ağ şərab

ağ şərab, əsasən açıq rəngli üzümlərin fermentasiya* qıcqırdılma olunması ilə hazırlanan daha yüngül strukturlu şərab növüdür. istehsal prosesində üzüm şirəsi qabığdan ayrıldığı üçün qırmızı şərabdan fərqli olaraq tünd rəng və tanin maddələri* turş, ağızbüzən dad almağımıza kömək edən maddə olmur. adındakı “ağ” sözü bir az aldadıcıdır, çünki əslində ağ şərablar tam ağ olmur. rəngləri çox vaxt açıq sarı, qızılı tonlarında olur. hətta bəzi ağ şərablar narıncıya yaxın rəng də ala bilir. bu rəng fərqləri istifadə olunan üzüm növü, fermentasiya üsulu, oksigenlə təmas və saxlanma müddəti ilə dəyişir.

ağ şərabın istehsalı üzüm yığımı ilə başlayır. burada ən vacib şey üzümün şəkər və turşuluq balansıdır. əgər üzüm çox tez yığılsa, şərab çox turş və dadlı olur. gec yığılanda isə şəkər artır və nəticədə daha ağır, daha alkoqollu və şirin şərab alınır. üzüm yığılandan sonra sıxılır və şirəsi çıxarılır. sonra fermentasiya mərhələsi başlayır. maya şəkəri alkoqola çevirir. bu prosesin temperaturu çox vacibdir. ağ şərab adətən aşağı temperaturda fermentasiya olunur ki, üzümün təbii meyvə və çiçək aromaları qorunsun. temperatur yüksək olsa, bu aromalar itir və şərab daha düz, cansız dad verə bilər.

bəzi ağ şərablar paslanmayan polad çənlərdə saxlanılır. bu zaman şərab daha təmiz, daha turşulu və daha təzə hiss verir. bəzi növlər isə palıd çəlləklərdə yetişdirilir. palıd çəlləkdə saxlanılan şərablarda əlavə vanil, karamel kimi dadlar hiss olunur. xüsusilə bu üsul ən çox chardonnay üzümündə istifadə olunur və nəticədə tam fərqli üslublar yaranır.

chardonnay dünyanın ən məşhur ağ şərab üzümüdür. maraqlısı odur ki, bu üzümün özü çox neytraldır, yəni dadına yetişdiyi yer və hazırlanma üsulu təsir edir. bəzi chardonnay şərabları çox yüngül, turşulu və alma kimi dad verəndə, bəziləri daha ağır dad verə bilir.

riesling yüksək turşuluğu və güclü meyvə, çiçək ətirləri ilə seçilən, dünyanın ən keyfiyyətli ağ şərab növlərindən biridir. bu şərab həm quru, həm şirin kimi müxtəlif dadlarda istehsal oluna bilir. əsas fərqi yüksək turşuluğa sahib olmasıdır. bu da şərabı həm təzə saxlayır, həm də uzun müddət saxlanmasına imkan verir. riesling yaşlandıqca neft, benzinə bənzər qoxu verir. bu xüsusiyyət şərab dünyasında keyfiyyət göstəricisi kimi sayılır. özəlliklə də alman rieslinglərində.

sauvignon blanc daha kəskin şərabdır. limon, yaşıl alma və bəzən tropik meyvə dadı verir. çox vaxt dəhşət turşulu olur və yeməklə birlikdə qəşəng içilir. mənim ən sevdiyim şərab növüdür, özü də yayın olmazsa olmazıdır.
pinot grigio daha sadə və rahat içilən ağ şərabdır, gündəlik içilə bilinən şərabdır. alma, armud, şaftalı, sitrus dadı verir. pinot grigio və sauvignon blanc təzə-təzə içilməli olan şərablardı, çünkü 1-2 ildən sonra öz tərkibindəki dadları itirirlər.

