ikarus

Yunan mifologiyasında yer alan ikarus personajının hekayəsi.
Daidalus,afinanın sənətkarıdır. Əli sənətə yatqın olduğu üçün bu ad verilmiştir ona. Daidalus, hər cür memari baxımdan,heykəl baxımdan təcrübəli biridir. Daidalusa, Kral minos tərəfindən labirint düzəltmək tapşırığı verilir və o da düzəldir. Sonradan bəzi hadisələr baş verir burada və bundan dolayı kral tərəfindən daidalus və ikarus bu labirintə həbs edilir. Daidalus, oğlu olan ikarusa bal mumu və tüklərdən qanad düzəltmək istəyir və bacarır. Oğluna çox yüksəkdən uçarsa qanadlarının əriyəcəyini, çox alçaqdan uçarsa dənizə düşəcəyini deyir. ikarus, uçmağın verdiyi azadlıq eşqinə qapılaraq, atasının sözlərini unudur, çox yüksəkdən uçduğu üçün qanadlarını itirir və dənizə düşərək boğulub ölür.

karl marx və max weber

iki düşünürün də kapitalizmi necə ələ aldığı haqqında yazacam. Marks, iqtisadiyatı alt sistem olaraq bəlirləmiş və üst sistemdə isə din,mədəniyyət hüquq kimi qurumların olduğunu demişdir. yəni iqtisadi determinizm marks üçün önəmli bir qavramdır. Çünki, marks hər şeyi iqtisadiyyata bağlayırdı. Marksa görə sinif bilinci önəmlidir və burjua sinfi ilə işçi sinfi arasında qütbləşmə vardır. qütbləşmə kapitalistlərin rəqabəti nəticəsində uduzan tərəfin işçi sinfinə düşməsidir, qısacası, toplum proletarlaşacaqdır. Marksa görə, bir cəmiyyət zənginləşərsə bu proletarların sayəsindədir. bir cəmiyyət yoxsullaşmağa doğru gedərsə ən çox əziyyəti çəkən proletarlar olacaqdır. (Bu barədə daha ətraflı 1844 əl yazmalarında var. oxumağınızı önərirəm). Sinif bilincinin yaranması inqlaba aparan yoldu deyə vurğulayır marks. Webere görə isə, iqtisadiyyat qədər insanların sahib olduğu güc və status da önəmlidir. hətta bu iki şeyin təbəqələşmə sistemi yaratdığını da düşünür. Bu anlamda da sosial sinfi anlamaq üçün iqtisadi güc və statusu analiz edir. iqtisadi güc, cəmiyyətdəki bəzi imkanlardan yararlana bilən və istədiyini ala bilən insanların sahib olduğu bir şeydir. Status isə yaşam tərzidir. ona görə, eyni yaşam tərzinə sahib olan və eyni miqdarda şərəfə ya da hörmətə sahib olan qruplardır. Statusu bəlirləyən elementlər isə, ev seçmə, geyinmə tərzləri, evlənmə tərzləri və təhsildir ( sinif və status birbirinə bənzəsə də eyni baxmamalıyıq. Sinif istehsal ilə, status istehlak ilə bilinir). Weber saydıqlarım ilə marksın iqtisadi determinizmini tənqid edir. Qütbləşməyə gələndə isə, weberə görə cəmiyyətin proletarlaşması deyil, orta sinfin çoxalması ilə nəticələnir (özəl mülkiyyəti olan burjua sinfi,özəl mülkiyyəti olmayan burjua sinfi,orta burjua sinfi və işçi sinfi). Marks, orta siniflərin yox olacağını deyirdi. Weberə görə, daha çox qazanca sahib olma istəyi hər cəmiyyətdə görülmüş və acı bir faktdır. Kapitalizmi ortaya çıxaran insanlar, işinə çox məsuliyyətlə yanaşan,sözünə güvənilir insanlardır. buradan da weberin rasionalizmi ortaya çıxır (neo-marksistlər belə bundan istifadə ediblər. Bundan başqa weber bunu rasional tiplərində və dövlət idarəetmə tiplərində də istifadə edib). Kapitalizm işverənlər tərəfindən rasionallıqla pullu əməyə dayanır. Burada weber, kapitalizmi ortaya çıxaran 4 elementin olduğunu deyir. Burjua sinfinin varlığı, sənayenin inkişafı, şəhərləşmə və rasional hüquq. burada marksla oxşar nöqtə ikisi də işçi və işverən arasında rasionallıqla müqavilənin bağlandığını deyir (ancaq marks "məcbur qalaraq" ifadəsini vurğulayır). Weber sərbəst bazarı dəstəkləyirdi. Liberalizmin mottosunu qəbullanırdı. Yoxsulluğu isə tanrının dünyadaki nemətləri qaydasız böldüyünə bağlayırdı. Nəticə olaraq, weber, marksın tarixi materializmini birbaşa rədd edirdi.

