andre gide

sən yox mən yox bəs kim kardashian · 2013-12-08

fransız yazar.the counterfeiters eserini ölmeden oxumaq ferzdir...

3. Andre Gide-in Qadınlar Məktəbi əsərində qadın kimliyinin yenidən qurulması: ədəbi təhlil

Qadınlar Məktəbi” köhnə və yeni nəsil arasındakı qarşıdurmanı və bu qarşıdurmanın azadlıqçı düşüncə ilə necə həll olunduğunu göstərən əsərdir. Romanda Eveline köhnə nəslin itaətkar qadın modelini, Robert patriarxal-burjua dəyərləri təmsil edir, Genevieve isə sonrakı hissələrdə bu dəyərlərə alternativ dünyagörüşünün daşıyıcısı kimi ortaya çıxır.

Romanın əvvəlində Eveline gündəliyində Robertə dərin məhəbbətini, hətta ona qarşı müqəddəs bir heyranlıq hiss etdiyini yazır; yaxın zamanda nişanlanacağını və ömrünün sonuna qədər onunla xoşbəxt yaşayacağını düşünür. Sonradan həmin dövrü oyanışdan əvvəlki mərhələ kimi qiymətləndirir və özünü cəmiyyətin həqiqətlərini sorğulamadan qəbul edən bir qadın kimi görür.

Zaman keçdikcə Eveline anlayır ki, sahib olduğunu sandığı qadın kimliyi əslində cəmiyyətin ona biçdiyi roldur. O, həyatını fərdi iradəsinə deyil, ictimai gözləntilərə əsaslanan qadınlıq modeli üzərində qurmuş, gələcək ərinə itaəti və özünü ona həsr etməyi təbii saymışdır. Bu seçimlərin çoxunun şəxsi qərar deyil, sosial mühitin məhsulu olduğu sonradan aydınlaşır.

Əsərin əvvəlində Genevieve anasının gündəliyini nəşr etməzdən əvvəl “Həm anamın, həm də öz adımın gizli qalması üçün təxəllüslərdən istifadə edəcəyəm” qeydi ilə patriarxal cəmiyyətdə qadının görünməzliyinə işarə edir. Qadının səsi eşidilsə də, adı və şəxsiyyəti çox vaxt gizlədilir; bu qeyd romanın əsas problemini başlanğıcdaca ortaya qoyur.

Gide Eveline, Robert və Genevieve obrazları vasitəsilə kişi hakimiyyətinin üstün olduğu cəmiyyətdə münasibətlərin necə qurulduğunu göstərir. Robert burjua dünyagörüşünün daşıyıcısıdır. O, dinə və ictimai qaydalara bağlı bir obraz kimi təqdim olunur. Evelinenin sonrakı müşahidələrinə görə, Robertin dilə gətirdiyi bəzi iddialı və təsirli fikirlər onun davranışlarında eyni ölçüdə qarşılıq tapmır. Buna baxmayaraq, sosial status və ictimai rəğbət onun üçün olduqca mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tez-tez işlətdiyi təsirli ifadələr də bəzən səmimi hisslərin ifadəsindən çox, həmin mövqeyi qorumağın vasitəsinə çevrilir.

Evelinenin gənclikdə Robertə duyduğu sevgi də zamanla onun şəxsiyyətindəki bu tərəfləri görməsi ilə zəifləməyə başlayır. Beləliklə, Robert obrazı yalnız fərdi xüsusiyyətləri ilə deyil, təmsil etdiyi sosial kimliklə də mənalandırılır.

Eveline isə Robertdən fərqli olaraq, daxilində iki kimlik daşıyan obrazdır. O, illər sonra cəmiyyətdən miras aldığı kimliyi sorğulayıb dağıtmağa çalışan güclü xarakter kimi görünür. Lakin romanın ilk hissəsində hələ dəyişməmiş Eveline ilə tanış oluruq. Bu mərhələdə o, özünü həyat yoldaşının xoşbəxtliyinə həsr etməyi və daim fədakarlıq göstərməyi qadınlığın təbii tələbi hesab edir.

Eveline Roberti davamlı tərifləyir, ona olan heyranlığını gizlətmir və bununla da onun özünüqavrayışını möhkəmləndirir. Robertə aid edilən üstün xüsusiyyətlər onun ailədaxili və sosial nüfuzunu artırır. Sonradan bu nüfuz sarsıldıqda isə onu yenidən bərpa etməyə çalışır. Beləliklə, roman yalnız iki insan arasındakı münasibəti deyil, həm də hakimiyyət, tanınma və gender münasibətlərinin necə formalaşdığını göstərir.

