köhnə nəslin nümayəndələri bir mənalı olaraq mənfi olaraq təsvir edilib…onların hamısı bədbin, acıqlı, gücsüz olana qarşı amansız, güclü qarşısında susub səsini çıxarmayan(çörək növbəsindəki adamlar), natia’nın sərxoş atası, eka’nin cinayətkar atası, işləri-gücləri dava-dalaş olan natia’nin ata-anası, eka’nın ətrafda olub-bitənə laqeyd anası, məktəbdəki despotik müəllimə kimi obrazlarkən, yeni nəslin nümayəndələri bütün o arada qalmışlıqlarına, yoxsulluğa, çətinliklərə baxmayaraq rəngli, üsyankar ruhlu (müəllimə qarşı gələrək sinfi tərk etmələri), haqsızlıqlar qarşısında susmayan, həmrəy yetişkinlər olaraq göstərilir…filmin adından da görüldüyü kimi tumurcuqlanan yeni nəslin nümayəndələrinin daha sonralar “qızılgül inqilabın”ın ön sıralarında olması və günümüz gürcüstanının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakları bu iddiamı təsdiqləyir…
filmdə insanların gözü qarşısında natia’nın qaçırılmasına heç bir reaksiya verməmələri, bu səhnədə vicdan rolunu oynayan eka’nı şiddət (şillə) yoluyla susdurmaları, cəmiyyətin artıq yozlaşdığının bir göstəricisidir…natia’nın toyu ise natia-eka münasibətlərindəki dəyişimin və ideolojik qırılmanın başlanğıcıdır…ən yaxın dostunun gözünün önündə qaçırılmasını, sevmədiyi bir adamla zorla evləndirilməsini qəbul etməyən eka toyda sevinməyən tək adamdır…buna baxmayaraq məğrur və dikbaş natia’nın (sinifdə müəllimə qarşı qoyanın ilk o olduğunu xatırlayın) bu vəziyyəti qəbul etməsi, eka’nı təəccübləndirir…natia əvvəlcə qaçırılır, sonra isə kartof soymağa məcbur buraxılır….beləliklə natia’ya dolayı olaraq qadının yerinin mətbəx olduğu ideyası aşılanır…onun içindəki üsyankar ruh öldürülür…şekspirin şıltaq qızı, evliliyə, böyüklərin sırasına ilk addımı atmaqla əhliləşdirilir (taming of the shrew)…toy səhnəsində eka’nın məğrur ifadəylə, tək başına şaloxo rəqsini ifa etməsi onun erkək hegamoniyasını qəbul etməməsi, ərk iqtidara başqaldırması olaraq oxudum…

daha sonra eka’nın natia’nı ər köçdüyü evdə ziyarətə gəlməsi səhnəsində ikisi arasındakı dialoqdan natia’nın pianist olma arzularından vaz keçməsini öyrənməsi, eka üçün ikinci şok olur…o səhnədə eka’nın sadə, məktəbli qız geyim tərzinə kontrast təşkil edən natia’nın evil qadınlara bənzər saç düzümü və geyimi də ikisi arasındakı fərqi vurğulayır...filmdəki diğər ər-arvad kimi keto və natia’nın dalaşmaları, natia və ekanın o səhnənin sonunda bərabər gülüşmələri natia’nın əhliləşdirildiyinin, lakin hələ evcilləşdirilmədiyinin bir işarətidir…
ümumiyyətlə filmdə eka və natia insanın ağlı və ruhunun təmsilçiləridir sanki…soyuqqanlı, hadisələrə məntiqlə yanaşan eka sağlam düşüncənin, çılğın və üsyankar natia isə insan ruhunu təmsil edir…filmin sonunda eka’nın uzun müddətdən sonra atasının ziyarətə getməsini insanın sadəcə ağıldan ibarət bir rasional varlıq olmadığını, hiss və duyğuların da rolunu qəbul etməsi olaraq gördüm…beləliklə, əvvəllər atasının (hansı səbəbdən qonşusunu öldürməsi bizə məlum olmasa da) cinayət törətməsini qəbul etməyən eka, sonda qatil olmaqdan heç kimin sığortalanmadığını, ən yaxın dostu natia’nın az qalsın qatil olacağını özü son anda əngəlləyərək atasını bağışlayır…


--spoiler--

aşıq qərib

#129286 entry’yə filmlə tanışlığımı sağladığı üçün təşəkkür edirəm…filmin gördüyüm və mənasını oxuya bildiyim simvolizmini sizinlə bölüşmək istəyirəm:

