gecəyə bir şeir paylaş

Yiğit harmanları, yığınaklar,
Kurulmuş çetin dağlarında vatanların.
Dize getirilmiş haydutlar,
Hayınlar, amana gelmiş,
Yetim hakkı sorulmuş,
Hesap görülmüş.
Demdir bu...

Demdir,
Derya dibinde yangınlar,
Kan kesmiş ovalar üstünde Mayıs...
Uçmuş, bir kuştüyü hafifliğinde,
Çelik kadavrası korugan'ların.
Ölünmüş, canım,ölünmüş
Murad alınmış...

Gelgelelim,
Beter, bize kısmetmiş.
Ölüm, böyle altı okka koymaz adama,
Susmak ve beklemek, müthiş
Genciz, namlu gibi,
Ve çatal yürek,
Barışa, bayrama hasret
Uykulara, derin, kaygısız, rahat,
Otuziki dişimizle gülmeğe,
Doyasıya sevişmeğe,yemeğe...
Kaç yol, ağlamaklı olmuşum geceleri,
Asıl, bizim aramızda güzeldir hasret
Ve asıl biz biliriz kederi.

içim, bir suskunsa tekin mi ola?
O Malta bıçağı,kınsız,uyanık,
Ve genç bir mısradır
Filinta endam...
Neden, neden alnındaki yıkkınlık,
Bakışlarındaki öldüren buğu?
Kaç yol ağlamaklı oluyorum geceleri...
Nasıl da almış aklımı,
Sürmüş, filiz vermiş içimde sevdan,
Dost, düşman söz eder kendi kavlince,
Kınanmak, yiğit başına.
Bu, ne ayıp, ne de yasak,
Öylece bir gerçek, kendi halinde,
Belki, yaşamama sebep...

Evet, ağlamaklı oluyorum, demdir bu.
Hani, kurşun sıksan geçmez geceden,
Anlatamam, nasıl ıssız, nasıl karanlık...
Ve zehir - zıkkım cıgaram.
Gene bir cehennem var yastığımda,
Gel artık...
ahmed arif- hani kurşun sıksan geçmez geceden

(youtube: )

diamond tema

fəlsəfə və tarix biliyi səthi olan, irqçi devşirmə fenomen. həddindən artıq anaxronik xətalar edir. ictihad və fiqh üzrə biliyi də çox səthidir. amma qarşısındakı asrın həm cahil olduğu üçün, həm doğurdan gj****ğ olduğu üçün oradan qol vura bilmir.

sekulyarizm təbii ki, hər zaman üçün daha mütərəqqi pozisiyadır. amma, türkiyədə sekulyarizm vs şəriətçilik qarşılaşması süni, qurmaca bir qarşılıqdır. reallıqda çox dəyəri yoxdur. türkiyədə şəriət dövləti qurulma ehtimalı yoxdur. akapın mütəmadi olaraq sosial mühəndislik nümunəsi olaraq yenidən istehsal etdiyi qarşıdurmalardır. bununla da kütlələr konsolidasiya olur.

diamondu da, asrını da 4-5 ildir tanıyıram. məktəbdə ikən yeni yeni ateist olduğum vaxtlarda izləyirdim diamondu. elə diamondun səviyyəsi də yeniyetmələrin facebookda ateist vs müsəlman debatları səviyyəsindədir.

asrını danışmağa ehtiyac belə yoxdur. dünyanın büyün söyüşlərini söysəm yetməz ona. azərbaycanda da "libertarian" akademik fenomenimiz parlatdı onu. liberal olmaq şəriətçi olmaq qədər utanılacaq bir şeydir, onsuz da.

osman özarslan müəllimin bu yazısı oxumağa dəyər: https://www.gazeteduvar.com.tr/diamondin-temasi-makale-1701562

sosioloji marksizm

analitik marksizm ekolu ilə tanınan, sosial siniflər klassifikasiyasında yeni nəzəri paradiqmaları ilə həm sosiologiya sahəsində həm də bütöv olaraq marksizm sahəsində yeni cığırlar açan erik olin wrightın Viskonsin-Medison Universitetində verdiyi dərslərdən biri.

dərsin syllabusu 87 səhifədir -*. bu yay syllabusda paylaşdığı əsas oxumaları bitirməyi planlayıram.