şərabın ilindən də çox şey asılıdır, çünkü eyni markanın fərqli illərdəki şərabları fərqli dadlar verir. məsələn bir il çox günəşli keçibsə, üzüm daha çox şəkər yığır. nəticədə şərab daha alkoqollu, daha yumşaq və daha meyvə dadı verir. əksinə, sərin və yağışlı illərdə üzüm daha çox turşuluq saxlayır və şərab daha kəskin, daha ağır dad verir. bu fərq ağ şərablarda çox aydın hiss olunur.
və bir də şərabçılıqda terroir deyilən bir anlayış da var. hansı ki, bu həmin məhsula xüsusi və unikal xarakter verən, həmin məhsulun yetişdiyi ərazinin təbii-coğrafi xüsusiyyətlərinin məcmusudur. ona görə də xarici şərabla, yerli şərabların hətta fərqli şəhərlərdə yetişdirilən şərabların dadlarında belə fərqlilik olur.

ağ şərabın servis temperaturu da çox vacibdir. həddindən artıq soyuq şərabın bütün aromalarını öldürür. yüngül ağ şərablar adətən 7-10 dərəcə civarında servis olunur. chardonnay kimi növlər isə bir az daha isti içilir ki, aromaları açılsın. ona görə ilk qurtumla, sonrakı qurtumlar arasında fərq olur. və bir də şərab yavaş-yavaş, aromaları hiss edərək içilən bir içkidir. adətən yeməklə içilir ki, balanslı olsun.

poincare təkrarlanma teoremi

poincare təkrarlanma teoremi* poincaré recurrence theorem , kifayət qədər uzun zaman keçərsə, qapalı sistemlərin bir gün əvvəlki vəziyyətinə çox yaxın vəziyyətə geri dönəcəyini deyən riyazi teoremdir. bu fikir ilk baxışda sadə görünür, amma nəticələri o qədər qəribə və ekzistensialdır ki, fizika və fəlsəfə tarixinin ən narahatedici ideyalarından birinə çevrilib.

bu teorem fransız riyaziyyatçı henri poincare tərəfindən 1890-cı illərdə formalaşdırılıb. o dövrdə elm adamları kainatı böyük mexaniki sistem kimi görürdülər. düşüncə belə idi ki, əgər kainatdakı bütün hissəciklərin mövqeyi və sürəti bilinərsə, gələcək sonsuza qədər hesablana bilər. amma poincaré bu sistemlərdə qəribə bir xüsusiyyət aşkarladı, əgər sistem qapalıdırsa, enerji itirmirsə, sonsuz olmayan vəziyyət sayına malikdirsə, onda həmin sistem sonsuz zaman ərzində əvvəlki vəziyyətlərinə yaxınlaşmağa məcburdur. yəni sistem tam eyni vəziyyətə qayıtmaya da bilər, amma statistik olaraq ixtiyari şəkildə o vəziyyətə yaxın olacaq.

bu ideyanı daha sadə başa düşmək üçün otaqda uçan bir qaz molekulunu təsəvvür edək. normalda molekullar təsadüfi şəkildə hərəkət edir və entropiya artır. yəni sistem daha qarışıq vəziyyətə keçir. məsələn isti çayımız soyuyur, amma soyumuş çay öz-özünə yenidən isinmir. amma bu teorem bizə onu deyir ki, əgər kifayət qədər uzun gözləsən, nəzəri olaraq həmin molekullar yenidən əvvəlki düzülüşə qayıda bilər. lakin teoremin zaman miqyası bizim üçün problemdir. recurrence vaxtı sistemin entropiyası və vəziyyət sayının ölçüsü ilə eksponensial deyil, super-eksponensial şəkildə artır. bu o deməkdir ki, çox sadə bir sistemdə belə recurrence üçün lazım olan zaman insan intuisiya sərhədlərini tamamilə aşır. məsələn, bir çay stəkanı üçün belə onun molekulyar vəziyyətinin ilkin halına yaxınlaşması üçün lazım olan zaman kainatın yaşını absurd dərəcədə üstələyir. bu səbəbdən teorem praktiki fizikadan çox, konseptual fizika və fəlsəfə üçün maraqlı olaraq qalır.

bu teorem termodinamikanın ikinci qanunu ilə bir-birinə zidd görünür, lakin deyillər. termodinamikanın ikinci qanunu bizə deyir ki, təcrid olunmuş sistemlərdə entropiya artır və bu artım istiqamətli zaman hissini yaradır. amma poincaré recurrence bu istiqamətliliyi tam ləğv etmir, sadəcə onu statistik baxımdan geri çevrilə bilən edir. yəni zaman oxu makroskopik miqyasda sabit qalır, amma mikro səviyyədə çox nadir fluktuasiyalarla* fiziki kәmiyyәtlәrin öz orta qiymәtlәrindәn tәsadüfi kәnara çıxması keçmişə bənzər vəziyyətlər yenidən ortaya çıxa bilir. bu da zamanın niyə bizə geri dönülməz göründüyünü, amma riyazi olaraq tamamilə simmetrik ola biləcəyini göstərən maraqlı bir gərginlik yaradır. çünkü entropiyanın artması statistik qanundur, mütləq deyil. yəni günün sonunda kifayət qədər böyük zaman aralığında çox aşağı ehtimallı hadisələrin reallaşması da qaçınılmaz olur.

