allahın varlığının sübutları

fəlsəfədə ən geniş müzakirə olunan məsələlərdən biridir. allah varmı? varsa necə sübut oluna bilər? bu barədə fikir ayrılığı müxtəlif baxışların yaranmasına səbəb olmuşdur. təxminən 20- ə yaxın (bəlkədə çox) sübut məlumdur. bunları konkret sübut adlandırmazdan əvvəl bir cəhd kimi də dəyərləndirmək olar. bu sübutlar arasında ən geniş yayılanları bəşəri sübut, teleoloji, kosmoloji , və ontolojidir. bəşəri sübutda deyilir ki, əgər yüzillər, minillər boyunca insanlar allaha inanıbsa, deməli bu qədər insan (söhbət milyonlardan,milyardlardan gedir) yanıla bilməz. lakin bu sübut ağlabatan olsa da, antitezis qoyulur: yüzillərdir insanlar yerin tısbağa üzərində olduğunu düşünürdülər. bəs nə oldu? yanıldılar. digər sübut teleoloji sübut adlanır. teistlər iddia edir ki, hər şeydə bir nizam, uyğunluq vardır. fəsillərin bir birini əvəz etməsi, yaxud insanın bədəni, gecə-gündüz yaxud ilin ayları, və s bunun kimi şeylər nizamdır. allah tərəfindən tənzimlənib, nizamlanıb. lakin bu sübutunda antizesisi var. belə ki, əgər insan əzəldən 3 gözlü olsaydı, 2 ağızlı və s. bu indiki situasiya üçün nizam sayılmayacaqdımı? yaxud yağış göydən yerə deyil yerdən göyə fışqırsaydı bu nizam olmayacaqdımı? vulkanların püskürməsi, zəlzələlər budurmu nizam? ümumiyyətlə nizam nədir axı?nizam nisbi anlayışdır. digər sübut digərlərinə nisbətən daha ağlabatandır bu kosmoloji sübut adlanır. allahın varlığı səbəb-nəticə əlaqəsiylə sübuta yetirilməyə çalışılır. belə ki, bu sübutda deyilir: heç bir şey öz özünə mövcud ola bilməz. hər şeyin bir səbəbi var. deməli, bu səbəb allahdır amma onun səbəbi yoxdur və o, özü özünün səbəbidir. necə ki quranda deyilir: "allah doğmayıb, doğulmayıb". bu sübutun da antitezisi var. və deyilir: bu səbəblər zəncirində, hər şeyin bir səbəbi varsa, niyə də allahın səbəbi olmasın. teistlər deyirki, allahın səbəbini axtarmaq absurd və mənasızdır. çünki onu tapsaq belə, yenə bir sual ortaya çıxacaq bəs onun səbəbi? sonra onu da tapsaq yenə eyni sual ortaya çıxacaq. təsəvvür edin belədir: allah-onun səbəbi (x1 qüvvəsi)->x1 in səbəbi x2 qüvvəsi-> x2 nin səbəbi x3 və s. göründüyü kimi sonsuzdur və bu zəncir uzanıb gedir. amma antitezis də bir o qədər sağlam və möhkəmdir. deyilir: əgər allahın varliginda səbəb axtarırıqsa və bu səbəblər zəncirində sonsuzluğu dəlil gətirərək dayanır və onu sübuta yetirdiymizi düşünürüksə, yanılırıq. bəlkə problem insan idrakının məhdudluğundadır, biz sonsuzluğu dərk edə bilmirik. digər tərəfdən, əgər allahın səbəbini axtarmaq bizi sonsuzluğa aparırsa, niyə də buna cəhd edirik. qoy elə allah özü özünün səbəbi olduğu kimi, ən son çıxış nöqtəsi kimi dünyanı götürək və orda duraq. qoy elə dünya bizim səbəbimiz, özü də özünün səbəbi olsun. niyə məhz allah? digər bir sübut ontoloji adlanır və ən geniş yayılmışıdır. deyilir ki, əgər allah anlayışı varsa deməli allah da varməsələn bunun kiçmi : allah yoxsa nəyi inkar edirik?. antitezis isə belədir. anlayışın olması heç də onyn varlığının olması anlamına gəlmir. məsələn təpəgöz, əjdaha, frankşteyn kimi anlayışlar var amma belə varlıqlar yoxdur.
ümumiyyətlə fəlsəfədə bu məsələ hər zaman diqqət mərkəzində saxlanılmışdır. hətta akvinalı foma da allaha 4 sübut verir və kant sonradan bu sübutları kökündən məhv edir. istənilən halda. fikir ayrılığı həmişə olub, hər zaman da olacaqdır.