--spoiler--

film “reverse chronology” texnikası ilə aşıq qərib və mahunun toyu ilə açılır...açılış səhnəsindən sonra, lars von trierin istifadə etməyi xoşladığı fəsil-fəsil anlatı üsuluyla qəribin hekayəsini izləməyə başlayırıq...filmi bir bildungsroman olaraq düşünməliyik...həqiqətən, aşıq qəribin xarakterinin formalaşması, onun odisseyası ilə sıx şəkildə əlaqəlidir...yola çıxmazdan əvvəl yalnız mahuya “dəlicəsinə aşiq” olmaqdan başqa heç bir keyfiyyəti olmayan, xarakteri formalaşmamış, ana və bacısının himayəsində olan (bacısı və anası onu çimdirir, geydirir), bir sözlə “səfeh aşiq” olan qərib yola çıxdığdan sonra başına gələn sərgüzəştlərdən sonra böyüyür, kamilləşir, filmin sonunda isə aşiq yox aşıq olur...
bu iddianı qəribin yola çıxdıqdan sonra (yola çıxarkən bacısı ona ezoterik bir meyvə olan nar verdiyini unutmayaq) nemesisi xurşud bəy tərəfindən paltarlarının oğurlanması, aldadılması onun hələ də uşaq beyninə sahib olması da təsdiqləyir...bu səhnədən sonra çılpaq qalan (rüşeym) qəribin ikinci dəfə anadan olduğuna şahid oluruq...ana bətnini andıran quyuda qalan çılpaq qəribə kimliyi bilinməyən biri paltar verir, beləliklə qərib örtünməklə sivilizasiyaya ilk addımını atır...daha sonra onun köməyinə gələn və ona yol göstərən qara geyimli qadınlar qəribin həyatındakı anasına, bacısına və uşağın həyatına girən digər qadınlara bir işarətdir...(eyni qara geyimli qadınlar qəribin anası və bacısı olaraq filmin sonuna yaxın qəribin ərdəbil şəhərinin giriş qapısında qarşısına çıxır)...qadınlar qəribi filmdə ata figurunu əvəz edən yaşlı aşığın yanına gətirirlər...yaşlı aşıq (ata) qəribə saz (fallik simvol) verir və qərib yenə yola çıxır...filmin davamında yaşlı aşığın ölümü və qəribin oyuncaqları basdırması böyüməyə bir addım olaraq oxumaq olar...qəbirdən çixan goyərcin ruhun qanadlanmasına göndərmə
ümumiyyətlə yuxu motivi, istər şərq ədəbiyyatında, istərsə də qərb ədəbiyyatında çox sıx istifadə olunan motivdir...filmdə də bu motivdən çox məharətlə istifadə olunmuşdur..qəribin gördüyü oneiromantik yuxular filmin gedişatında, qəribin kamilləşməsində çox böyük rol oynayır...qərib metafizik, psixoanalitik simvollarla zəngin 2 yuxu görür:
1. yuxu (korların toyu)
toyun qəbirstanlıq ilə eyni məkanda olması, xeyir-şərin qardaş olduğu ifadəsinin təzahürüdür...qəribin özünü tövlədə qoyunların arasında görməsi (isa peyğəmbərə işarət), toydakı süfrənin leonardo da vinçinin “sonuncu axşam yeməyi”ni andırması, süfrədə oturan korların sayının 13 nəfər olması, süfrədə san qrili ifadə edən səhəng kimi simvollar xristianlıqdakı dini simvolizmin ifadəsidir..
2. yuxu (lal-karların toyu)
ikinci yuxu səhnəsi süfrədəki səhənglə açılması və həmin sekansın bitərkən kameranın uzaq planda eyni səhəngi yenidən göstərməsi, kişilərin əlində balıq (bərəkət simvolu), qadinların əlində meyvə (ilk günaha, qadınlığa göndərmə)...qəribin balığı 2-3 dəfə əlindən düşürdükdən sonra yaxalaması hələ çəkəcəyi əziyyətlərin qarşıda olduğu, sonunda mahunu əldə edəcəyinə bir işarədir...
qəribin yuxudan ayıldıqdan sonra geyimlər, bığların şəklinə görə osmanlı sarayını andıran paşanın yanına gəlməsi... silahların paşanın arvadlarında olması, gücün onlarin əlində olmasına, osmanlı sarayının uzun illər qadınlar tərəfindən idarə olunmasına; osmanlı paşasının qrotesk və çox absurd olaraq göstərilməsi, qəribin paşanı mədh etməkdən boyun qaçırması və buna görə zindanda atılması, sənətin təhkim altına alınmayacağını, zindanda qəribi ziyarət edən qızların yunan mifalogiyasındakı muzaları, hind mifalogiyasındakı apsaraları təmsil etdiyini; qəribin zireh içərisində saz çala bilməməsinin müharibənin sənətçinin ilhamını körəltdiyini, onun yaradıcılığını məhdudlaşdırdığının; buna boyun əyməyən qəribin timsalında öldürülən (boyun vurulma səhnəsində baş yerinə balqabaq və icindən süzülən qan yerinə qirmizi yaylığın istifadəsi çox gözəl artistik bir konsepsiyadır) sənətçilər; qəribin gürcüstanda olduğunu vurğulamaq üçün gürcüstanın simvolu müqəddəs georgi və sonra onun şərq mifalogiyasındakı prototipi xızır-ilyas (pagan simvolizm davam edir); ərdəbilin girişində qara-ağ-qırmızı yol...qəribin qırmızı paltarda qırmızı qapıdan, eşq qapısından içəri girməsi; mahunun bir əlində ölüm gətirən qılınc, bir əlində həyat mənbəyi su ilə hind mifalogiyasındakı kaliyə bənzəməsi; filmin başında qəribin yola çıxmasıyla qara rəngə bürünən hər şeyin (göyərçinlər, narlar, rəqqasların geyimləri) ağ rəngə dönməsi və gözdən qaçırdığım neçə-neçə simvolla zəngin maraqlı film…


