şiddət

Absurdfikir · 2020-12-04

Şiddət bir insana maddi və yaxud mənəvi yöndən zərər vermək məqsədiylə edilən davranışların bütünüdür. Bir neçə növü var və onlar haqqında g..

3. Hannah Arendt – Şiddət haqqında

Hannah Arendtin Şiddət haqqında əsəri ilk baxışda şiddət haqqında yazılmış kitab təsiri bağışlayır. Lakin kitabın əsas məqsədi şiddəti izah etməkdən daha genişdir. Arendt əvvəlcə siyasətdə tez-tez bir-birinin yerinə işlədilən anlayışları ayırmağa çalışır. Hakimiyyət, güc, avtoritet, qüvvə və şiddət eyni şey deyil. Onun fikrincə, bu anlayışlar qarışdırıldıqda həm dövlətin mahiyyəti, həm də siyasətin necə işlədiyi yanlış başa düşülür.

Birinci bölmədə Arendt şiddətin tarix boyu necə başa düşüldüyünü və XX əsrə qədər siyasətdə hansı rol oynadığını izah edir. Onun əsas mövzusu şiddətlə inqilab arasındakı əlaqədir.

Arendt XX əsrdə bəzi sol düşüncə cərəyanlarını tənqid edir. Bu yanaşmalara görə, inqilabi sol kapitalist sistemi dağıtmaq üçün şiddəti bilərəkdən seçir və onu azadlıq gətirən bir dəyər kimi görür. Arendt xüsusilə Jean-Paul Sartre-ı bu baxımdan tənqid edir.

Bu fərqi izah etmək üçün o, əvvəlcə Hegel və Marxın fikirlərinə qısa baxır.

Hegelə görə tarix sadəcə təsadüfi hadisələr toplusu deyil. Tarix sanki “ağlın özünü inkişaf etdirməsi” prosesidir. Yəni dünya zamanla daha şüurlu, daha rasional bir formaya doğru gedir. insanlar və hadisələr bu böyük inkişafın içində rol oynayır, amma əsas hərəkətverici qüvvə “tarixi ağıl”dır. Sadə desək, Hegel üçün tarix bir növ məntiqi inkişaf edən prosesdir.

Marx isə Hegeli “ayaqları üzərinə qoyur”. O deyir ki, tarixi dəyişdirən əsas şey ideyalar yox, insanların real həyat şəraitidir. Yəni iqtisadiyyat, əmək münasibətləri və siniflər arasındakı ziddiyyətlər. Marxın fikrincə, cəmiyyətlər bu maddi ziddiyyətlər böyüdükdə dəyişir və bəzən inqilab qaçılmaz olur. Amma bu, insanların şiddəti istədiyi demək deyil — sadəcə mövcud sistemin yaratdığı gərginlik nəticəsində dəyişiklik baş verir.

Arendtin fikrincə, Sartre burada Marxdan uzaqlaşır. Sartre şiddəti təkcə zəruri bir vasitə kimi yox, insanı dəyişdirən və ona ləyaqət qaytaran bir təcrübə kimi təqdim edir. Arendt isə hesab edir ki, bu yanaşma şiddətin “vasitə” olmasını arxa plana keçirir və onu romantikləşdirir. Onun fikrincə, Marx və Engels şiddəti heç vaxt özlüyündə dəyərli bir şey kimi görməyiblər.

Arendt daha sonra şiddətin klassik siyasi nəzəriyyədə necə başa düşüldüyünü izah edir. Ənənəvi baxışa görə, şiddət həmişə bir vasitədir. O, müəyyən məqsədə çatmaq üçün istifadə olunur və özlüyündə dəyər daşımır. Adətən yalnız dövlətin asayişi qoruması kimi hallarda legitim sayılır. Buna görə XX əsrə qədər geniş yayılmış fikir belə idi: şiddət siyasətin özü deyil, siyasət uğursuz olanda ortaya çıxan bir vasitədir.

Arendt inqilabla şiddət arasındakı münasibətin zamanla necə dəyişdiyini də göstərir. Fransız inqilabından sonra inqilab anlayışı getdikcə şiddətlə eyniləşdirilməyə başladı. XIX əsr sosialist düşüncəsində Marx və Engels şiddəti bəzən zəruri vasitə kimi qəbul etsələr də, əsas məqsədin yeni ictimai quruluş yaratmaq olduğunu vurğulayırdılar. XX əsrdə isə bəzi radikal sol cərəyanlar şiddəti təkcə vasitə kimi yox, inqilabın bir hissəsi kimi idealizə etməyə başladılar.

Arendtin əsas etirazı da budur. Onun fikrincə, inqilablarda şiddət bəzən qaçılmaz ola bilər, amma bu, onu arzu olunan və ya müqəddəs bir şeyə çevirmir. Şiddət yalnız məqsədə çatmaq üçün istifadə olunan vasitədir. Vasitə məqsədin yerini tutanda isə həm siyasətin mahiyyəti, həm də azadlıq anlayışı təhlükəyə düşür.

