beyinlə görmək

1960-cı illərdə viskonsin universtetinin neyroloqu paul bach-y-rita gözdən əlillərin yenidən görməsinin yollarını araşdırmağa başladı(p.bach-y-rita, tactile sensory substitution studies"). Belə ki, atası infarkt keçirmiş, səhhəti pisləşmək əvəzinə möcüzəvi şəkildə yaxşılaşmışdı. Paul isə beynin dinamik şəkildə yenidən təşkil olunma potensialına heyrətlənmişdi.
Bu suala cavab axtarırdı: beyin bir duyğunu başqası ilə əvəz edə bilərmi? Paul axırda gözdən əlillərin lamisə duyğusuna cihaz vasitəsilə taktil bir mənzərə təqdim etmək qərarına gəldi(bach-y-rita, collins, saunders, white and scadden. "Vision substitution"). Cihazın iş prinsipi belə idi:
insanın alın nahiyəsinə yerləşdirilmiş bir videokameraya gələn videoməlumat çiyinə bağlanmış kiçik vibratorlara ötürülür. "Bunun görməklə heç bir əlaqəsi yoxdur" - deyə düşünəcəksiniz.
Gözləri görməyən təcrübə iştirakçıları bu vizual və taktil eynəkləri taxıb bir həftə gəzdikdən sonra yeni şəraitdə yönlərini daha asan tapmağı bacarırlar. Çiyinlərində hiss etdikləri titrəyişləri üz tutacaqları istiqamətin informasiyasına çevirə bilirlər. Amma məsələnin əsas təəccüblü cəhəti bu deyil. Əsl təəccüblü məqam taktil qıcıqları qavramağa, onların vasitəsi ilə görməyə başlamalarıdır. Cihazdan lazımi qədər istidafə etdikdən sonra beynə ötürülən bu taktil informasiyalar koqnitiv(idraki) tapmaca kimi qalmayıb vasitəsiz duyuma çevrilir(eagleman. "Live wired)
Bu kimi digər duyğu mübadilələri də intensiv şəkildə araşdırılır(sensory substitution: limits and perspectives", touching for knowing cognitive psychology of haptic manual perception, həmçinin "live-wired"). Məhşur alpinist eric weihenmayer -i xatırlayın. Bədənini yuxarıya doğru itələyərək, kiçik qaya oyuqlarından və çıxıntılardan tutaraq dimdik qayalıqlara addım-addım dırmaşır. Gözlərinin görməməsi onu bu son dərəcə təhlükəli səfərdə 2 qat müvəffəq edir. Vayenmayer retinoskizis adlı nadir göz xəstəliyi ilə dünyaya gəlmiş və 13 yaşında görmə qabiliyyətini itirmişdi.
Bu hadisə onun alpinistlik arzusuna mane ola bilmədi. 2001-ci ildə everest zirvəsinə qalxan ilk gözdən əlil alpinist oldu. Artıq 600 kiçik elektroddan ibarət "brainport" adlı lövhəciyi ağzında gəzdirərək dırmaşır. Dil dadbilmə orqanı olduğu halda, səthinə uyuşma hissi verən elektrod lövhəsi yerləşdirildikdə nəmli və kimyəvi mühiti sayəsində qüsusuz beyin-makina interfeysinə çevrilir(cross-modal plasticity revealed by electrotactile stimulation of the tongue in the congenitally blind, həmçinin bach-y-rita. "Emerging concepts of brain function", journal integrativ neuroscince 4 (2005), 181-205).