Romanın ikinci hissəsində Evelinenin yaşadığı kimlik böhranı daha qabarıq şəkildə üzə çıxır. O, artıq Roberti əvvəlki kimi idealizə etmir; onun şəxsiyyətində əvvəllər görmədiyi tərəfləri fərqləndirməyə başlayır. Nəticədə Robertə yönəlmiş sevgi zəifləyir, yerini isə uzaqlaşma və məyusluq tutur. Bu dönüşümün əsas səbəbi Evelinenin təkcə Robert haqqında deyil, özü haqqında da yeni anlayışlar qazanmasıdır.

Eveline sonradan Robertə onu artıq sevmədiyini etiraf edir. Robert bu etirafı yalnız emosional itki kimi deyil, həm də öz nüfuzuna yönəlmiş bir zərbə kimi qəbul edir. Romanın əvvəlində Evelinenin heyranlığı və davamlı tərifi Robertin ailədaxili mövqeyini möhkəmləndirmişdi; həmin heyranlıq aradan qalxdıqda isə o, bu mövqeyi qorumağa və bərpa etməyə çalışır.

Burada diqqət çəkən əsas məqam Robertin sevginin dəyişkənliyini qəbul etməkdə çətinlik çəkməsidir. Halbuki insan münasibətləri sabit deyil və sevgi də zamanla dəyişə bilən bir hissdir. Bir insanın əvvəllər sevdiyi birini sonradan sevməməsi qeyri-adi deyil. Bu baxımdan Evelinenin yaşadığı dəyişimi yalnız Robertdən uzaqlaşma kimi deyil, həm də özünü tanıma prosesinin nəticəsi kimi oxumaq mümkündür.

Romanın təqdim etdiyi mənzərəyə görə, Evelinenin Robertə duyduğu ilkin sevgi onun şəxsi seçiminin nəticəsi olmaqdan çox, mənimsədiyi qadınlıq modelinin təsiri altında formalaşmışdır. O, özünü kəşf etdikcə və cəmiyyətin ona təqdim etdiyi rolları sorğulamağa başladıqca Robertlə münasibətinə də fərqli gözlə baxır. Məhz buna görə onun Robertdən uzaqlaşması sadəcə bir ailə münasibətinin dağılması deyil, həm də müəyyən bir qadınlıq modelindən imtina kimi görünür.

Bu mərhələdə Eveline romanın ən güclü obrazlarından birinə çevrilir. O, cəmiyyətin ona verdiyi kimliyi sorğulamaq və həyatını yenidən qurmaq cəsarəti göstərir. Robert isə bu dəyişimi qəbul edə bilmir. Sonrakı hissələrdə onun narahatlığı Evelinenin əvvəlki heyranlığını və bununla bağlı qazandığı mövqeyi itirməsi ilə daha da artır. Beləliklə, onların münasibəti yalnız ər-arvad münasibəti kimi deyil, həm də tanınma, hakimiyyət və gender rolları ətrafında formalaşan daha geniş bir qarşıdurma kimi təqdim olunur.

Robertin məktubları da bu qarşıdurmanı aydınlaşdırır. O, öz mövqeyini müdafiə etməyə çalışsa da, məktublarda ifadə olunan fikirlər çox vaxt Evelinenin irəli sürdüyü tənqidlərlə ziddiyyət təşkil edir. Bu səbəbdən Robert obrazı yalnız fərdi xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də patriarxal-burjua dəyərlərinin daşıyıcısı kimi mənalandırılır.

Bununla yanaşı, roman Eveline ilə Robert arasında mühüm bir fərqi də ortaya qoyur. Robert yaşadığı sosial quruluşun və onun təmin etdiyi mənəvi dayaqların içində hərəkət edir; din, ailə və ictimai normalar onun üçün sabit istinad nöqtələri yaradır. Eveline isə özünü yenidən qurmağa çalışdığı dövrdə daha tənhadır. Buna baxmayaraq, o, mübarizəsini davam etdirir və ən böyük dəstəyi qızı Genevievedən alır.