teoremin ən maraqlı və çox vaxt yanlış başa düşülən nəticələrindən biri boltzmann brain problemidir. bu ideya ilk baxışda sadə görünür, amma arxasında çox incə statistik və kosmoloji fərziyyələr dayanır. boltzmann brain anlayışı ondan çıxır ki, əgər kainat çox uzun, hətta potensial olaraq sonsuz zaman mövcud olarsa və sistem kifayət qədər böyük termodinamik fluktuasiyalara imkan verirsə, onda çox aşağı ehtimallı, amma prinsipcə mümkün olan hallar da mütləq bir nöqtədə baş verə bilər. bu hallardan biri də odur ki, təsadüfi şəkildə maddə və enerji elə bir düzülüş yaratsın ki, qısa müddətlik də olsa, tam formalaşmış bir şüur sistemi ortaya çıxsın. bu fikirin narahatedici tərəfi ondan ibarətdir ki, əgər belə bir üstünlük doğrudan da mövcud olsaydı, onda bizim öz müşahidə təcrübəmizin etibarlılığı sual altına düşərdi. çünki bu halda uzun zamandır mövcud olan real kainat içində yaşayan varlıqlar olmaqdan çox, ani bir fluktuasiyanın yaratdığı lokal şüur anları ola bilərdik. lakin əksər modellər göstərir ki, ya kainatın ömrü və strukturu boltzmann brainlərin dominant olmasına imkan vermir, ya da belə fluktuasiyaların baş vermə ehtimalı o qədər astronomik dərəcədə kiçikdir ki, praktik olaraq sıfır sayılır.

nietzschenin eternal return anlayışı da bizim teoremə yaxın ekzistential fikir idi. baxmayaraq ki, nietzsche bunu teorem kimi yox, fəlsəfi düşüncə eksperimenti kimi təqdim edirdi. nietzschenin əsas sualı o idi ki, "əgər sənin yaşadığın həyat, bütün detalları ilə birlikdə, sonsuz dəfə təkrar olunacaqsa, sən buna necə reaksiya verərdin? " və ya daha da sərt formada desək "əgər bu həyat eyni şəkildə sonsuz dəfə yenidən yaşanacaqsa, onu yenə də eyni seçimlərlə yaşamağa razı olardınmı?" burada əsas məqsəd kainat təkrar-təkrar dövr edir iddiası deyil də, insanın öz həyatına verdiyi dəyərin ölçülməsidir. nietzsche üçün bu fikir bir növ insanın yaşadığı həyata “hə” və ya “yox” demə gücünü ortaya çıxarır. əgər bir insan bu ideyanı eşidib dərin bir ağırlıq hiss edirsə, bu onun həyatında dəyişdirməli olduğu şeylərin olduğunu göstərir. əgər qəbul edə bilirsə, bu artıq amor fati, yəni taleyini sevmək, qəbullanmaq vəziyyətinə yaxınlaşmaq deməkdir.

yeri gəlmişkən teorem kvant fizikası və kosmologiyada da qəribə nəticələr yaradır. məsələn bəzi kainat modellərində kainat sonsuz müddət boyunca mövcud olursa, onda hər mümkün hadisə bir gün yenidən baş verəcək. yəni daha sadə dildə desəm, eyni insanlar, eyni hadisələr bir gün yenidən baş verə bilər. onda deyə bilərik ki, texniki olaraq bu entryni sonsuz dəfə oxuyacaq sizin başqa versiyalarınız da mövcud ola bilər. amma burada çox vacib detal var “eyni” anlayışı problematikdir. çünki recurrence tam identik olmaq məcburiyyətində deyil. sistem sadəcə əvvəlki vəziyyətə çox yaxınlaşır. kvant səviyyəsində isə tam eynilik anlayışı özü mürəkkəb bir anlayışdır.

amma hal-hazırda bizim kainatın həqiqətən poincaré recurrence theorem şərtlərinə uyğun olub-olmaması bilinmir. əgər kainat genişlənirsə və qaranlıq maddə kimi faktorlar dominantdırsa, sistemin qapalı və ya sabit davranıb-davranmadığı məlum deyil. bəzi modellərdə kainatın istilik ölümünə gedəcəyi və maksimum entropiya vəziyyətində sonsuz dərəcədə donmuş qalacağı düşünülür. belə bir halda recurrence ya tamamilə mənasızlaşır, ya da yalnız kvant fluktuasiyaları səviyyəsində çox nadir hadisə kimi qalır. teorem ideal qapalı sistemlər üçün işləyir. amma bizim kainat sonsuzdurmu, enerji həqiqətən qorunurmu və.s kimi suallarımızın cavabsız qalması səbəbindən bu teoremində mümkünlüyü sual altında qalır.