Lövəhəcik video görüntüləri elektron siqnallarına çevirərək dilin görmə duyğusuna aid(uzaqlıq, forma, hərəkətin istiqaməti və ölçü kimi) xüsusiyyətləri qavramasını təmin edir. Bu mexanizm bizə gözümüzdən çox beynimizlə gördüyümüzü xatırladır. Əvvəllər Eric kimi gözdən əlillərə kömək etmək üçün təkmilləşdirilən cihazın yeni versiyalarında lövhəciyə infraqırmızı və hidroakustik(sonar) siqnallar da ötürülür. Beləliklə, dalğıcların bulanıq sularda, əsgərlərin qaranlıq havada 360 dərəcə görməsinə imkan verir(yancey hall, "soldiers may get "sight" on tips of their tongues", national geographic news, 1 may 2006)
Erik dilin bu görmə siqnallarını başlanğıcda qeyri-müəyyən kənarlar və şəkillər kimi qəbul etdiyini, ancaq siqnalları daha dərinlərdə qavramağı və ya aydınlaşdırmağı sürətlə öyrəndiyini bildirmişdi. O, artıq qəhvə fincanını rahatlıqla əlinə götürə, futbol topuna vurub qızı ilə paslaşa bilir(b.levy, "the blind climber who "sees" with his tongue", discover, 23 iyun 2008)

David Eagleman ~ incognito

prozopaqnoziya

insanların üzünü unutma xəstəliyi. Prozopaqnoziya xəstələri tanış olan və olmayan insan üzlərini ayırd edə bilmirlər. Belə xəstələr tanış adamları ancaq alın nahiyəsindəki saçların quruluşuna, yerişlərinə və ya səslərinə görə tanıyırlar. Bu qüsur üzərində işləyən Daniel Tranel və antonio damasio adlı tədqiqatçılar məntiqli bir təcrübəni sınaqdan keçirdilər: prozopaqnoziya xəstələri insanların üzlərini şüurlu şəkildə tanıya bilməsələr də, görəsən, tanış üzləri görəndə dəriləri hiss olunan(ölçüləbilən) reaksiya verir yoxsa yox? Nəticə müsbət idi. Bu insanlar üzləri tanımadıqlarını israrla desələr də, beyinlərinin bir hissəsi tanış üzlərlə yad üzləri bir-birindən ayırd edə bilirdi.
David eagleman ~ incognito

sözaltı səhnəcik

Naməlum yazar party keçirdir, naməlum yerdə.
Birinci hissə (görüş):

Kafka(tələsik) içəri girir: nə yaxşı heç kim gəlməyib?(saatına baxaraq) Təyin olunan vaxta artıq bir neçə dəqiqə qalıb.

Fantamaz(təmkinlə): mən buradayam kafka, həmişə burada idim.

Kafka(qaranlıqda fantamazı seçməyə çalışaraq): bəs başqaları haradadır?

Bu vaxt Hail qapıdan içəri atır özünü.

Hail: tək sənsən kafkajdjsaj?

Fantamaz(bezgin): bir də mən.

Hail(ifadəsiz bir tövrlə): görmədim ühü ühü

Kafka: o birilər haradadır?

Fantamaz: yəqin ki tam zamanında gələrlər, söz6 mədəni, intellekt insanların toplaşdığı yerdi, harada olsa gələrlər, gecikməzlər, gözlətməzlər bizləri.

Qapıdan 2 nəfər içəri daxil olur

Omnia: ala xiyar elə onu deyirəm də. 17472848 dollar pulumu qoymaq üçün düzəltdirdiyim seyfin içində qalmışdım səhvliklə.

Kəllə(təəccüblü və bezgin): bunu bacara bilmək üçün xüsusi istedada sahib olmalısan aq. Hətta allahvergisinə.

Omnia(qürurla): mənim bu dazımda nələr var bilsən...

Hail: necəsinidshsjsj ühü ühü?

Omnia: nəy?

Hail: deyirəm yanı necəsifnfjd ühü?

Kəllə(qorxu və həyəcanla): deyəsən boğazında nəsə qalıb!

Fantamaz(əlini alnına vuraraq): deyir "necəsiniz".

Omnia: həə, yaxşıyıq, sən necəsən Hail?

Hail(təbəssümlə): yaxşıyam

Qapı açılır, bir qrup insan içəri girir.

Nellie(razılıqla): demişdim də gəlmiş olarlar.