Bu fikir kitabın növbəti hissəsinə keçid yaradır. Çünki Arendt bundan sonra əsas sualı ortaya qoyur: əgər şiddət hakimiyyət deyilsə, bəs hakimiyyət nədir?

Arendt bu suala cavab verərkən əvvəlcə Max Weberin dövlət anlayışını xatırladır. Weberə görə dövlət elə bir qurumdur ki, müəyyən bir ərazidə zor tətbiq etmək hüququ yalnız ona məxsusdur. Yəni başqa heç kim qanuni şəkildə zor işlədə bilməz, bu səlahiyyət təkcə dövlətə aiddir. Arendt bu fikri tam rədd etmir. Amma deyir ki, dövləti yalnız zor və şiddət üzərindən izah etmək düzgün deyil. Çünki dövlət zor işlədə bilər, amma bu o demək deyil ki, o mütləq hakimiyyətə sahibdir. Hakimiyyət daha geniş və sosial bir anlayışdır. Ona görə Arendt siyasətdə tez-tez qarışdırılan anlayışları bir-birindən ayırır. Hakimiyyət, güc, qüvvə, avtoritet və şiddət eyni şey deyil və hər biri fərqli mənbədən yaranır.

Arendtə görə hakimiyyət insanların birlikdə hərəkət etməsindən yaranır. Yəni bir insan təkbaşına hakimiyyət sahibi ola bilməz. Hakimiyyət yalnız insanlar bir araya gəlib razılaşdıqda və ortaq məqsəd üçün birlikdə hərəkət etdikdə ortaya çıxır. Bu razılıq davam etdiyi müddətcə hakimiyyət də mövcud olur. Razılıq itəndə isə hakimiyyət zəifləyir və ya tamamilə yox olur.

Qüvvə (force) tək bir insana aid olan fərdi xüsusiyyətdir. Bu, insanın fiziki gücü, iradəsi və ya şəxsi bacarıqları ilə bağlıdır. Qüvvə fərdin özündə olur və başqalarının razılığından asılı deyil. Buna görə bir insan çox güclü ola bilər, amma bu onun hakimiyyət sahibi olduğu demək deyil.

Güc (power) Arendtdə daha çox insanların birlikdə yaratdığı təsir gücüdür. O, nə tək bir insana, nə də sadəcə fiziki gücə bağlıdır. Güc insanlar birlikdə hərəkət etdikdə ortaya çıxır və sosial münasibətlər dəyişdikcə o da dəyişir.

Avtoritet (authority) isə insanların sual vermədən qəbul etdiyi legitim itaətdir. Burada əsas məsələ qorxu və məcburiyyət deyil, inamdır. insanlar müəyyən bir şəxsə və ya quruma ona görə tabe olurlar ki, onu düzgün və haqq qazandırılmış sayırlar. Bu inam itəndə avtoritet də zəifləyir.

Şiddət (violence) Arendtə görə bir vasitədir. O, heç vaxt öz-özlüyündə hakimiyyət yaratmır. Şiddət fiziki məcburiyyət formasıdır və adətən başqa yollar işləmədikdə istifadə olunur. Yəni çox vaxt zəifləmiş hakimiyyəti güclə saxlamağa xidmət edir. Hakimiyyət güclü olduqda şiddətə ehtiyac azalır, zəiflədikdə isə şiddət artır. Burada əsas nəticə budur: hakimiyyət və şiddət eyni şey deyil. Hakimiyyət razılığa və birlikdə hərəkətə əsaslanır, şiddət isə məcburiyyət vasitəsidir. Şiddət insanı davranışa məcbur edə bilər, amma onun razılığını yarada bilməz. Ona görə də şiddət dövlət üçün yalnız müvəqqəti bir vasitədir, hakimiyyətin əsası deyil. Hətta Arendtə görə, bir siyasi sistem nə qədər çox şiddətə ehtiyac duyursa, bu, onun bir o qədər zəif və legitimlik baxımından problemli olduğunu göstərir.