--spoiler--

homofobiya

homofobiyanın tarixi, heteroseksual normalara uymayanlara yönəlmiş ağılalmaz çeşidlilikdə zəngin amansızlıq və haqsızlıqlar tarixidir...onlar günahkardır, bulaşcıdır, cinayətkardır, natural deyil, xəstədir, əxlaqsızdır və.s bu kimi iddiaları uzatdıqca uzada bilərik...aidsin yayılmasıyla homoseksuallara yönələn bu nifrət, əslində köhnə bir adətin davamından başqa bir şey deyildi...insanlar arasında qərəzin hər çeşidinə rast gəlmək olar...elizabeth young-bruehl, the anatomy of prejudicies (qərəzin anatomiyası) adlı kitabında cinsiyətçilik (seksizm), irqçilik, anti-semitizm və homofobiyanı “başlıca qərəzlər” olaraq adlandırır...ona görə bunlar obssesiv, isterik və narsisist kategoriyaların müxtəlif kombinasiyalarından əmələ gəlir...
young-bruehl’ə görə, obssesiv qərəzin subyekti olan adam, qərəz obyektlərini dörd bir yandan ətrafını sarmış, onu məhv etmək istəyən, elə bu səbəbdən ötürü məhv edilməsinin əlzəm olduğu konspiratorlar, ya da düşmənlər olaraq görür...isterik qərəz, nifrət edilən şəxsləri “özgə, aşağı səviyyəli və seksual baxımdan onu təhdid edən” adamlar olaraq görür...isterik qərəzin ən səciyyəvi örnəyi irqçilikdir...narsisist qərəzdən əziyyət çəkən şəxslər “özlərinə oxşamayan insanların varlığına belə qatlaşa bilmirlər”...young-bruehl’ə görə homofobiyanın yuxarıda qeyd olunan üç kategoriyaya da aid olması onun bu qədər davamlı və basqın olduğunun açıqlaması ola bilər...
homofobiyanın ən şiddətli təzahürünə, homoerotizmin açıq-aşkar, ama homoseksuallığın qətiyyətlə qadağan olduğu, üzvlərin bir-biriylə çox səmimi olduğu maço erkək qruplarında rastlanılır...belə şəxslər, aralarındakı əlaqənin özlüyündə mövcud ola biləcək hərhansı bir seksual ünsürü inkar etməyə ehtiyac duyaraq, özlərinə tamamən “yad” olaraq gördükləri “petuxlara” şiddət göstərməklə “həmrəylik”lərini gücləndirirlər...
homofobiya, tarix boyunca qadınlardan çox kişilərə yönəlmişdir...vəziyyətin belə olması, hər zaman lezbiyenlərə daha tolerans yanaşıldığının, qadın seviciliyin daha çox qəbul görüdüyü mənasına gəlmir; çox güman ki, bu durum qadınların tarixdəki “görünməzliyinə”, cəmiyyətdəki status əksikliyinə və “penis yoxdursa seks də yoxdur” şəklində ifadə edə biləcəyimiz fallas-mərkəzli seks məfhumu ilə əlaqəlidir...