marksist feminizm

Liberal feminizmə qarşı çıxmış olan 2-ci dalğa feminist axımdır. Marksist feministlər sinifli cəmiyyətdə fürsət bərabərliyi olmayacağını müdafiə edirlər. Qadın bərabərsizliyinin əsas səbəbi kapitalist iqtisadi sistemdir. Marksist feministlərə görə yadlaşma kapitalizmin gətirdiyi ən böyük problemlərdən biridir. istehsal sistemininin kökündən dəyişilməsiylə qadınlar öz haqlarına sahib ola bilərlər və bu dəyişməni inqlaba bağlayırlar. Tənqid etdikləri mövzular isə, 1) ailə qurumunun kapitalizm ilə münasibətinə baxarlar və qadının ailə içində bərabərsizliyini tənqid edirlər. 2) qadınların ev içində gördüyü işlərin istehsalla əlaqəsi olmayan işlər olduğunu deyirlər. 3) qadınların nəyə görə az maaşlı, sıxıcı və dəyərsiz işlərdə çalışdıqlarını sorğulayırlar. Ev işlərinin ictimailəşdirilməsini istəyirlər. Çünki qadınlar burada istehsalçı deyil də istehlakçı rolundadırlar. Ona görə qadınların ev işlərinə görə aylıq maaş tələb edirlər. Lakin bu həll yoluna qarşı məntiqli tənqidlər gəlib. Ev işlərini ictimailəşdirmək qadınları bir növü evə həbs etməkdir. Bunun ictimai yerlərdə qadınların özlərini inkişafına mane olduğunu deyirlər. Marksist feminizmi postmodern feminist axımlarından olan varoluşçu feminist axım da tənqid edib.

varoluşçu feminizm

Cinsiyyət fərqi terminin başqa alt növü varoluşçu(fenomenoloji) feminizmdir. Kişilərin yaratdığı mədəniyyətdə qadınlar ötəkiləşdirilib. Bu axımın yaradıcısı Simone de beauvoir'dır. ikinci cins əsərində məhşur cümləsindən birini qadın olunmaz, qadın doğulur cümləsini işlədir. Varoluşçu feminizmə görə, qadınlar ataxaqanlığının hökm sürdüyü olan bu dünyaya atılıb. Qadın passiv, qorxaq ikən, kişi aktiv və cəsurdur. Burada da varoluşçuluq kimi, insanın öncə varolduğunu sonra tutum və davranışlarına görə özünü şəkilləndirdiyini müdafiə edir. Ən önəmli sualı, qadınlar bu vəziyyətdən (ötəkilik) qurtula bilər mi ?
Varoluşçu feminizm modernist sayılan feminist axımlarına qarşı çıxır (1. Dalğa liberal feminizm, 2. Dalğa marksist və radikal feminizm).
Bunun səbəbi isə insanın varoluşundan sonra gələn özünə xas özəllikləri, varoluşdan öncə gələn özəlliklər kimi qəbul etmələridir (iqtisadi,mədəni,determinist baxış açılarını).