Arendt bu hissədə hiddət (anger) ilə şiddəti (violence) bir-birindən ayırır. Onun fikrincə, hiddət insanın təbii emosional reaksiyasıdır. Adətən dəyişəcəyinə inandığımız bir vəziyyət dəyişmədikdə və ya ədalət hissimiz zədələndikdə ortaya çıxır. Buna görə hiddət təkcə şəxsi zərərə reaksiya deyil; çox vaxt ictimai və ya əxlaqi ədalətsizliklərə qarşı yaranır. Şiddət isə hiddətlə eyni şey deyil. Arendtə görə şiddət bəzən hiddətin nəticəsi kimi ortaya çıxır. Xüsusilə vəziyyət çox ağırlaşanda və insan dərhal reaksiya vermək ehtiyacı hiss edəndə şiddət baş verə bilər. Bu baxımdan şiddət çox vaxt ani və sürətli olur. Arendt burada vacib bir fərq qoyur. Bəzi hallarda şiddətin yaranmasını anlamaq mümkündür. Məsələn, ağır haqsızlıq və ya faciə qarşısında insanın tam sakit qalmasını gözləmək real deyil. Bu cür reaksiya insan təbiətinə uyğundur. Amma bu, şiddətin avtomatik olaraq haqlı olduğu demək deyil. Digər tərəfdən, həddindən artıq və ya məqsədsiz şiddət artıq sadəcə hiddətlə izah edilə bilməz. Belə hallarda insan ya emosiyalarının tam təsiri altına düşür, ya da qarşısındakı insanı anlama qabiliyyətini itirir. Nəticədə şiddət ilkin səbəbindən uzaqlaşır və dağıdıcı olur.

Arendt daha sonra XX əsrin sonlarında baş verən tələbə hərəkatlarından danışarkən maraqlı bir müşahidə edir. O qeyd edir ki, 1960–70-ci illərdə Avropa və Amerika universitetlərində formalaşan tələbə hərəkatları yalnız akademik etirazlar deyil, eyni zamanda geniş siyasi və ideoloji üsyanlar idi. Bu hərəkatlar Vyetnam müharibəsinə qarşı çıxışlar, universitet sisteminin avtoritar strukturlarına etiraz və ümumilikdə sistemin ədalətsizliyinə qarşı yönəlmişdi. Lakin Arendt üçün diqqət çəkən məqam etirazın özü deyil, onun simvolik dili idi. Bu hərəkatlarda Che Guevara, Fidel Castro və Mao Zedong kimi liderlərin adları sadəcə tarixi-siyasi fiqurlar kimi deyil, demək olar ki, inqilabi müqavimətin rəmzləri kimi istifadə olunurdu. Xüsusilə Che Guevara obrazı gənclər arasında romantik bir inqilabçı simvoluna çevrilmişdi: o, sistemə qarşı çıxan, “azadlıq uğrunda mübarizə aparan” qəhrəman kimi idealizə edilirdi. Arendtə görə problem buradan başlayır. Çünki bu cür simvolikləşdirmə real siyasi proseslərin mürəkkəbliyini sadələşdirir və liderləri tənqiddən kənar, demək olar ki, toxunulmaz fiqurlara çevirir. Belə bir yanaşma nəticəsində siyasi düşüncə konkret analizdən uzaqlaşır və emosional identifikasiyaya çevrilir. insanlar artıq bu liderlərin konkret siyasətlərini, nəticələrini və ya tarixi kontekstini müzakirə etmir, sadəcə onların “inqilabi ruhunu” mənimsəyirlər. Arendt üçün bu, təhlükəlidir, çünki siyasət tənqidi düşüncə üzərində deyil, emosional bağlılıq və simvolik sədaqət üzərində qurulmağa başlayır.

Bu müşahidə mənə Marksizmlə ona sonradan əlavə edilən doqmatik yanaşma arasındakı fərqi xatırladır. Burada tənqid edilən Marksizmin özü deyil, onu sorğulamadan qəbul edən yanaşmadır. Belə olduqda isə düşüncə canlı müzakirə mövzusu olmaqdan çıxır və ehkam halına gəlir. Başqa bir deyişlə, bir nəzəriyyə oxunmadan, tənqid edilmədən və yalnız şüarlar vasitəsilə qəbul ediləndə, o artıq nəzəriyyə kimi yox, inanc sistemi kimi işləməyə başlayır. insanlar arqumentləri deyil, müəllifi müdafiə edirlər. Halbuki Marksın öz mətnləri bunun əksini göstərir. O, fikirlərini daim müzakirə və tənqid üzərində qurur, rəqiblərinin arqumentlərinə cavab verir və nəzəriyyəsini bu müzakirələr içində inkişaf etdirir. Buna görə də Marksizmi doqmatik şəkildə müdafiə etmək, müəyyən mənada Marksın öz yanaşmasına da zidd görünür.

Nəticə olaraq, Şiddət haqqında əsərində Arendt şiddəti müdafiə etmir, eyni zamanda onu tamamilə rədd edən sadə bir mövqe də tutmur. Onun əsas məqsədi siyasətdə tez-tez bir-birinə qarışdırılan anlayışları ayırmaq və şiddətin siyasətdəki həqiqi yerini göstərməkdir. Bu baxımdan kitabın əsas töhfəsi şiddətin nə vaxt istifadə olunduğunu izah etməkdən daha çox, onun nə olmadığını göstərməsidir.

şiddət

Yalnız deyilsən!