Reyn: miyav

Turalbaijan: salam bəylər, hökümətin apardığı göt kimi siyasətin sayəsində tıxacda ilişmişdik.

Omnia(təbəssümlə): salam, deyərdin qızıl pərvanəli helikopterimi göndərərdim də...

Kəllə(əsəbi): onda biz niyə avtobusla gəldik ə göt?(zövq və həyəcanla) Həm şofer düşəndə mənə barmaq atdı...

Bu vaxt 2 nəfər söhbət edə-edə içəri girir:

Eva zaynn(sualedici nəzərlərlə): biraz şişirtmədiyinə əminsən?

Maria(qaşqabaqlı): yox e, mən elədə çox şey istəmirəm ki. Anlayışlı, təvazökar, savadlı, ağıllı, istiqanlı, yaraşıqlı, xarizmatik, ahəngdar səs tonlu,  varlı, romada villası, dubayda göydələni, mars da koloniyası, bir də sağ lopunda da ürək formasında doğum ləkəsi olsun. Dedim axı çox şey istəmirəm...

Kafka(istehza ilə, öz-özünüə): eləsini tapsan denən məni də siksin...

Sarayfüqərası, apollo, exlaqsızexlaqlı, hərtərəfli insan və aygun_news içəri girərək hərkəsi salamlayırlar.

Aygun: uşaqlar interneti olan wifi açsın, röya təzə single çıxardıb, sözlükdə paylaşım.

Reyn: açdım, adı: miyavmiyav, kodu da: miyavmiyav123

Kəllə: reyn, səncə də məstan olmağı çox böyütmürsən?

Reyn(razılıqla): yox, niyəki miyav? Məstan olmaq mənim üçün böyük bir şərəfdir, gəl sənə yağlı boya ilə çəkdiyim miyav rəsmlərini göstərim.

Reyn çantasını axtaranda satanist ayini vaxt çəkdirdiyi şəkillər yerə səpələnir.

Reyn(özünü itirir, təlaşla): ham ham

Yazarlar şəkilləri toplamaqda reynə kömək edir.

Sabi içəri daxil olur, yazarları salamlamağa çalışır.

Sabi: salam uşaqlar (12 əjdaha, 7 favori, 4 maraqlı)

Sabi: uşaqlar, dedim ki salam (14 əjdaha, 4 favori, 6 maraqlı)

Sabi: amınıza qoyum (22 əjdaha, 9 favori, 11 maraqlı)

Hail: salam sabifjshsj

Daha 2 nəfər içəri daxil olur:

Qubadlı(razılıq və qürurla): mən də dedim ki:
"ı don't know half of you half as well as ı should like; and ı like less than half of you half as well as you deserve" . onun üz ifadəsini görməli idin e.

Bakirfikir(bezgin, əlində iri bir lupa ilə): bilirəm dostum, artıq 29cu dəfədir danışırsan bu hekayəni. Gəl ondansa baxaq görək troll filan varsa loplarını aralayıb 2ci deşiyi açaq.

Qubadlı(həyəcanla): ala mən də dedimki(gülərək):
"ı don't know half of you half as well as ı should like; and ı like less than half of you half as well as you deserve" . (Gülməyə davam edir)

Bakir(dərindən nəfər alaraq, yorulmuş): bilirəm, bax gör troll varsa...

Qubadlı: ala mən də dedim ki...

Bakir: .......

Kafka(kəllənin qulağına): gəldilər yenə açdığım başlığın amına qoyanlar.

Nellie bunu eşidir.

Nellie(sevinc və iştahla): amına qoyanlar hə?! gedim tez xəbərləyim!

Yazarlar moderasiya heyətini salamlayırlar, qapıdan bir nəfər daha peyda olur. Bütün gözlər ona çevrilir.

Albert: bu ki timidusdur.

Hail(həyəcanla): dhdjsjssjfjs

Turalbaijan: salam timidus

Timidusdan səs gəlmir...

Albert(sevinclə): təzə sözaltı hekayəmiz hazırdır "arxaya salto atmaq istəyəndə tavana sıçmaq".