mədəni feminizm

ilk öncə sosial cinsiyyət nədir sualına cavab verəcəm. Sosial cinsiyyət, qadının və kişinin rollarını, məsuliyyətlərini, güc münasibətlərini, sosial yerlərini bəlirləyən bir qavramdır. Yaşanılan zaman, coğrafiya və mədəniyyətə görə dəyişir bu. Bundan başqa cinsi kimlik, cinsi rol, cinsi yönəlmədən də məlumat vermək istəyirəm sonra isə cinsiyyət fərqini dəstəkləyən mədəni feminizmdən yazacam.
Cinsi kimlik, fərdin öz bədənini və mənliyini bəlli bir cinsiyyət içində qavramaqdır. Cinsi yönəlmə, fərdin emosiya, istək və davranışların bəlli bir cinsiyyətə çəkimidir. Cinsi rol isə, cəmiyyət içində cinsəllik baxımdan xaricə vuran davranışların görünməsidir.
Mədəni feminizm, qadın xarakterinin müsbət yönlərini ucaldır. Mədəni feministlər cəmiyyət idarəsinin iş bölümündə və şiddətə qarşıtlıqda qadın ərdəmlərinə ehtiyac duyulduğunu deyir. Analara xas bilincin olması, qadınların empati səviyyəsinin kişilərə nisbətən yüksək olması, qadınların bir insanla münasibətinin daha yaxşı olması və insanlara qarşı şiddət yönəlməsinin qadınlarda az olması kimi şeylərdə özünü göstərir. Təbii ki, ataxaqanlığına qarşı tutumları sərtdir. Son olaraq, cinsiyyət fərqi termininin qadınlarla kişilər arasındaki fərqinin qaçınılmaz olduğunu üç formatda açıqlayır. bioloji, sosial qurumlarda qadın və kişiyə verilən iş bölümlərinin fərqli olması, insanların ötəkilik qavramını mənimsəməsi.

kapitalizm

Kapitalizmdə kapitalistin bütün çıxarı, iş gününü uzatmaqdadır. işçi və işverən arasındakı müqavilənin nəticəsində proletar sadəcə özü üçün deyil, kapitalist üçün də çalışır. Bir proletar 9 saat çalışırsa, bunun 3 saatı lazımi əmək, 6 saatı isə pulsuz əməkdir. Quldarlıq və feodal cəmiyyətdən fərqli olaraq kapitalizmdə proletar ilk öncə bunun fərqində olmur(inqlabın ilk mərhələsi proletarın sinif bilincini mənimsəməsidir). Çünki, iş gününün sonunda işçi qazandığı pulu, öz əməyinin nəticəsi olduğunu düşünür. Lakin burada öz əməyinin yarısını almaqdadır. Üstəlik, qazandığı pulla sadəcə bəslənməsini çətinliklə qarşılayan proletar bunun bir qismini, kapitalistin sahib olduğu yerdə və başqa bir şəkildə kapitalistə geri verir. Bir sözlə, kapitalizm tam olaraq köləlikdir.