syllabusdakı chapterlər bu şəkildədir:
1) giriş
2) sinfi struktur
3) sinfi təşəkkül
4) dövlət və siyasət nəzəriyyəsi
5) ideologiya və şüur
6) tarix nəzəriyyəsi
7) sosializm və xilas/azadlıq

və üstəlik əsas oxumaların yanında- əgər vaxtınız varsa- əlavə oxuma materialları da var. möhtəşəm syllabusdur.

syllabusun linkini paylaşıram. məncə göz atın və bu sahə haqqında nələrsə oxumaq istəyirsinizsə yararlanın.

link: https://drive.google.com/file/d/1Q64aPnfb1IlezJXjzcwuXMh62U8Silft/view?usp=sharinghttps://drive.google.com/file/d/1Q64aPnfb1IlezJXjzcwuXMh62U8Silft/view?usp=sharing

avropa düşüncə tarixi

Yel Universitetinin * Yale University video və səs qeydlərini açıq olaraq paylaşdığı dərslərdən biri. Dərsdə modernizm sonrası Avropa intellektual tarixi keçirilir. Nitşedən Marksa, Bergsondan Freuda, Heideggerdən Frankfurt ekoluna və Ekzistensializm, strukturalizm, fenemonologiya, post-modernizm kimi bir neçə düşüncə sistemi 25 dərs ərzində anlatılır. Dərs giriş dərsidir, yəni ön-məlumatınız olmadan da izləyə bilərsiniz.

Dərsi izləmək üçün: https://www.youtube.com/playlist?list=PLh9mgdi4rNezUjm7niGdUWjnL0lHSDh0U

Dərsin oxuma materialları, syllabusu və digər qeydlər üçün: link1

sözaltı sözlük

cəmiyyətin deqradasiyasının yansımasını izləyə biləcəyimiz platform.

pandemiya ilə sözlüyə gələn 9-cu nəsil son keyfiyyətli nəsil idi. sonraki illərdə bu keyfiyyət get-gedə aşağı düşdü, düşməyə də davam edir. azərbaycanda baş verən siyasi hadisələrə, dünyada yaşananlara dair heç bir entry görə bilmirik son zamanlarda. yazdığımız zamanda zirzəmiyə atılır.


əslində alternativ sosiallaşma vasitəsi olaraq çox yaxşı platformadır. ancaq, artıq banal hala gəlmiş sözü təkrar etmək lazımdırsa, "köhnələrin yerini vermir."

2021-də yazdığım kimi, "hərkəs hərşeyləşir, hərşey hərkəsləşirdi sözlükdə..."

https://soz6.com/entry/337297

ahmet arslan

izlədikcə insanı güldürən, "ağıllı axmaq" akademiklərdən biri.

illərdir akademik fəaliyyətləri ilə əldə edə bilmədiyi prestiji celal şengörün zır cahil, axmaq, liberal kütləsi tərəfindən əldə etdi və bunu da itirmək istəmir deyə hər izlədiyimdə daha da axmaq ifadələr səsləndirdiyini görürəm. "islam mədəniyyətində elm yoxdur" deyəcək qədər- üzr istəyirəm ifadəmə görə- g.......ğdır bu adam. bütün bu tarixdən bixəbər deyil, sadəcə əksini demək ona o prestiji verməz deyə sərf etmir.

axırıncı dəfə izləyəndə "aristotelin dediyi kimi, orta sinif olmadan demokratiya olmaz" kimi bir şey demişdir. antik yunanistandakı sinif mübarizələri, aristotelin demokratiya üzərinə külliyatı... bixəbər deyil, sadəcə sərf etmir.

edit: yuxarıdakı entrydə gördüm, adam "“bütün insanlar, doğal olarak, bilmek ister, türkler hariç" deyə bir şey deyib. belə bir şey deyən adamım publikaya oynayan kloundan heç bir fərqi yoxdur.