francis bacon

bekon ingiltərədə, varlı zadəgan ailəsində doğulmuş, gənc yaşlarından başlayaraq təbiətşünaslıqla, məntiq, siyasət və fəlsəfəylə maraqlanmışdır. kembric universitetində oxuyarkən elmlərrin öyrənilməlilməsinə sxolastik yanaşma və təhlili bekonu qane etmirdi. təbiət elmlərinin öyrənilməsində buraxılan səhvlərə toxunan bekon, təbiətə yanaşmada ilk öncə təbiətin özündən başlamağın, onu öyrənib tədqiq etməyin labüdlüyünü qeyd edirdi. təbiət elmlərini şərh edərkən, təbiət haqqında konkret və dəqiq bilikləra sahib olmaq lazımdır. bekon bir müddət fransafa yaşamış, atasının ölümündən sonra londona geri dönərək, onun ticarət işlərini davam etdirirmişdir. artıq zadəganlar arasında xüsusi nufuz qazanan bekon ciddi elmi diskussiyalarda iştirak edir və siyasətlə daha yaxından maraqlanır. siyasətə olan xüsusi marağı onu siyasi xadim kimi məşhurlaşdırır. çox keçmir ki, lord rütbəsi alan bekon bir müddət sonra lord-kansler vəzifəsinə yüksəlir. lakin bu o qədər də uğurlu alınmır, haqqında rüşvətxorluğa görə cinayət işi başlanır və vəzifəsindən uzaqlaşdırılır. buna baxmayaraq, bəraət alan bekon bir daha siyasətə qayıtmır və yaradıcılığını tamamilə məntiq və fəlsəfə sahəsinə istiqamətləndirir. bekon materialist idi. həmçinin də emprizmin və tədqiqat metodu olan eksperimentin banisi hesab olunur. engels və marks onu eksperimentləşdirici elmin banisi hesab edirdilər. onlar qeyd edirdi ki, ola bilsin bekon materializm sadəlövh və bəsitfir,lakin buna baxmayaraq yeni dövr fəlsəfəasi üçün çox şey demək idi. o, materialist kimi hər bir obyektin, əşyanın atomlardan təşkil olunduğunu qeyd edirdi. atomlar ən kiçik hissəciklər olup, müəyyən materiaya, formaya malikdirlər. bekon təbiət elmlərinə dair çoxlu dəyərli əsərlərin müəllifidir. təbiətin öyrənilməsində induktiv və deduktiv metodlara istinad edirdi. cəmiyyətə dair baxışları onun "yeni atlantida" və "henrixin tarixi" əsərində üzə çıxır ki, bekon ilk əsərində utopik cəmiyyət və quruluş yaratmağa çalışaraq, cəmiyyətin rifaha çatmasında və inkişafında elmin rolunu şişirdirdi. ikinci əsərində isə ingiltərə ictimai quruluşuna toxunan filosof henrixin hakimiyyəti vaxti üzə çıxan nöqsanları qeyd edir, onların aradan qaldırılması üçün mexaniki materialismin rolunu qeyd edirdi. qeyd etmək lazımdır ki, bekon teist idi və yaradıcı qüvvə kimi tanrının mövcudluğunu qəbul edirdi. o, "ikili həqiqət" konsepsiyasını qəbul edir və deyirfi ki, 2 cür həqiqət var : 1. dini həqiqət. 2. fəlsəfi həqiqət. dini həqiqət tanrı haqqında olan həqiqətdir, fəlsəfi həqiqət isə dərk olunmuş, idrak süzgəcindən keçirilmiş həqiqətdir. bəzi hallarda, və demək olar ki əksər hallarda dini həqiqət fəlsəfi həqiqət tərəfindən məhdudlaşdırılır. ruh haqqında da danışan bekon burada hissi (cismani ruh) və ağlasığmaz (tanrı tərəfindən verilən ruh) ruhu qeyd edirdi.
bekon idrak sahəsində müstəsna xidmətlər göstərmişdir o, dərketmədə hissi idrakın rolunu xüsusilə fərqləndirirdi. və deyirdi ki, təcrübi idrakla hər şeyi dərk etmək olar. elə bir obyekt yoxdurki onu öyrənərkən, əvvəlcə hisslərimizdən keçməsin. frensis bekon insanın dərk etmə prosesində 4 cür yanılmanı göstərirdi. bunlar bekon kabusları da adlanır. : 1. cins, 2.mağara, 3.teatr, 4. bazar yanılmaları. cins yanılmaları insan təbiətindədir bəzən anadangəlmə olur. bu yanılma ona görə yaranır ki, insan öz təbiətiylə şeylərin təbiətini qarışdırır. mağara yanılması fərdin öz yanılmasıdır. insanlar müəyyən yuvalarda yaşayır və fərdi keyfiyyətlərinə görə fərqlənirlər. bir kitabi müxtəlif fərdlər oxuyur, müxtəlif cür təhlil edirlər. bazar yanılmaları isə insanların ünsiyyət prosesində meydana çıxır. insanlar köhnəlmiş sözlərdən istifadə edirlər. teatr yanılması isə bekon dövrünün və ona qədərki fəlsəfənin yanılmasıdır. hər bir fəlsəfi təlim sanki teatrı xatırladır və təxəyyül məhsuludur. bekon bütün yanılmaların aradan qaldırılmasında induktiv metoda əsaslanırdı