bəlkə də, bu teoremin diqqət çəkmə səbəblərindən biri də elə bilinməzliyinin arxasında yatır. nəticədə poincaré recurrence theorem fizikanın sərhədində dayanır. bir tərəfdə ciddi riyazi nəticə kimi qəti görünür, digər tərəfdə isə kainatın real strukturuna tətbiq ediləndə demək olar ki, metafizik bir ideyaya çevrilir.

cisco ccna

açılışı “cisco certified network associate” olan, cisco tərəfindən verilən və it sahəsində şəbəkə ilə məşğul olmaq istəyənlərin ən çox yönəldiyi sertifikatlardan biridir. ümumi olaraq desək, bu sertifikat network-u anlayacaq qədər baza verir. yəni ip address nədir, subnetting necə edilir, routing necə işləyir, switch nə edir, vlan nə üçündür və s. kimi mövzuları özündə ehtiva edir.

nə işə yarayır məsələsinə gəldikdə, açığı bazara yeni girən biri üçün çox ciddi üstünlük yaradır. xüsusilə network engineer, network administrator * net admin və ya system administrator * sysadmin kimi ixtisaslara başlamaq istəyənlər üçün cv-də ccna olması bir növ “bu adam boş deyil” mesajı verir. çünki cisco vendor olaraq bazarda dominantdır. gördüyüm qədərilə əksər enterprise mühitlərdə, dövlət qurumlarında və.s cisco cihazlarından istifadə olunur. əlavə olaraq, ümumiyyətlə vendorlar bir-birinə oxşayır. cisco cihazları ilə işləməyi bacardıqdan sonra mikrotik və ya huawei kimi digər istehsalçılar ilə işləmək də daha asan gəlir, sadəcə müəyyən fərqlər olur, onları da qısa müddətdə öyrənmək mümkündür.

necə almaq olar sualına gəldikdə isə, ccna 200-301 imtahanı mövcuddur. bunun üçün istəsəniz ölkədə cisco instructor olan kurslara qatıla bilərsiniz, yaxud da mənim kimi özünüz öyrənmək istəyirsinizsə internetdəki müxtəlif resurslardan məsələn youtube, udemy, ai və.s istifadə edə bilərsiniz. sillabusu internetdə asanlıqla tapmaq olur. daha sonra hər mövzunu nəzəri olaraq öyrəndikdən sonra cisco packet tracer kimi simulatorlarda praktika edə bilərsiniz. tövsiyəm odur ki, müəyyən səviyyəyə çatdıqdan sonra gns3 istifadə edəsiniz, çünki gns3 daha realistikdir və digər vendorlarla işləməyə də imkan yaradır. internetdə hər mövzu üçün lablar * məsələn .pka faylları və.s tapmaq mümkündür. beləliklə, həm öyrənib, həm də praktikanızı gücləndirdikcə, sizdən asılı olaraq 2-3 ay ərzində şəbəkə sahəsində yaxşı bir baza formalaşdıra bilərsiniz. bir az da öyrənməkdə acgöz olmalısınız məsələn, öz təcrübəmdən deyə bilərəm ki, axtara-axtara ccnp səviyyəsində bəzi mövzularla da tanış olmuşam. əksər kurslar sadəcə ccna səviyyəsində öyrədirlər, əlavə bir şeyləri tapmağınız üçün özünüzün də bir az internetdə surfing etməyiniz vacibdir.

imtahan məsələsinə gəldikdə isə, imtahan pearson vue üzərindən verilir. həm test mərkəzində, həm də online * amma ciddi nəzarət altında vermək mümkündür. qiyməti 300 dollar civarındadır. kursa gedirsinizsə, əksər kurslar endirim edə bilirlər. suallar əsasən test formasında olur, lakin içərisində lab, yəni simulasiya tipli suallar da ola bilər. məsələn sizə real şəbəkə problemi verilir və onu troubleshoot etməyiniz gözlənilir.