Genevieve burada sadəcə Evelinenin qızı deyil, həm də yeni nəslin təmsilçisidir. O, anasının keçdiyi daxili mübarizəni anlayır və onu müdafiə edir. Bu səbəbdən Eveline ilə Genevieve arasındakı münasibət romanın ən mühüm xətlərindən birinə çevrilir. Gide bu əlaqə vasitəsilə qadın təcrübəsinin və qadın həmrəyliyinin nəsillər arasında necə ötürüldüyünü göstərir.

Beləliklə, romanın ikinci hissəsində əsas diqqət Evelinenin Robertə münasibətinin dəyişməsinə deyil, onun özünü yenidən kəşf etməsinə və bu prosesdə yeni bir subyekt kimi formalaşmasına yönəlir.

Romanın son hissələrində Genevieve əsərin ən diqqətçəkən obrazlarından biri kimi ön plana çıxır. O, anası Evelinedən fərqli olaraq, cəmiyyətin ona təqdim etdiyi kimliyi passiv şəkildə qəbul etmir və kiçik yaşlarından etibarən özünü müstəqil şəkildə formalaşdırmağa çalışır. Bu səbəbdən Genevieve yalnız yeni nəslin deyil, həm də fərdi azadlıq axtarışının təmsilçisi kimi görünür.

Bununla belə, Genevieve-nin formalaşması tamamilə təcrid olunmuş şəkildə baş vermir. Onun həyatında Lucie mühüm rol oynayır. Lucie romanda ictimai qaydaları sorğulamaqdan çəkinməyən, hisslərini gizlətməyən və öz həyatını başqalarının gözləntilərinə uyğun qurmağa çalışmayan bir obraz kimi təqdim olunur. Genevieve ona qarşı dərin bağlılıq hiss edir və Lucie-nin xüsusilə qadın azadlığına dair düşüncələrindən təsirlənir. Bu təsir nəticəsində o, azadlığın başqaları tərəfindən verilən deyil, insanın özünün əldə etdiyi bir vəziyyət olduğunu mənimsəməyə başlayır.

Genevieve-nin atası Robertə qarşı hiss etdiyi uzaqlıq və anası Eveline ilə qurduğu yaxın münasibət də onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm yer tutur. O, anasının yaşadığı daxili mübarizəni anlayır və ona dəstək verir. Bu baxımdan Genevieve ilə Eveline arasındakı münasibət yalnız ana-qız münasibəti deyil, həm də qadın təcrübəsinin nəsillər arasında ötürülməsinin ifadəsi kimi oxuna bilər.

Andre Gide bu obrazlar vasitəsilə fərdin cəmiyyət tərəfindən formalaşdırılmış kimliklə öz həqiqi mənliyi arasındakı qarşıdurmanı göstərir. “Qadınlar Məktəbi”ndə bu qarşıdurma qadın obrazları üzərindən təqdim olunsa da, mövzu Gide-in digər əsərlərində də təkrarlanır. Onun yaradıcılığında fərdin özünü yenidən kəşf etməsi, qəbul edilmiş dəyərləri sorğulaması və daxili böhran yaşaması davamlı şəkildə rast gəlinən motivlərdəndir.

Bu baxımdan “Dar Qapı”, “Pastoral Simfoniya” və “Saxta Pul Kəsənlər” arasında müəyyən oxşarlıqlar görmək mümkündür. Məsələn, “Pastoral Simfoniya”da pastor öz dini kimliyi ilə şəxsi hissləri arasında qalır, “Dar Qapı”da Alissa dini idealları naminə şəxsi sevgisindən imtina edir, “Saxta Pul Kəsənlər”də isə Bernard bəzi həqiqətlərlə qarşılaşdıqdan sonra öz kimliyini yenidən qurmağa çalışır. Hər üç halda qəhrəmanlar mövcud dəyərlərlə şəxsi həqiqətləri arasında seçim etmək məcburiyyətində qalırlar.

Məncə, Gide yaradıcılığını birləşdirən əsas xətt də məhz budur: insanın ona təqdim olunan kimliklə öz daxili həqiqəti arasında yaşadığı qarşıdurma. “Qadınlar Məktəbi”ndə Eveline və Genevieve bu qarşıdurmanın azadlıq yönündə həllinə yaxınlaşırlar. Digər əsərlərdə isə nəticə hər zaman eyni olmur; bəzən fərd öz həqiqətini müdafiə edir, bəzən isə mənsub olduğu dini və ya sosial kimliyə geri qayıdır. Lakin bütün hallarda Gide insanın özünü tanıma prosesini yaradıcılığının mərkəzinə yerləşdirir.

andre gide

Yalnız deyilsən!