sözaltı günlük

uzun müddət sonra bu gün evdən çıxdım. universitetə, dərsə getdim. dərsdən sonra azərbaycanlı qrup yoldaşım imtahana birlikdə hazırlaşmağı təklif etdi. imtahanımızın olduğunu yenicə öyrəndim. imtahan çox da marağımda deyildi, dəyişiklik olsun deyə qəbul etdim. kitabxanaya getdik, 1-2 saat oxuduq. o mənim də, imtahana hazırlaşdığımı düşünürdü; mən də ismet özel- taşları yemek yasak oxuyurdum. dağılışdıq, evə qayıdmaq üçün avtobusa mindim. qulaqcıqda hal-hazırda xatırlamadığım bir musiqini dinlərkən çiynimə bir əl toxundu. burada, avtobusa minərkən kart göstərmədiyimiz üçün tələbə kartına aylıq müəyyən pul daxil edilir, 1 aylıq limitsiz gəliş-gediş haqqı olur. bunu hər ay edib etməməyi bir növ insanın vicdanına buraxırlar, amma arada gəlib yoxlanış edirlər. 3 aydır buradayam, ilk dəfə rast gəldim yoxlamalarına. 1-2 həftədir evdən marketdən siqaret-ərzaq-su kimi şeyləri almaq xaricindən çıxmadığım üçün kartımın aylığının bitib-bitmədiyini düşünməmişdim heç. yoxladı, 1 həftə əvvəl yeniləməm lazım imiş. mən də təşəkkür edib, yeni bilet alacağımı dedim. onlar da, cərimə ödəməm lazım olduğunu dedilər. mən də könülsüz razılaşıb, ödəyəcəyimi dedim. indi ödəməlisən dedilər. yanımda ancaq evin aylıq kirayəsi var idi. çıxarıb oradan 80 manata yaxın cəriməni ödədim. evə gəldim. yatdım. bayaq oyandım. həyat çətindir.

yeni il təbriki

deməli, 1-2 gün əvvəl səhər saat 8-də anam zəng etdi. * azərbaycanda saat 11 idi. normalda anam bu saatda mənim yatdığımı bildiyi üçün zəng etməz, axı, deyə düşündüm. o gecə səhərə qədər yatmadığım gecələrdən idi. biraz gec açdım, biraz da səsimi dəyişdirib yuxuluymuşam kimi etdim ki, sabahladığımı bilməsin.
açan kimi yuxulu səslə, "həə mama, nolub?" dedim. o da, "lucifer, papa zəng edib, səni təbrik etmək istəyir yeni il üçün".

birdən birə səsim dəyişdi, "həə, ver danışım." dedim. çox sevinmişdim, gözləmirdim.

"lucifer, balam, necəsən, orada necə keçir günlərin? dostların var orada? dərslərə gəlib-gedirsən? mən elə bilirdim, türkiyəyə qayıtmısan, bayaq maman dedi ki bəs polşadasan. həə eybi yox canım mənim, əsas odu olduğun yerdə xoşbəxt olasan. sənin yeni ilini təbrik edirəm. inşallah bu yeni ildə bütün arzularını gerçəkləşdirəsən, bütün yaşananları geridə buraxasan. sənin üçün çox darıxıram, lucifer. burada elə bütün günü səni fikirləşirəm. diqqətli ol, özünə yaxşı bax. hamıya güvənmə. öpürəm səni çoxlu-çoxlu. sağol lucifer."

ən sona qədər ağlamamaq üçün özümü sıxdım. ən sonda "çox sağ ol papa. mən də sənin yeni ilini təbrik edirəm. bilirəm, orada, ailənin yanında olmadan yeni ili keçirmək çox çətindir. inşallah bu yeni il səni azadlığa çıxardar. 2024-dəki bütün bayramları ailənin yanında, azadlıqda olarsan ümid edirəm. mən də səni çox sevirəm papa. çox sağ ol." deyib sağollaşdım. özümü tez bayıra atdım. yarım paçka qalan siqaret yarım saata bitdi.

eh, nəysə. allah bütün dustaqların qapısını açsın.