aşura

yüzillərdir kürəyimizi qançır edən dəmir zəncirləri bircə dəfə olsun düşüncəmizə çırpmış olsaydıq, o zaman üzümüzə açılan cənnət qapıları bizi cəhənnəm girdabından xilas edərdi.
aşura günü kimə görəsə sıradan, bəsit bir gün kimi görünə bilər lakin bu gün ağırlığını hər birimiz çiyinlərmizdə hiss etməliyik. çünki biz inqilabı, mübarizliyi və ən əsas da idealogiya uğrunda fədakarlığı imam hüseyndən öyrəndik. və belə ki lev tolstoyun bu fikri yerinə düşür. "mən istərdim ki məni müsəlman hesab edəsiniz. çünki nə tövratın, nə zəburun, nə də incilin imam hüseyn kimi qəhramanı olmadı."

teyyar de şarden

modernist təlim olan teyyardizm özünəməxsusluğu ilə fərqlənir. teyyardizm dini müstəvidə araşdırılaraq xristian katolik mühitində daha çox görüntüyə gəlir. teyarrdizmin özünəməxsusluğu onda idi ki, burada din və elm vəhdətdə çıxış edirdi. hər iki anlayışı vahid konteksdə verməyə çalışan teyyar qeyd edirdi ki teyyardizm elmində dini dəyərlər, teyyardizm dinində isə elmi biliklər müasirliyi özündə əks etdirir. əslində din və elm arasında o qədər də fərq yoxdur. çünki ikisinində obyekti eynidir, yəni insandır. 18 yaşındaykən teyyar xristian iuezid ordeninə daxil olur və əlcəzairdə şərq fəsəfəsini dərindən mənimsəyir. katolik kilsəsinin təzyiqləri ilə fransani tərk edən teyyar ömrünün qalan hissəsini çin və bruneydə keçirmişdir. abş da isə vəfat etmişdir. və ölümündən sora katolik kilsəsinin təzyiqi ilə teyyarın kitabları yandırılmış və oxunması qadağan olunmuşdur. lakin bütün qadağalara baxmayaraq ölümündən sonra əsərləri təkrar çapa verilmişdir və ən çox oxunulan mühit də məhz katolik kilsə mühiti olmuşdur. teyyar təkamülçü idi. inkşafın əsasında təkamülün durduğunu deyən teoloq qeyd edrdi ki təkamül fərdin daxili enerjisi hesabına baş verir və burada həyat öncəsi proseslər əsas təkan verici qüvvə rolunu oynayır geosfera-biosfera-psixosfera-noosfera (zəka sferası) arasındakı əlaqələrə toxunan şardel özün məşhur "insan fenomeni" əsərində insan növlərini aşağıdakı kimi mərhələlərə ayırırdı : 1.avstropetiklər 2. pitekantroplar 3. sinantroplar 4. neadertal 5. homo sapiens.
teyyar bioloji təkamül konsepsiyasına əsaslanaraq darvinin ideyalarından çıxış edirdi. teyyarın təkamülçülüyü xristianlıq .eləcə də islamda adəm və həvva haqqında olan mifi kökündən sarsıtdı.və təkamülü ön plana keçirdi məhz buna görə da xristianlıq hələ də teyyarın ideyalarını həzm edə bilmir.