Omnia(sarayfüqərasına): sənin bəzi entrylərini o qədər bəyənirəm ki arada fake profilimlə də girib əjdahalayıram, belə davam et igid.

Nellie bunu eşidir.
Nellie(iştahla, öz özünə): gedim tez xəbərləyim.

Sabi: uşaqlar party haçan başlayır? (11 əjdaha 3 favori 7 maraqlı)

Sabi: uşaqlar söz soruşdum axı (8 əjdaha 4 favori 6 maraqlı)

Sabi: .... (21 əjdaha 7 favori 4 maraqlı)

Timidus: salam, tural.

Turalbaijan(öz-özünə, heyrətlə): halal olsun, adam realda da mesaj qutusundakı kimi cavab verir. Görən də deyir nə vacib işi var e xiyarın. Hökümətin də burdan aq.

Apollo(təşvişlə): uşaqlar ayaqyolunda problem var. Mənbə: daşan unitaz.

Kəllə(gülərək): mən sıçmışdım bayaq ora...

Apollo(əsəbi): sənin aq. Mənbə: söyüş bazam

Omnia fantamaza içində bağlı qaldığı seyfin içindən çıxmasını danışa-danışa içkiləri hazırlayır və şənlik başlayır.

yazarların ən pis pərt olduğu an

O ki, kimsə sənə yemək çəkir ümumi boşqabdan, sən də müəyyən bir yerdən sonra deyirsən "bəsdi qoyma, bəsdi, bəsdi" , o yenə qoyur, sonra ikinci səfər ümumi boşqabdan yemək götürəndə sən lap dirəşirsən ki yox e qoyma o da yeməyi birbaşa başqa boşqaba qoyur, sən demə elə əvvəlcədən də o boşqaba qoymağı nəzərdə tutubmuş. Qalır adamın içində, boynunu çevirmədən gözlərinlə masanın arxasındakılara baxırsan görəsən ki kimlər fikir verib sənin bu göt vəziyyətinə.

P.s mən də hər dəfə yeməyi özüm çəkəndə stolu batırıram deyə başqasından xahiş edirəm bunu. Əksərəndə belə göt olma hadisəsi baş verir.

mesaj qutusunda sevişmək

bu sifarişi verən: mən sənin bildiyin qızlardan deyiləm
Ehh ifşalandıq da deyirəm. Özüdə burada utanılası bir şey var? Mən tez-tez edirəm özüdə adını açıqlamayacağım bir iki dostumla. Bir-birimizi tətmin edirik də aq bu nə aqresiv tövrlərdi? Hətta heç kim olmayanda sevişməyə özüm özümə mesaj yazıb masturbasiya da edirəm. Bundan təbii nə ola bilər? Xəyalım da var idi ki Timidusa yazım mesaj qutusuna qrup şeyi gətirsin hələ qrup da edək(birdən olsa hamı dəvətlidir)... nəysə canlarım sözüm onadı ki bu utanılası bir şey deyil, sadəcə pişiyən əli götünə çatmayanda deyir götüm poxludu. -*

