+6 əjdaha
1. Ən məşhur psixoloji eksperimentlərdən biri. Azərbaycancası ilə "görünməz qorilla eksperimenti". Christopher Chabris ve Daniel Simons adlı iki psixoloq tərəfindən aparılan eksperimentdə "diqqət korluğu (inattentional blindness)" vəziyyətini sübut etmək üçün 1999-cu ildə aparılmışdır.Eksperimenti başa düşmək üçün əvvəlcə videonu izləyin.
(youtube: 
)
)ingiliscə bilməyənlər üçün təlimat belədir:
Videodakı ağ geyimli oyunçuların bir-birlərinə neçə dəfə pas verdiyini sayın. Videonun irəliləyən hissəsində sizdən neçə atış saydığınız soruşulacaq "How many counts did you count?" və ardıyca düzgün say rəqəmlə göstəriləcək. videonu izləməmiş entrinin ardını oxumasanız yaxşıdır
Sonda isə "Did you see the gorilla?" yəni "Qorillanı gördün mü?" deyə sual gələcək.
qeyd: bu diqqət ölçmək üçün bir test deyil. Bunu unutmayaq. Amma həm atış saylarını tamamilə səhv saymısınızsa, həm də meymunu görməmisinizsə bu, hal-hazırda sizin də diqqət probleminizin olduğunu göstərə bilər. Belə nəticə almısınızsa tam güvənməyin, ancaq bir ehtimal da ağlınıza gəlsin.
Bu eksperiment ilk dəfə, yəni 1999-cu ildə aparılarkən video bitdikdən sonra iştirakçılardan "fərqli, gözlənilməz bir şey" görüb-görmədikləri soruşulur. Psixoloqlar iştirakçıların 46%-nin qorillanın heç fərqinə belə varmadığını, 54%-nin isə qorillanı gördüyünü öyrənmişdir. Lakin eksperiment zamanı qorillanı görmə ehtimalı videonun necə hazırlanmasından və iştirakçılara verilən təlimatın çətinliyindən asılı olaraq dəyişdiyi üzə çıxmışdır. Məsələn, oyunçuların görüntüləri əvvəlcə ayrılıqda çəkilmiş, sonra üst-üstə qoyulmuş, yəni daha süni görüntü verilmişdir. Bu zaman qorillanı görənlərin sayı 42%-ə düşmüşdür. Ancaq daha gerçək versiyada qorillanı iştirakçıların 67%-i görmüşdür. Həmçinin iştirakçılaara verilən təlimat da bu faizlərə təsir etmişdir. Təlimat nə qədər çətindirsə görülmə faizi bir o qədər aşağı düşmüşdür. Yəni diqqət korluğu məhz bu göz önündəkini görməmə olaraq da açıqlana bilər. Bu əslində diqqətin bir idrak prossesi kimi filtrləyici və məqsədə fokuslanmağa meyilli olduğunu göstərir. Yəni diqqət korluğu tamamilə normal bir vəziyyətdir. Amma bəzi psixopatalogiyalarda eyni eksperiment aparıldıqda maraqlı nəticələr üzə çıxmışdır.
diqqət əksikliyi və hiperaktiv pozuntu. Şübhəsiz diqqət zəifliyi dedikdə ilk ağla gələn nevroloji inkişaf pozuntusu dəhp-dir. Bu fərdlərlə eyni eksperiment aparıldıqda demək olar ki hamısının qorillanı gördüyü məlum olmuşdur. Dəhp-ni tanımayanlar üçün bu nəticə təəccüb doğura bilər. Axı terminin özü belə "diqqət əksikliyi" ilə başlayır. Bəs nə oldu da bunlarda diqqət korluğu olmadı, qorillanı çox tez seçə bildilər? Cavab bəsitdir. DƏHP diqqətin olmaması və ya zəifliyi problemi deyil. Bu insanlarda diqqəti yönləndirə bilməmə problemi var. Ona görə məqsədli şəkildə diqqətlərini yönəldə bilmirlər. Amma kiçik bir dəyişiklik belə anında onların diqqətini cəlb edir. Dəhp-li fərdlər monotonluğa dözümsüzdür. Amma diqqətləri də bir dəfə fokuslandı mı onu ordan qoparmaq çətin olur. Məhz buna görə sağlam fərdlərdən, ən azından dəhp-li olmayan fərdlərdən fərqli olaraq onlarda diqqət korluğu görülmədi.
autizm. Autistik fərdlərlə də eyni eksperiment aparılmışdır və nəticədə autistik fərdlərin də dəhp-li fərdlər kimi diqqət korluğu yaşamadığı ortaya çıxmışdır. Bura qədər təəccüblü bir şey yoxdur məncə. Çünki autistiklərin olduqca xırdaçı/detalçı oıduğunu bilirik. Təəccüb doğuran bir məqam var. Təlimatlar bir yerə qədər çox çətinləşdikcə də autistiklərdə diqqət korluğu güclə üzə çıxır. Bu da autistik fərdlərin sağlam insanlara nəzərən diqqətlərini daha çox paylaya bildiyini göstərir.
Nəticədə, bu eksperiment diqqətin seçiciliyini, mərkəzləşməsini və yönləndirilməsini həm sağlam insanlarda, həm də neyrodivergent insanlarda necə təzahür etdiyini göstərən önəmli bir psixoloji eksperimentdir.
sifarişi verən: Bertrand Zobrist