platonun dövlət anlayışı

Platon mənim üçün çox dəyərli filosof olduğundan dolayı, onun önə sürdüyü fikirləri fərqli başlıqlarla açmaq daha yaxşı olar deyə düşündüm və ilk bundan başlamaq istədim.
Platon'un dövlət əsəri, bilinən ən məhşur əsərlərindən biridir. Əgər oxumadınızsa, önərirəm(mağara metaforu da burada keçir). Deməli, ilk öncə platon təhsil sistemindən danışır. Burada idman və musiqi dərsləri veriləcək, lakin bu idman və musiqi dərsləri elə bir şəkildə veriləcək ki, fərd ümumi mədəniyyət anlayışını tamamilə qavrayacaq. Uşaqlara balacalıq dövrlərindən bəzi nağıllar oxudulmayacaq. Bir çox səbəbdən dolayı hesiodos və homeros ( antik yunanın şairləri səhv eləmirəmsə) qadağan olunacaqdır. Birinci səbəb, tanrıları bəzən pis təsəvvür etmələridir. Uşaqlara əsla tanrılardan pislik dəyməyəcəyi öyrədilməlidir. Çünki, tanrı pis əməllərin deyil, sadəcə yaxşı əməllərin sahibi biridir. ikinci səbəb, oxuyucularına ölümün qorxusu şiddətli şəkildə göstərilir. Lakin təhsil, gəncləri müharibələrdə ölməyi istəniləcək şəkildə yetişdirməlidir. Gənclərə köləliyin ölümdən daha qorxunc olduğu öyrədilməlidir. Üçüncü səbəb, homeros bəzi əsərlərində zənginliyin, şöhrətin tanrının təmsili olduğu haqqında yazır. Bu ölçülülüyə əngəldir. Platon bəzi musiqiləri insanlara qadağan edilməsinin tərəfində idi. Çünki emosionallığı canlandıran musiqilər ruha istədiyi şeyi vermir. Gənclər ( həm kişi, həm qadın) bəlirli yaşlarda müharibə görməlidir ancaq qatılmamalıdır.
Platon əsgərlərə tam bir şəkildə komunizm önərir. Buna gəlmədən əvvəl, ən yaxşı kişilər ən yaxşı qadınlar ilə evlənəcəkdir. Hərə öz səviyyəsində yəni(əgər uşaq hər hansı bir problemi olacaq şəkildə doğularsa öldürülür). Doğulan uşaqlar ana atalarından ayrılır və təhsilə başlayır. Platona görə qadınla kişi arasında təbiətlərindən dolayı heç bir fərq yoxdur. Əsgərlərin özəl mülkiyyəti olmayacaq. Bir yerdə yaşayacaqlar. Bu arada bəlirli yaşa qədər ən yaxşı kişi başqa qadınlarla ən yaxşı qadın da başqa kişilərlə cinsi əlaqədə ola bilər (Sağlam uşaqlar üçün). Deməli platonun ütopik dövlətində üç sinif var. idarə edənlər(filosoflar) qoruyucular(əsgərlər) istehsalçılar(kəndçilər). 4 ərdəmi bunlara paylanacaq şəkildə izah edim. idarə edənlər müdrik olanlardır, Əsgərlər, Cəsarətli olanlardır, kəndçilər ölçülü olanlardır və bunların hamısı birlikdə doğruluğu (4-cü ərdəmi) yaratmış olurlar. Bu arada yadıma düşdü deyim platon demokratiyanı ən leş idarəetmə üsulu sayır( platonun idarəetmə üsullarında yazaram bunu). Deməli, platon xalqa udduracaq şəkildə yaxşı bir yalan uydurmağı ön görür. Tanrının üç insan tipi yaratdığını bunların ən müdriklisi qızıldan (filosof) ən cəsarətliləri gümüşdən (əsgərlər) tunc olanları və ölçülüləri isə (kəndçilər) olacaqdır. Dediyinə görə,olduğumuz nəslə soxa bilmərik bunu, ancaq ikinci nəsil yeyə bilər.
Ən ideal dövlət olmaq üçün isə, ölkə olaraq öz içinə qapanmalısan, daxilini inkişaf elətdirməlisən, xaricdən müdaxiləyə icazə olmamalıdır,xaricə borcun olmamalıdır və ən əsası əhali sayısı az olmalıdır. Əsgərlər xaricdən gələn hücumları sərt şəkildə qorumalıdır.
Sual ortaya çıxa bilər filosoflar necə yetişdiriləcəkdir ? Filosoflar, qoruyucu yəni, əsgərlər sinfindən çıxacaq. Bəlirli vaxt ərzində lazımi şeylər öyrənəcək. Sonra ən sonuncu mərhələdən keçən bir insan, 60 yaşından sonra dövləti idarə edə biləcək. Bu arada ölüm ilə əlaqəli platonun bir əsərində (phaidon [ruh üzərinə, bunu da önərirəm]) sokrat bir cümlə işlədir(sokrat əsər yazmayıb. Platonun bütün əsərləri şölən,dostluk və bir neçə əsərindən başqa dialoq halındadır. Çoxusunda da elə sokrat danışır). bu dünyada ölümü ən çox arzulayan insanlar filosoflardır. Çünki bədən ruhun tam bilgini almasına hər zaman mane olur. Filosoflar öldükdən sonra ruh bədənnən ayrılacaq və gerçək,tam bilgini ala biləcəklər. Bu arada ruh və bədən ikiliyini platon parmenidesdən alıb. Sokratın həqiqətən dediyi cümləyə ölümünə az qalmışda da hərəkətləri ilə göstərdiyi kriton kitabından hiss olunur.
indilik önərəcəyim kitablar aşağıdakılardır.
Platon dövlət,Kriton,phaidon,nomoi,sokratesin savunması.

