+6 əjdaha
1. Beşiyə və ya yatağa qayçı qoymaq niyə adət olub?Beşiyə və ya yatağa qayçı qoymaq bəzi bölgələrdə geniş yayılmış xalq inanclarından biridir. Buna müxtəlif izahlar verilir:
- Pis ruhlardan, nəzərdən və ya qarabasmalardan qoruduğuna inanılırdı.
- Dəmir əşyaların (qayçı, bıçaq və s.) mənfi enerjini uzaqlaşdırdığı düşünülürdü.
- Yeni doğulmuş körpələri və doğuşdan sonrakı dövrdə olan anaları qorumaq məqsədilə yatağın altına və ya yaxınlığına qoyulurdu.
Bəs bunun tibbi izahı nədir?
Lohusalıq dövrü qadının həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan ciddi dəyişikliklər yaşadığı bir mərhələdir. Doğuşdan sonra hormon səviyyələrinin sürətlə dəyişməsi, yuxusuzluq, yorğunluq və yeni məsuliyyətlər bəzi hallarda reallığı qavramaqda çətinlik yaratmağa səbəb ola bilər.
Türk, Azərbaycan və digər bəzi xalqların folklorunda lohusa qadının və yeni doğulmuş körpənin ilk 40 gün ərzində daha həssas olduğuna inanılırdı. Bu səbəbdən "al basması" və ya türkcə "albastı" adlandırılan, lohusaya və ya körpəyə zərər verən fövqəltəbii varlıq haqqında inanclar yaranmışdı. Qayçı qoymaq, qırmızı lent bağlamaq, işığı söndürməmək kimi adətlər də bu inancların bir hissəsi idi.
Müasir tibb isə "al basması" deyilən hadisələrin bir qismini müxtəlif psixoloji və nevroloji vəziyyətlərlə əlaqələndirir. Bu dövr aşağıdakı keçidlərdən biri və ya bir neçəsini izləyə bilir.
Yuxu iflici (Sleep Paralysis)
insan oyandığını hiss etsə də, bədənini hərəkət etdirə bilmir. Bəzən üzərində bir varlığın oturduğunu, onu boğduğunu və ya otaqda kimsənin olduğunu hiss edir. Keçmişdə bu hallar çox vaxt fövqəltəbii hadisə kimi qəbul edilirdi.
Doğuşdan sonrakı narahatlıq(Postpartum Anxiety)
Ana daim körpəyə nəsə olacağından qorxur. Tez-tez körpənin nəfəs alıb-almadığını yoxlayır, rahatlaşa bilmir, ürəkdöyünmə, tərləmə və gərginlik yaşayır. Hətta yuxu imkanı olsa belə yata bilmir.
Doğuşdan sonrakı depressiya (Postpartum Depression)
Həftələrlə davam edən kədər, yorğunluq, ümidsizlik, özünü dəyərsiz hiss etmə, heç nədən zövq almama, ağlama tutmaları və körpə ilə emosional bağ qurmaqda çətinliklə müşahidə oluna bilər. Bəzi hallarda özünə və ya körpəyə zərər vermə düşüncələri də yarana bilər. Bu vəziyyət müalicə oluna bilir və peşəkar yardım tələb edir.
Doğuşdan sonrakı psixoz (Postpartum Psychosis)
Nadir rast gəlinən, lakin təcili tibbi müdaxilə tələb edən vəziyyətdir. Reallıq hissinin pozulması, olmayan səsləri eşitmək, görüntülər görmək, güclü çaşqınlıq, qəribə davranışlar və özünə və ya körpəyə zərər vermə riski ilə xarakterizə olunur. Adətən doğuşdan sonrakı ilk günlər və ya həftələr ərzində başlayır və dərhal həkim müdaxiləsi tələb edir.
Araşdırmalar göstərir ki, hamiləlik və doğuşdan sonra ananın beynində müəyyən struktur dəyişikliklər baş verir. Alimlər hesab edirlər ki, bu dəyişikliklər ananın körpəsinin ehtiyaclarını daha yaxşı hiss etməsinə və onunla daha güclü emosional bağ qurmasına kömək edir.
Bəzi qadınlarda doğuşdan sonrakı ilk saat və günlərdə titrəmə, üşümə və ya ürəkdöyünmə hissi də müşahidə oluna bilər. Bu, hormon və qan dövranındakı sürətli dəyişikliklərlə əlaqədardır.
Bir çox mədəniyyətdə lohusa və körpənin 40 gün xüsusi qorunması adəti mövcuddur. Elmi baxımdan 40 rəqəminin xüsusi təsdiqlənmiş mənası olmasa da, doğuşdan sonrakı ilk 4–6 həftə bədənin bərpası üçün həqiqətən vacib dövrdür. Bu baxımdan, qədim adətlərin arxasında müəyyən müşahidələrin dayanması mümkündür.
Ana olmaq bəzən ağrılı və çətin bir proses olsa da, bunun əvəzedilməz tərəfləri də var. Yeni doğulmuş körpə həyatının ilk günlərindən etibarən anasının səsini və qoxusunu digər insanlardan ayırd edə bilir. Bu, ana və körpə arasında formalaşan ilk və ən güclü bağlardan biridir.
Note: ölümə səbəb olan analar bu kimi səbəb faktorları daşıdığı halda əksərən cəzalanmırlar. Üstəlik, övlad itkisi onlara da ikiqat cəza olur və həyatdan soyuyurlar.