+2 əjdaha
1. Bu geniş yayılan bir haldır. Amma saytlarda ətraflı yazı görmədim və bu boşluğu doldurmaq istədim. Birbaşa mövzuya baxsaq, Əvvəla deyim ki, bu haldan sonra xərçəngə tutulma ehtimalı normal bir insana görə 2-4 dəfə artır. Dəri xərçəngi isə 10-50 dəfə daha çox.Bu necə baş verir?
immun sistemi mutasiyalı hüceyrəni tanıyır və onu məhv edir. Amma bəzən fərqli nüanslar ola bilir. Xüsusilə, böyrək və ürək transplantasiyasında..
Orqan nəqlindən sonra xəstə ömürlük immunosupressiv dərmanlar qəbul edir. Bu dərmanlar immun sistemini zəiflədərək, orqanın bədəni rədd etməsinin qarşısını alır.
Normalda, immun şiş hüceyrələrini tanıyıb məhv etməli, virusla əlaqəli xərçəng varsa onun qarşısını alır. immunitet zəifləyəndə bu nəzarət azalır. Nəticədə, transplantasiya sonrası xərçənglə savaşacaq olursan.
Vəziyyəti analiz edək: bir insana böyrək köçürülür, immun sistemi həmin böyrəyi tanımır. Ona görə köçürülmədə birinci dərəcəli qohumlardan transplantasiya həyata keçirilir. Bədənin həmin orqanı rədd etmə/uzaqlaşdırma ehtimalı azdır.immun sistemi böyrəyi tanımırsa onu "öldürməyə" başlayır. Buna greft(graft) rəddi deyilir. ilk dəqiqə də rədd edə bilər, illər sonra da. Daha elmi desək, orqan nəqlindən sonra resipientin immun sisteminin köçürülmüş orqanı “yad” kimi tanıyıb ona qarşı hücum etməsidir.Qarşısını almaq üçün immunosupressorlardan istifadə edirlər. immun sistemin işini inhibə edir. (Azaldır.) Nəticədə köçürülən orqan şiddətli reaksiya ilə üzləşmir. immun sistemi ilə tanınmağa başlayır. Greft rəddi azalır. Orqan yaşaya bilir.
istifadə olunan immunoreseptorlar: takrolimus, siklosporin, MMF, steroidlər
Kalsinefrin inhiboturudur. (T hüceyrə proteini) interleykin 2 (immunda böyümə və stimullaşdıran) , t hüceyrələrin (immunda idarəedici) aktivliyini azaldır. immun düşür.
immun zəiflədi, mutasiyali hüceyrələri aradan qaldırmaq əvəzinə, artıq xərçəngə səbəb ola bilir. Ona görə transplantasiya olanlarda xərçəng riski dəfələrlə artır. illər sonra ortaya çıxır.
Dəri xərçəngləri (xüsusilə skuamöz hüceyrəli)
Limfomalar (xüsusilə PTLD, yəni post-transplant limfoproliferativ xəstəlik)
Kaposi sarkoması
Serviks xərçəngi
Qaraciyər xərçəngi (xüsusən əvvəl risk varsa)
Bu risk istifadə olunan dərmanın növündən, dozasından, transplant olunan orqandan, xəstənin yaşından və əvvəlki virus infeksiyalarından (EBV, HPV və s. asılıdır.)
Bundan əlavə bunu tam sıfırlamaq yox, amma xeyli azaltmaq olar. Müntəzəm onkoloji və dermatoloji yoxlamalar, Günəşdən qorunma, Viruslara qarşı erkən tanı, immunosupressiv dozanın mümkün qədər minimal saxlanması, Siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq lazımdır.
Əlavə: mexanizmin davamını və hansı dərmanların necə təsir edəcəyinə dair izah (oxumanız mütləq deyil.)
Mutasiyadan xərçəng törəyir, necə?
Əgər mutasiyalı hüceyrələr həm çoxalır, həm qidalana bilirsə onda bu hüceyrələr xərçəngə çevrilə bilər.
Mutasiyalı hüceyrədən bir maddə sintezlənir. Vegf. Vaskulyar endotel grow faktor. Damar endotelinin böyümə faktoru. Endotel hüceyrə üzərində vegf'in reseptoru var. Vefg gəlir bu reseptora bağlanır. Nəticədə, sabit qalan endotel hüceyrələri çoxalmağa və inkişaf etməyə başlayır. (Xərçəngə doğru) həm də qidalana bilir. Mutasiyalılar xərçəngə çevrilə bilir. Damardan yeni damar yaranma prosesi angionez adlanır. (Damardan şaxə atmaq)
(italik: Bir də vaskulogenez vardır. Fərq ondadır ki, bu embrion vaxtı yaranır. Qan damarı yoxdur, qan odacıqları vardır. Damar olmayan yerdən damar yaratma prosesidir. Yəni sıfırdan..)
dərmanlar: Avastin və ya Retavi zülal : özünü antikorlara oxşadır. Vegf'i zədələyir, yeni damar yaratmır və ya Bir növ vegf rolunda maskalanır. Deməli, həmin zülal vegf'ə bağlanır. Vegf reseptoruna bağlanacaq vegf qalmır. Reseptora bağlanma olmadıqda isə angiogenez olmur. Qidalana bilmir. Məhv olur. Xərçəng olmur.
Elə bil, igG1 (immunoqlobulin) y şəkilli zülaldır. Bir tərəfi ilə vegf'ə bağlanır. Digər tərəfi immun sistemlə reaksiyaya girmir.
Donorun özündə transplantasiya səbəbilə xərçəng riski artmır. Amma iki nadir istisna var:
1) meyitdirsə, Donorda əvvəlcədən gizli (latent) xərçəng olubsa çox nadir hallarda orqanla birlikdə ötürülə bilər
2) Canlı donor üçün, uzunmüddətli xüsusi xərçəng riski artımı sübut olunmayıb.
Son olaraq, hər şeyə rəğmən, Orqan nəqli həyat qurtaran bir prosedurdur və əksər hallarda faydası riskindən qat-qat üstündür.
Be well.