postmodernizm

Postmodernizmi modernizm sonrası olaraq adlandırmaq olar. Postmodernizm avropa mədəniyyətinin önə sürdüyü iqtisadi,siyasi,mədəni,elmi düşüncələrin qərb-mərkəzci olduğunu deyir. Postmodernizmə görə tək və mütləq gerçək yoxdur. Postmodernizm dualizmi,totalitarizmi rədd edir.
Jean Baudrillard ən önəmli postmodernist düşünürlərdən biridir. Nə qədər marksdan və neo-marksistlərdən təsirlənsə belə onlar kimi istehsala deyil istehlaka önəm verir. Bu arada baudrillard fukonun bəzi kitablarına cavab olaraq bəzi şeylər yazmışdı, lakin fuko onu vecinə almayıb.
Deməli,Jean Baudrillard dil elmindən təsirlənir və əşyaların istehlakını bir növü dil olaraq ələ alır. Jean'ə görə (bu fikrinə çox qatılıram) hər istehlak əşyasının içində bir göstərgə vardır. Örnək olaraq, bir insan porsche alaraq özünün üst təbəqədə olduğunu bizə göstərir. Buna görə də istehlak əşyalarla deyil,göstərgələrlə daha çox bağlıdır (Mənə atdığın əşyanın nə olduğunu de,sənə kim olduğunu deyim). Bəs biz bunları necə bilirik? Bizim bunları bilməmiz üçün kod, yəni qaydalar sistemi var. Bir insan kia yerinə lexsus alırsa, biz onun varlı olduğunu bilirik, çünki kodun nə olduğunu anlayırıq. Bəs belə bir sual ortaya çıxa bilər ki, orta təbəqənin insanları kia yerinə lexsus ala bilər? Baudrillard'a görə imkanı çata bilmədiyi üçün xeyir. Beləliklə istehlak cəmiyyəti və kapitalizm bizim hansı təbəqədə olduğumuzu da bir növü bizə göstərir. Bəs kia ilə lexsus arasında göstəriş xaricində fərq yoxdursa nəyə görə üst sinfin insanı kia almır? Burada da fərqlilik dediyimiz şey ortaya girir. Yəni ehtiyacdan dolayı deyil göstərişdən və fərqlilikdən dolayı biz bunları alırıq (istehlak cəmiyyəti adlı entrydə bununla bağlı balaca bir şey yazmışdım #314170)

modernizm

Modernizm, ideoloji çağırışlar daşıyan bir termindir. Mütərəqqi və təkamül bir anlayışa sahib olan modernizm, həyatın və düşüncələrin bu yöndə irəlilədiyini müdafiə edir. Bütün cəmiyyətlər özündən sonrakı mərhələni əmələ gətirir. Buna örnək olarak Hegel'in tezis,antitezis və sintezini göstərə bilərəm. Hegeldən təsirlənib onun diyalektizmində dəyişikliklər edən Karl Marksın cəmiyyət üçün önə sürdüyü 5 mərhələni də örnək vermək olar. ibtidai icma quruluşu,quldarlıq,feodalizm,kapitalizm, sosializm( Marks kapitalizmdən birbaşa komunizmə keçmənin mümkün olmadığını düşünərək, sosializmi kapitalizm və komunizm arasındaki keçid mərhələsi kimi dəyərləndirirdi) və komunizm. Modernizmin bu mütərəqqi düşüncəsi sadəcə bilgi anlamında deyil, sosial anlamda da keçərli idi. Ənənəvi ailədən nüvə (çekirdek) ailəsinə keçidi örnək vermək olar. Modernizm bütün cəmiyyətlərin eyni mərhələlərdən keçərək bir nəticəyə varacağını düşünür. Modernizmdə universalizm, totalitarizm və qərb mərkəziyyətçiliyi hakimdir. Modernizm tək və mütləq gerçəklik var. Modern düşünürlərdən marksı, veberi, comte'u örnək verə bilərəm.