bir məqamı da qeyd edim, dump əzbərləyib ccna alan çox adam var, amma işə girəndə ən sadə problemi belə həll edə bilmirlər. ona görə əzbərçiliyi tövsiyə etmirəm, amma dumplara nəzər yetirib bir az təkrar etməyiniz, suallarla tanış olmağınız sizin üçün avantajdır.

mən qərar verəndə ki, şəbəkə öyrənəcəm ilk başlarda qəliz gəlirdi. bəzi geniş mövzulara bütün günümü verirdim, bir problemlə qarşılaşanda kimsə olmadığı üçün özüm troubleshoot etməli olurdum hansı ki, qəşəng təcrübə əldə elədim beləliklə. çalışın tez-tez təkrar edin, çox işlədikcə alışacağsınız hər şey sadə gələcək. və bir də ccna sadəcə başlanğıcdır. çox da böyütməyin gözünüzdə.

teseyin gəmisi

antik yunan mifologiyasından çıxan, amma bu günə qədər kimlik, eyni qalmaq kimi mövzuları sorğulamağımıza səbəb olan paradokslardan biri. bu hekayəni ilk dəfə plutarx teseyin bioqrafiyasında qeyd edir. hekayəyə görə kritdən* yunanıstana məxsus ada uğurla qayıdan teseyin gəmisi afinada xatirə olaraq qorunub saxlanılır. zaman keçdikcə gəminin köhnə parçaları yenisi ilə dəyişdirilir. hər dəfə köhnə taxta çıxarılır, yerinə yenisi qoyulur. bu proses o qədər davam edir ki, sonda gəmidə orijinal hissələrdən heç nə qalmır. və burada əsas sual ortaya çıxır: "bu gəmi hələ də teseyin gəmisidirmi?"
ilk baxışda cavab hə kimi səslənir, çünkü gəmi birdən-birə deyil də tədricən dəyişilib. bu sırada ikinci marağlı bir sual yaranır. təsəvvür edin ki, çıxarılan bütün köhnə taxtalar atılmır, kənarda saxlanılır. sonra kimsə onları yenidən yığıb əvvəlki formada bir gəmi düzəldir. indi əlimizdə iki gəmi var, biri bütün hissələri dəyişdirilmiş teseyin gəmisi, digəri isə orjinal parçalarla qurulmuş teseyin gəmisi. bu halda əsl teseyin gəmisi hansıdır?
teseyin gəmisi paradoksu bu suallara cavab vermir. hətta heraklit'ə görə bu paradoks sayılmır, çünkü teseyin gəmisi afinaya gələndən fərqli gəmi olmuşdur. eyni çaya iki dəfə girə bilmərsən misalı kimi, çünkü çaya ikinci dəfə girdikdə artıq o çay əvvəlki çay deyildir. bəzi fikirlərə görə kimlik davamlılıqdır yəni dəyişsə də proses kəsilmirsə eyni qalır, bəzi fikirlərə görə də gəminin məqsədi dəyişmirsə gəmi hələ də eyni gəmidir.
bu paradoks fəlsəfədə “identiklik problemi” kimi tanınır. yəni bir şeyin eyni şey olaraq qalması üçün nə lazımdır? bu məsələni bir azca real həyatla əlaqələndirdikdə daha da maraqlı olur. məsələn əgər yaddaşımızı silsələr, amma bədənimiz eyni qalarsa biz yenə biz olarıq mı? və ya əksinə, bütün bədənimiz dəyişsə,* düşünək ki, alternativ gələcəkdə mümkündür amma yaddaş və şüur eyni qalsa bu bizi biz edər mi? john locke'a görə insanın kimliyi bədəndə yox, yaddaşın davamlılığındadır. yəni keçmişini xatırlayırsansa, sən hələ də o insansan. bunun ardınca derek parfit* respect derek isə deyir ki, eyni olmaq o qədər də vacib deyil, əsas olan psixoloji davamlılıqdır. yəni sən 100% eyni qalmasan belə, kifayət qədər oxşarlıq varsa, bu artıq “sən” sayılır. bunun ardınca mereologiya haqqında da danışmaq olardı, amma mövzunu qarışdırmaq istəmirəm, yəqin ki, başqa yazarlar bir gün bu başlıqları doldurar.
son olaraq məncə * sən kimsən ala eyni olmaq obyektiv bir reallıq deyil də, bizim bir şeylərə verdiyimiz addır. yəni necə düşünməyi istəyiriksə o daha doğrudur. elə bizim özümüz də zamanla dəyişirik, ama buna rəğmən özümüzü sabit bir "mən" kimi hiss edirik * 1-il əvvəlki sən ilə indiki sən eyni deyil . uzun sözün qısası bəlkə də elə hamımız tədricən dəyişdirilən gəminin bir parçasıyıq.