personalizm

fəlsəfədə əsas təlimlərdən biri hesab olunur. şəxsiyyət fəlsəfəsi kimi də tanınır. personalizm german lötse və fridrix şleymaxerin adı ilə bağlıdır. alman personalizminin inkşafına ən böyük tövhəni maks şeler və nitşe vermişdir. hətta rus fəsəfi mühitində də əsas cərayan kimi özünə dayaq tapan şəxsiyyət fəlsəfəsi berdyayev və şetsovun təqdimatında görüntüyə gəlir. personalizmin inkşafı demək olar ki ekzistensializmlə sıx bağlılıq ifadə edir və bəzən qarışdırılır. personalistlər şəxsiyyət, onun formalaşması, buna təsir edən amillər (bioloji və sosial), fərd , fərdiyyət kimi məsələləri diqqətdə saxlayır və araşdırırdılar . personalizm yüksəlişin son mərhələsini "super person" adlandırırdılar. özündən sonra bir sıra təlimlərə ciddi təsir göstərən personalizm xüsusən neofreydizmdə (ən çoxalfred adler və erix frommun psixoloji tədqiqatlarında) daha qabarıq şəkildə görüntüyə gəlir.

arthur schopenhauer

polşanın qdanski şəhərində, varlı tacir ailəsində dünyaya göz açan arthur schopenauer mükəmməl təhsilə yiyələnmiş, təhsil aldığı müddətdə fransız, ingilis və latın dillərini də öyrənmişdir. 18 yaşında olarkən atası evlərinin önündəki arxa düşərək vəfat edir. belə ki , o dövrdə alman mühitində esas qələm sahiblərindən olan anası. ərinin vəfatından heç bir ay keçməmiş arturla birgə reymark şəhərinə köçür və volfrang höteylə münasibəti başlayır. bundan hiddətlənən artur anasını atasının ruhuna xəyanətdə günahlandıraraq, onu birdəfəlik tərk edir və atasının yarımçıq qalan ticari işlərini davam etdirir. schopenhauer qərara gəlir ki fəlsəfəylə daha ciddi şəkildə məşğul olsun və bu məqsədlə fixte fəlsəfəsinin təsiri altında napaleon qoşunlarına qarşı döyüşməkçün ordu sıralarına yazılır. lakin qisa bir müddət ərzində yanlış addım atdığını dərk edərək, fixtedən və ordudan imyina edir, fəlsəfədə müstəqil fəaliyyətə başlayır.ilk olaraq hötenin "rənglər haqqında" adlı romanıyla tanış olur .sonra doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir və qərara alır ki, əsas məqsədi alman gəncliyini hegel tilsimindən xilas etsin. o həmin dövrdə özünün ən məşhur əsəri olan "dünya təsəvvvür və iradə kimi" əsərini yazır. kitabın çapı üçün nəşriyyata müraciət edən schopenauer yalnız 16 il sonra xəbər alır ki, yazdıqları lazımsız hesab olunaraq atılmışdır. bütün bu olanlardan sonra ruh düşkünlüyü yaşayan artur frankfurta gəlir və ömrünün sonuna kimi burada yaşayır. atman adlı iti ilə birgə. artur səylərini davam etdirir və sonda berlin universitetinə dosent kimi dəvət alır. məqsədinə biraz da yaxınlaşan artur düşünür ki, artıq hegel fəlsəfəsinin puçluğunu ve əhəmiyyətsizliyini alman gəncliyinə sübut etməyin vaxtı gəlib çatmışdır. bu məqsədlə hegelin auditoriyasına yaxın auditoriya seçən artur hətta mühazira saatını belə hegelinkiylə eyni vaxta salır. arturun ilk cəhdi uğurlu alınır. o ilk mühazirəaində bütün auditoriyanı doldurur. lakin 2-3 cü mühazirələrində hegelin auditoriyası dolub daşdığı halda, arturun mühazirələrində 6-7 nəfər olardı. bundan qəzəblənən artur hegelə təhqiramiz məktub yazaraq universiteti tərk edir və yazır ki, mənim 2 düşmənim var: birincisi hegel dialektikası, ikinci isə alman və avropa materializmidir. lakin qəbul etmək lazımdır ki, arturun