ekzistensializm

Sokratın "özünü bil" cümləsiylə ilk daşları hazırlanmışdı bu fəlsəfi axımın. Sonradan özünü danimarkalı sokrat adlandıran Soren Kierkegaard'ın bəzi suallarıyla əsası qoyulmağa başlamışdır. Mən kiməm ? Niyə mənə sual verilmədi ? Bəs kimə şikayət etməliyəm ?
Varoluşçuluq, insanlar üçün azadlığın və fərdi məsuliyyətin önəmini vurğulayan bir fəlsəfə axımıdır. insan heçdir. insan bir şeylər etmələri ilə özünü ortaya çıxardır. Digər varlıqlar isə özlə meydana gəlir. Palıd ağacının bir özü var. Özdən sonra var olur. insan isə bu dünyaya atılmışdır. insan davranışları və hərəkətləri ilə özünü yaradır. ilk öncə var olur sonra bir şəxsiyyət, xarakter yaradır. içində yaşadığımız vəziyyətlə ələ alsaq həyatımızın determinist bir yaşama sahib olduğunu görə bilərik. Qaydalara, normlara, şərtlərə doğuruq. Bundan dolayı şərtlər tərəfindən bəlirlənirik. Ancaq Şərtlər nə olursa olsun Camus'nün terminologiyası ilə danışsaq insanın hər zaman bir yox demək imkanı var. Sartre'ın "insan azadlığa məhkumdur" cümləsinin nəticəsini Camus'nün azadlığına bənzədirəm mən. "Asturyada Üsyan" adlı oyununda bir oyun qəhrəmanı " bu dünyanın bir mənası yoxdur və bunu qəbul etməyən azadlığına qovuşa bilməz " cümləsini işlədir. Camus'ya görə azad olmaq mənasızlığı qəbul etməkdir (Sisifos miti şiddətlə önərirəm).
Bu bağlamdan yola çıxaraq, varoluşçuluğu absurdizmlə biraz da olsa bağlayan Sartre'a görə absurd həm dünyanın özündədir, həm də bizim bilincimizdədir. insan bilincli bir varlıq olaraq var olan hər şeyin anlamını sorğulayır ( sokrat'ın məhşur cümləsi Sorğulanmayan həyat,yaşanmağa dəyməz). Dünya öz içində anlamsız bir sistemə sahibdir.
sartre bir müsahibəsində "varoluşçuluq haradan başladı" sualına "Dostoyevskinin əgər tanrı olmasaydı, hər şeyə icazə olardı cümləsiylə başladı" deyə bir cavab verir.
Son olaraq, qəribə bir şeyin bu sabah fərqinə vardım. Camus 1960-cı ildə özünün ən absurd saydığı araba qəzasında həyatını itirib və cibindən vaqon bileti çıxmışdı. Yəni, camus da vaqona minməkdən son anda seçimini dəyişərək arabayla getməyi seçib və hərkəsin ciddiyyətlə qarşıladığı ölümü özü öz azad iradəsiylə seçib. Bəlkə də bu, determinizm və azad iradənin bu qədər birbirindən uzaq olması və birbirinə zidd olmasının bariz nümunəsidir..

mcdonaldlaşma

Qloballaşmada ən böyük güc mcdonaldlaşmanın əlindədir. Mcdonaldlaşma fast food zəncirinin amerikadan çıxıb başqa ölkələrə sürətlə yayılmasıdır. Mcdonaldlaşma 5 təməl ölçüsü ilə ələ alına bilər.
1) məhsuldarlıq. Müştərilərdən ölçülü bir şəkildə yeməyin alınması və yeyilməsi gözlənilir. Arabalara edilən servis,mcdonalds'ın özünə xas bəzi normları olması, onu daha diqqəti çəkən göstərir.
2) hesablamaq. Müştərilərdən yeməyini yedikdən sonra çox oturmaması gözlənilir. Buna ən bariz örnək mcdonalds'daki oturacaqları göstərmək olar. Bu oturacaqlar bəlirli bir vaxtdan sonra insana rahatsızlıq verəcək şəkildə dizayn edilir.
3) təxmin edilmək. Satıcı və alıcı arasında təxmin göstəriciləri vardır. Satıcı robot kimi yazılan sözlərdən istifadə etməli və alıcı ona görə cavab verməlidir. Ritual önəmlidir.
4) nəzarət. Texnologiya vasitəsi ilə çalışanlara nəzarət var. Bu texnologiyalar bir müddət sonra çalışanların yerinə keçəcək. Bəzi yerlərdə keçmişdir. Kartof qızardan maşın kartoflar qızardıldıqdan sonra siqnal vasitəsilə çalışana bildirim verir.
5) rasionallığın məntiqsizliyi. Çalışanların robot kimi işlərinə çalışması insanlıqdan çıxardır. Ən bariz nümunəsi budur..