testosteronu aşağı salan şeylər

testosteron səviyyəsi bir az həyat tərzi ilə əlaqəlidi əslində. başlığa uyğun olaraq ilk olaraq stressin testosteronu aşağı saldığını vurğulaya bilərəm, çünkü stress zamanı yaranan kortizol hormonu testosteronun istehsalını basqılayır. ikinci olaraq yuxu rejimidir, düzənli yuxu rejiminin olmaması, özəlliklədə n3 dediyimiz dərin yuxu fazasının az olması testosteron səviyyəsinin azalmasına şərait yaradır. daha sonrakı təsiredici amil qidalanmadır, özəlliklə də günlük həyatınızda şəkərli, yağlı yeməklər, fast-food məhsulları istifadə edirsinizsə sizin işiniz çox çətindi. bu tip qidalar insulin dirəncini * məncə müqavimət daha doğru səslənir ama nəysə artırır və nəticədə testosteron aşağı düşür. həmçinin d vitamini kimi vacib vitaminlərin çatışmazlığı da testosterona mənfi təsir göstərir. daha sonra hərəkətsizliyi vurğulaya bilərəm, çox hərəkət edən biri olmasanız da ayağ günlərini qaçırmayın.* spesifik olaraq belə bir elmi araşdırma varmı bilmirəm amma məncə piyada yerimək, böyük əzələ qruplarını işlətmək və.s müsbət təsir edir siqaret və ya alkoqollu içkilərin zərərindən danışmağa ehtiyyac olmadığını düşünürəm. və bunlara əlavə olaraq anti-depressantlar, xroniki-xəstəliklər də testosteron səviyyəsinə mənfi təsir göstərə bilir. bir də əlavə olaraq qeyd etmək istərdim ki, mansturbasiya və ya seks etmək testosteron səviyyəsini aşağı salmır. seks sonrası enerjinin tükənməsi belə düşüncəyə gətirib çıxara bilər amma bu reallığ əks etdirmir. başqa ağlıma bir şeylər gəlmədi, son olaraq sizə testosteronunuzu qorumaq üçün ipucu verə bilərəm ki, çox tez əsəbləşən birisinizsə sakitləşdirici təsiri olan çaylar için, yuxunuza diqqət edin, idmanla məşğul olun. zamanla testosteron səviyyənizin normala döndüyünün fərqinə varacaqsınız * özəlliklə də səhərlər . həmçinin enerji, əhval, fokuslana bilmək kimi şeylərdə də özünü göstərəcək.

yazarların həyatdan çıxardığı dərslər

inanma. insan hər zaman inandığı şeylərlə sınanırmış. inandığımız şeylər bizim ən zəif olduğumuz yerlərdir və insan da ən çox inandığında qırılar. o inam öldükdən sonra əslində biz də ölərik və bir də qırılmarıq.

qəbullan. bəzən nə qədər çalışsan da olmaz, bir tərəfindən tutmağa çalışarsan hər şeyin ama digər tərəfindən tökülər, nələrisə birləşdirməyə çalışarsan ama əlində dağılar. bəzi şeylərin çoxdan bitdiyini əslində qəbullanmalıyıq, hər şeyi ilk dəfəsində buraxmalıyıq. elə hər şeyin ilkində, hər şeyi atıb getməliyik. əslində insanın ən böyük düşməni də elə özü imiş, seçdiyi seçimlər hansı ki onu hər dəfəsində uçurumun kənarına aparan. bəzən insan bunu çox gec anlayır. nələrəsə ümidlənir amma elə ümid dediyimiz şey bəzən bizi içdən-içə yeyib bitirir. bir şeyi çox istəyəndə, onu itirmə qorxusu da eyni dərəcədə böyüyür və o qorxu bizi zəiflədir. çünki insan alışdığı şeyi sevir, hətta o şey ona zərər versə belə. bir növ öz yarasına bağlanır, çünki artıq o ağrı tanışdır. tanış olan hər şey isə qəribə bir şəkildə təhlükəsiz hiss etdirir. halbuki bilmədiyin, qorxduğun o boşluq bəlkə də sənin xilasındır. amma insan bunu qəbul etmək istəmir. çünki buraxmaq demək, itirdiyini qəbul etmək deməkdir. itirdiyini qəbul etmək isə bizi sonsuz bəlkələrlə baş-başa qoyur, bəlkələrlə dolu suallar beynində dönüb durur. amma sonda anladım ki, bəzi şeylər nə qədər çalışsan da düzəlmir. çünki problem sənin nə qədər çalışdığında deyil, o şeyin artıq bitmiş olmasındadır. bəzən insan sadəcə hər şeyi qəbul etməli imiş. bütün hər şeyi. düzdü bu çox çətin olur, tamam başqa bir insana çevirir səni və bir gün gəlir, artıq heç nə əvvəlki kimi təsir etmir. nə sözlər, nə xatirələr, nə də o vaxtlar həyatının mərkəzi olan şeylər. o an anlayırsan hər şeyi və qəribəsi odur ki, bu səni əvvəlki qədər incitmir. sadəcə boşluq qalır. sakit, səssiz bir boşluq.
və bəlkə də insan hər şeyi qəbullandığında böyüyürmüş.