rəqibi çox güclü idi. 1830 cu ildə berlində yayılan epidemiyaya görə şəhəri tərk edərək, frankfurta qayıdır. hegel isə epidemiyanın qurbanı olur. və 1832 ci ildə vəfat edir. hegeldən sonra alman fəlsəfəsi sanki başsız qalır. və bir dahiyə təlabat yaranır. bu yalnız artur schopenauer ola bilərdi. bu məqsədlə şopenaueri axtarmağa başlayır, frankfurtda kafelərin birində sərxoş halda tapırlar. bundan sonra arturun həyatında dönüş baş verir. onun əsərləri təkcə almaniyada deyil, eləcə də bütün avropada məşhurlaşmağa başlayır. ve getdikcə nüfuzu artır. hətta məşhur bəstəkar richard wagner özünün "nibelung ring" (nibelunq üzüyü) adlı əsərini məhz schopenauer fəlsəfəsinə həsr etmişdi. hətta deyilənlərə görə hitler her gecə bu musiqini dinləyərmiş. artıq bahalı məclislərdə, mərasimlərdə iştirak edən artur bu həyata uyğunlaşa bilmir və öz səssizliynə geri dönür. schopenauer fəlsəfi dünyasında, yəni bu pessimizmin içərisində dünyaya səs salan bir çox şəxsiyyətlər: freyd, nitşe, hitler, tolstoy və s. bu kimi dahi şəxsiyyətlər yetişərək, schopenauer ruhunu öz yaradiciliqlarinda mükəmməlcəsinə yaşatmışlar.
schopenauer qadınlara qarşı birmənalı olaraq əks mövqedə dayanmış, qadınların əsl simalarını aşkara çıxarmışdır. təbii ki qarşı cinsə qarşı bu cür münasibəti uşaqkən aldığı psixoloji travmadan irəli gəlsə belə, istənilən halda onun fikirlərində bir həqiqət gizlənirdi. qadınlara qarşı sərt və kəskin tənqidi fikrləriylə seçilən artur "eşqin metafizikası" adlı əsərində yazır: qadinlara inanmaq əbəsdir. çünki onlar gün ərzində çox ciddi yalanlar söyləyir və bunu ustalıqla gizlədə bilirlər. qadınlar elmlə, incəsənətlə məşğul olmamalıdırlar. onsuz da bu sahədə heç bir nailiyyətləri yoxdur. deyinməkdən və qiybət onların fəaıiyyətlərinin başında gelir. hətta qədim yunanda qadinlara teatra gəlmək qadagan olunmuşdu. artur qeyd edir ki, fikir verin 18-20 yaşlarında bir qız 2-3 yaşında uşaqlarla necə uşaq kimi oynayır. qadinlara qarşı sərt mövqeyinə qarşı artur vaxtaşırı olaraq feministlər tərəfindən tənqidlərə və hətta təhqirlərə məruz qalmışdır
schopenhauer deyirdi ki biz dünya insanlarına həqiqəti göstərmək istəyiriksə, bu yalnız şərq və qərb irrasionalizminin vəhdətində mümkün ola bilər.və yalnız bu halda, bu iki qütbün birləşməsində "dünya ruhu" özünü bütün çılpaqlığı ilə görüntüyə gətirə bilər. filosof yazır ki, biz öz arzu və arzu və istəklərimizin arxasıyca qaçır və nəyisə dəyişdirməyə cəhd göstəririk. lakin anlamiriq ki, heç nə bizim arzu və istəklərimizdən asılı deyil. bizi idarə edən iradə var ki, bu da bizdən kənardadır. artur qeyd edir ki, biz öz düşüncəmizlə dünya ruhunu dərk etmək istəyir və ona hakim kəsilməyə çalışırıq. sonda isə bir həqiqət bəlli olur ki, ruhumuz və düşüncəmiz dünya ruhundan asılıdır. pessimist mövqedən çıxış edən artur yazır: bu dünya var olan dünyalar arasında ən pisidir . hətta o qədər pisdirki, bir mm də pis olsaydi, demək olar ki mövcud ola bilməyəcəkdi. bizim yaşam uğrunda ettiyimiz cəhdlər boşdur. çünki bütün şeylərin sonunda bir həqiqət durur o da ölüm. və məhvolma. arturun ölümü də həyati kimi acılı olmuşdur o, frankfurtda kafedə masa arxasında ölü vəziyyətdə tapılmışdır. gec də olsa alman xalqı arturun dəyərini anlamış oldu