unudulmaz məktəb xatirələri

Kəllə-qəndin entrysinin davamını yazım qoy mən də. Dərsdən rahat 10 dəqiqə filan keçib mən də yellənə-yellənə gəlirəm sinifə. Elə pilləkənləri çıxırdım ki gördüm bizim igid(direktor) aşağı düşür oradan, hiss elədim ki çox əsəbidi, pilləkənlər də dar idi həmin yerdə istəsə məni şapartdıya bilərdi(nəzərə alsaq ki həftədə 2 dəfə məktəbə gedirdim onda da 1-i təkcə idman dərsinə, haqqı var idi). Məndə də təhlükə anında başımla çiynim birləşir peysər çıxmaq ehtimalını sıfıra endirmək üçün. Bir sözlə hazır vəziyyətə keçdim. Düzü həmin vaxtlarda yaxşıca məşq edirdim bəlkə də direktor qorxub ki ataram onu aşağı, ya da mənə "sən haradasan ə" deyəndə udqunub, balaca küçük baxışları ilə gözlərinə zillənib "boğazım ağrıyır müəllim, dərman içib gəlmişəm" dedim deyə acıdı mənə. "Yeri itil sinifə" dedi, aşağı doğru tullana-tullana getdi. Mən də şütüdüm yuxarı yüksək sürətlə ki birdən çevrilib vurar, tez qalxdım yəni. Sinfin qapısına çatırdım gördüm içəridəm fəryad səsləri gəlir, boynumu düzəltdim girdim içəri. Bir də baxdım sinif qan rəvan. Hamıdan "o kimdi" "onun buna nə haqqı var" nidaları səslənir. Elə sinif rəhbərimizin dərsi idi. O da gah uşaqlara görə özünü üzülürmüş kimi göstərir gah da görünmüyən bir yerə keçib sevinc gülücükləri atmaqdan boğula-boğula qalır. Uşaqların sifətlərində ki dərin mənanı gördüm, o kədəri, o hüzünü, o göylərə, ərşə qalxmanın verdiyi müdrikliyi.. (da nə görəcəm aq hərəsinin sifətində bir beşlik, bir qızartı), kəllə-qənd hüznlə çöküb öz yerinə, hamını peysər çıxardan qaqaş sinifdə vurnuxur ki onu şikayət edəcəm mən star abituryentəm, onu sikdirdəcəm. Birinci anlamadım məsələ nə yerdədi. Soruşdum ki kəllə-qəndimizdən "burada noliyir" gözü zilləndi uzaqlara, üfüqü dalğalandıran dağlara, gözlərini heç oradan çəkmədən qayıtdı ki direktor sikti bizi, sonra da təfərrüatlarına keçdi kimi, harada, hansı pozada. Mən də dedim ki, axı mənlə qarşılaşdı pilləkəndə heç qozuna olmadı(olmuşdu e bu qədər yox). Əsas sikilməli olan mən idim onlara görə. Təbii ki sikilən 5-6 nəfər içində sikilməyən olanda adam bir ehtiyyat edir(özüdə əsəbi vaxtlarında). Yenə keçdim 100/100 peysər çıxmaya qarşı qoruma moduna ki birdən olarda ala bilməzlər hızzlarını 5-6 nəfər birləşib sikər məni. Direktor qızlara da yaxşıca öz sözünü soxub getmişdi. Aralarından sarı olan qız hamını peysər çıxardan qaqaşla sinifi təşkilatlandırırdı ki elə edək belə edək. Sonra gözlər mənə tərəf çevrildi ki yəni mənim münasibətim nədi məsələyə. Mən də gərdək gecəsindən bakirə çıxmış zorla evləndirilən qızın zəfər hissi ilə onlara tərəf baxdım ki yəni mənimki özümdədi şapşiklər. Sonra deyəsən bizimkilər direktorun yanına getdilər direktoru şikayət etmək, üçün axırı da necə oldu heç biləmmədim.

biz indi nəyik deyə düşünüb sevgili olarkən dinlənəcək mahnılar

bu sifarişi verən: nabifur
Tam başa düşmədim sualı amma bir-iki mahnı qoyum, səhvliklə nabifurla sevgili olsaq bunları dinləyərik yəqin * :d

(youtube: )

(youtube: )

(youtube: )

(youtube: )

yaprak dökümü

bu sifarişi verən: haillucifer
Rəşad Nuri Güntəkinin 1930-cu ildə yayınlanmış kitabı.
2005-2010-cu illər arasında da kitabdan seriala uyğunlaşdırılmış versiyası 174 bölüm olaraq kanal D tərəfindən yayınlanmışdır. Mənim anam baxırdı bu seriala xatırlayıram bəzi şeylər, necladan da xoşum gəlirdi.
(baxma: aman alirza bey tadımız kaçmasın)
(baxma: anaskmkalbim)
Musiqisi də məni daim uzaqlara aparırdı.

(youtube: )