böyümək

böyümək uşaqlıqda qucaq açdığın adamların indi şəkillərdə gülümsəməsidi. telefon nömrəsinə baxanda gözlərinin dolmağı, amma qarşıda cavab verəcək heç kimin olmamağıdı. bayram süfrəsində boş qalan stullardı, artıq döyülməyən qapılardı. insanın yaddaşında qalan səs tonları, amma həyatda heç vaxt təkrar yaşanılmayan xatirələridi. böyümək sevdiklərinin torpağa qarışmağına alışmaq, onların adını ancaq dualarda çəkməkdi. böyümək həm də qəbirstanlıq yollarını öyrənməkdi, saatlarla danışacaq sözlərin varkən susmaqdı. və məncə böyümək heç kimin əbədi olmadığını qəbul etməkdi. hər kəsin bir gün xatirə olacağını bilib, qalanlara daha möhkəm sarılmağı öyrənməkdi.

yazarların anlamadığı şeylər

ölüm. əvvəllər düşünürdüm ki, sırf itirən insanlar üçün ən dəhşətli şeydir, yəqin ki, dünyada ölümdən də dəhşətli şeylər var. amma itirdikcə anladım ki, həyatdakı ən dəhşətli, ən acı, ən bərbad və ən anlaşılmaz şeydir ölüm. haqqında uzun-uzun yazılır, saatlarla danışılır, amma heç biri ölümü tam ifadə edə bilmir. geri gəlməyəcək biri üçün günlərlə göz yaşı tökmək, bir səsin, bir baxışın, bir nəfəsin yoxluğu bu, sözlərlə ifadə ediləcək bir şey deyil. ən güclü yazı belə ölümdəki səssizliyi, boşluğu, yoxluğu ifadə edə bilmir. çünki yazmaq üçün yaşamaq lazımdır. ölüm isə yaşanaraq deyil, itirərək dərk olunur. bəlkə də elə buna görə ölüm anlaya bilmədiyimiz, amma bir gün mütləq qarşılaşacağımız tək həqiqətdir.

əbədi peşmanlıqlar

dəyişdirə bilməyəcəyini bildiyin amma hər xatırlayanda içinə oturan o soyuq hiss. bəzən bir anlıq susmaq, keçmişdə verdiyin bir qərar, etmədiyin bir hərəkət və ya sadəcə gecikdiyin bircə dəqiqə əbədi peşmanlığa çevrilir. zaman keçir, insanlar dəyişir, sən dəyişirsən amma o anlar dəyişmir. elə bil yaddaşının içinə mismarlanıb qalır, nə vaxt toxunsan qanayacaq bir yara kimi. bəzən bir söz, bəzən tanımadığın bir mahnı, xatirəsi olan bir yer və bəzən də heç bir səbəbi olmadan həmin peşmanlıq gəlir oturur boğazına düyün kimi. o peşmanlıqlar var ki onları heç kim bilməz çünki deməzsən, desən də heç kim tam başa düşməz. çünki o hissin içində bir sən varsan, bir də heç vaxt geri qayıtmayacaq edə biləcəyin halda edilməyənlər. əbədi peşmanlıqlar zamanla barışsan da unuda bilmədiyin bir ağrı, içində susmaq bilməyən və heç vaxt tam səsləndirilməyən qaranlıq bir pıçıltıdır.

sözaltı fotoqrafiya

11.06.2025 nəyinsə əvvəli, nəyinsə sonu, bir daha yaşanmayacaq hisslər, geri dönülməyəcək qərarlar və nə zamansa bu şəkillərdəki şəhərə duyulacaq həsrət arzusu.