nitşenin tanrı öldü frazası

fəlsəfi fikir tarixinin ən böyük simalarından biri və deyərdim birincisi olan dahi alman filosofu nietzschenin ən mübahisəli fikirlərindən biri də tanrı öldü frazasıdır. bu fraza filosofun ən məşhur əsəri olan "zərdüşt belə buyurdu"da görünrüyə gəlir. demək olar ki, fəlsəfi təfəkkürdə inqilabi ideya olmaq baxımından yeni fəlsəfi baxış açısı, mühit formalaşdırır. çoxsaylı mütəffəkkirlər tərəfindən bu frazaya dair müxtəlif yanaşmalar irəli sürülmüşdür. bu frazanı subyektiv nöqteyi nəzərdən açmağa çalışacağam. əvvəla nietzsche nin nihilist olması bəllidir. dəyərlərdən, əxlaqi normalardan imtina mütəffəkkirin baxışlarının mərkəzində durur. belə ki, bu əxlaq ,normalar dini aspektdən yanaşıldıqda ,məhz tanrı tərəfindən bizlərə verilib. məgər bu dəyərlər əbədidirmi? onları söküb atmaqla, kökündən baltalamaqla sonuna çıxmaq mümkündürmü? xeyr. bunun bir yolu var. o da bu dəyərlərin təqdimatçısı olan tanrını öldürmək. burda söhbət cismani varlığın, yaxud şüurda ideal bir qüvvənin məhvindən getmir. söhbət günahkar qismində görüntüyə gələn tanrının ölümündən gedir. bəli, tanrı öləcək, yenisi doğulacaq. o tanrı ki, übermensch onun yerində olacaq. artıq tanrı öldü, onu biz öldürdük. ümid edirik ki onun yerinə daha layiqlisi keçəcək. o köhnə dəyərləri, qayda və normaları özüylə apardı. elə bir doğulsun ki, o artıq yeni dəyərlər gətirsin və özü heç bir şey qarşısında əyilməsin. necə ki, martin haidegger qeyd edir: "köhnə tanrılar bizi çoxdan tərk edip, yenilərisə hələ də gecikməkdədir".

edip kompleksi

psixoterapiyaya ilk dəfə olaraq psixoanaliz yanaşmanın təqdimatını verən dahi alman psixoloqu zigmund freydin bu sahədə nailiyyətləri sonsuzdur. bir sıra psixoloji nəzəriyyə və konsepsiyaların əsasını qoyan freydin edip kompleksi də nəzərdən kənarda qalmamalıdır. bu kompleks antik dövrün nümayəndəsi sofoklun edip əfsanəsindən götürülmüş və freyd tərəfindən işlənilmişdir. freyd iddia edir ki, cinsi yetişkənliyin fallilik dönəmində (3-5 yaş arası) bu kompleks özünü biruzə verir. yəni bu yaşda oğlan uşaqları qarşı cinsə qarşı ilk hisslərini yaşayır, simpatiya duyurlar. daha dəqiq desək onun valideynindən yəni anasından söhbət gedir. bu yaşda oğlan uşaqları analarını atalarına qısqanır, onların bir vaxt keçirməsinə mane olur, hətta bəzi hallarda atalarına düşmən nəzərlərlə yanaşırlar. bu proses genetal dövrdə artıq başa çatır, eyni vəziyyət freydin elektra kompleksində də öz əksini tapır ki, burda isə tam əksinə, yəni qız uşaqları atalarını analarına qısqanır, şüuraltı olaraq ataya sahiblənməyə, onunla daha çox vaxt keçirməyə çalışırlar. necə ki qədim əfsanədə olduğu kimi, edip atasını öldürərək anası ilə evlənir.