yazarların hazırda düşündükləri

Bir gün hər şey bitəcək. Bütün o zəng etdiyimiz nömrələr cavabsız qalacaq, adımız yaddaşlardan silinəcək, şəkillər solacaq, səslər unudulacaq. Bəs niyə bu qədər yaşamaq çabası, bu qədər qarışıq hiss, bu qədər acı və sevinci bir arada daşıyırıq? Məncə biz yolun sonuna görə yox, yolun özünə görə yaşamalıyıq. Bəlkə də tək dəyərli olan şey, kiminləsə bir xatirəni paylaşmağımızdır. Bu bəlkə bir gülüş, bəlkə bir baxış, bəlkə bir mesaj, bəlkə də bir gecə saat 4-də kiməsə " yaxşı ki varsan " deməyimizdi. Əgər yolun sonunda heçlik varsa belə, bu heçliyin içində özümüzdən kiçik bir iz buraxmaq, bəlkə birinin həyatına toxunmaq, ölsən belə ağlında yaşamağa davam etmək, sahib olduğun anlam və dəyəri qorumaqdır varlığın mənası. Bəlkə də doğru sual "niyə varıq?" deyil də "var ikən nə etdik?" olmalıdı. Bəlkə də hər şeyin doğrusu heç bir şeyi bəlkələrə buraxmadan yaşamaqdır. Günün sonunda hər halda bizdən geriyə yalnız etdiklərimiz, edə biləcəkkən etmədiklərimiz və çox təəssüf ki sözün əsl mənasında edə bilmədiklərimiz qalır. Bəlkə də, sonuncu şans elə bu andı..

itirmək

bəzən insan ən dəyərli şeyləri ancaq itirəndə dərk edir. hər şey davam edir, günlər keçir amma içindəki o boşluq dolmur. boşluq hissi təkcə yoxluğunda deyil, birlikdə edə biləcəyimiz, amma heç vaxt edə bilməyəcəyimiz şeylərdədir. yuxuların kabusa çevrilir, yanlışların sənin üçün ən böyük cəza olur. öncədən görməzdən gəldiyin xırda detallar birdən birə böyüyür, hər şey sənə onu xatırladır. göy üzü, dinlədiyin mahnı, yağış hətta havanın qoxusu belə sənə onu xatırladır. ən pisi də odur ki, heç nə geri gəlməyəcək, heç nə düzəlməyəcək və sən hər zaman itirdiklərinin yükü ilə əziləcəksən.

özümü öldürdüyüm günün ertəsi

özümü öldürdüyüm günün ertəsi, öldürməməyi yoxladım amma başladığım işi bitirə bilmədim. Özümü öldürdüyüm günün ertəsi, həmin yerə bir daha gedib günəşin doğuşunu izlədim. günəş yenə doğdu, sanki heç nə olmamış kimi. sanki mən dünən yox olmuş olsam da, heç nə dəyişməyəcəkdi. o an anladım ki, varlığımın o qədər də önəmi yoxdur, amma özüm üçün nə qədər vacib olduğu hələ də sual altındaydı. günəşin işığı üzümə düşəndə gözlərimi yumdum. düşündüm ki, əgər bu işıq məni hələ də isidirsə, bəlkə də hər şey bitməyib. bəlkə də bu, son deyil, sadəcə bir sınaqdır. bəlkə də özümü öldürməyə çalışmaq əslində məni həyata qaytarmaq üçün idi. bir az gözlədim, nəfəsimi saydım, sonra ayağa qalxdım. hələ də buradayam.
özümü öldürdüyüm günün ertəsi, ilk dəfə doğrudan da yaşamağı yoxlamağa qərar verdim.

azərbaycanda dəb halına gələn peşələr

(baxma: it kursu açmaq) təməl it bilikləri olan şəxslərin bir müddət sonra "ə, belə olmur" deyib girişdikləri biznes sahəsi. əksəriyyəti müştəri tapmaqda çətinlik çəkir, buna görə də "seminar" adı altında camaatı yığırlar. hətta bir kurs var, demək olar ki, hər gün bir seminar keçirir. hər gün eyni şeyləri danışmaqdan o tərəfə keçmirlər. bu tip adamlar sahədə dəyər görməsələr də, ölkə səviyyəsinə çox ciddi təsir göstərirlər. təbii ki, "bitirəndən sonra diplom verib işlə təmin edəcəklər" deyə ümidlə gedənlər də olur.
alternativ olaraq
(bax: psixoloq)