29 dekabr 2023 galatasaray fenerbahçe superkubok oyunu

ləğv edilən super kubok final oyunudur.

tff və futbolun iplərini əllərində tutan saraydakılar, öz çirkin əməllərini futbola xərclədiyi milyardlarla örtməyə çalışan səudiyyə ərəbistan krallığından 3-5 milyon ala bilmək üçün türkiyə super kubok final oyununu ər-riyadda keçirmə qərarı aldılar.

oyundan bir neçə saat əvvəl ali koç mediaya açıqlamasında "stadionda mustafa kamalın yurtda sülh, cahanda sülh sloqanının pankartını açmağa icazə verilmədi" dedi. daha sonra, mustafa kamalın şəkli olan formaların geyilməməsi üçün soyunma kabininə polislər qoyuldu; oyunun əvvəlində istiqlal marşının oxunmasına icazə verilməyəcəyi bildirildi.

bir neçə dəqiqə əvvəl də, oyunun ləğv edildiyi açıqlandı. səudiyyə ərəbistan oyunun ləğvinə görə tff-dən 40 milyon təzminat tələb ediblər.

mən himnin aşağıdakı kimi oxunub -* məsələnin bağlanacağını düşünürdüm:

(youtube: )

yazarların 2024-cü ildən gözlədikləri

1) hal-hazırda olduğum dandik universitetdən qurtulub, ya uni bielefeld-də, ya duisburg-da, ya da uni wien-də təhsilimə davam etmək.

2) argentinalı inqilabçıların, polo obrero- piquetero hərəkatının, həmkarlar ittifaqlarının javier milei hökümətinin iqtisadi-siyasi qanunlarını dəf etməsi, inqilabçı qığılcım yaratması.

3) baki tezcanın "the second ottoman empire" kitabının türk dilinə tərcüməsinin çıxması. 2012-ci ildən bəri tərcüməsi iletişim yayınları tərəfindən hazırlanıb. ancaq, baki hocanın üzərindən keçib təkrardan nəşriyyata göndərməsi lazımdır. bu qədər gecikibsə, yəqin ki, əlavələr edilib. ümid edirəm ki, 2024-də tamamlanar və pirat şəkildə pdf-i də paylaşılar bəzi yeraltı kitabxanalarında.

eyni şəkildə, shahab ahmedin ": what islam: the importance of being islamic" kitabının da tərcüməsi yayınlanar, ümid edirəm ki. 2017-də heretik yayınları kitabın tərcümə telifini alıb, ancaq nəşriyyatın orqanizatoru sosioloq levent ünsaldı hoca ilə danışanda soruşmuşdum bir dəfə, dedi ki, "o kitabı yayınlaya bilmədik və əlimizdən qaçdı". hal-hazırda hansısa nəşriyyatın 2024 planlarında varmı, bilmirəm.
əslində ingilis dilində oxuyuram ikisini də, ancaq türk dilində oxumaqla eyni həzzi vermir. ümid edirəm ki, ikisi də başdan-sovdu tərcümə edilməz.

4) yarı zamanlı iş tapmaq. çox böyük əmək haqqı da istəmirəm; siqaret və bəzən içki pulumu qarşılasın, yetər.

5) alman dili c1 sertifikasını əldə etmək. (bu, yaralı yerimdir. 3 həftədir motivasiyam diblərdədir... a2-də ilişib qalmışam)

6) yaşanan təcrübələrin doğurduğu travmanı və onun da bərabərində gətirdiyi kədəri, bir az da olsa, azaltmaq, minimallaşdırmaq. ən azından dünyəvi-gündəlik işlərimin gedişatına maneə törətməyəcək həddə endirmək.

7) yeni internasionalın qurulması. bunun üzərində aylardır çalışılır, müzakirələr edilir, anlaşmazlıqlar/fərqliliklər haqqında qarşılıqlı fikir mübadilələri edilir, bəzi cari hadisələr üzərində * fələstin gündəmi kampaniyalar hazırlanır. ancaq, bunun internasionala dönüşməsi üçün zaman lazımdır. ümid edirəm ki, 2024-də tamamlanar.

hələ ki, ağlıma gələn gözləntilərim bunlardır. ağlıma gəldikcə, yeniləyərəm. il sonunda neçəsinin gerçəkləşdiyinə baxmaq maraqlı olar.

eşit! gəlirik!

azərbaycanda keçirilmiş ilk feminist protest konserti.

youtube kanalımı yenidən gözdən keçirmək istəyəndə gördüm ki, 2.5 il bundan qabaq bu konserdən parçalar paylaşmışam, ancaq telif hakkı səbəbilə gizliyə alınıb -*

konserti yenidən izlədim, yenidən içimdə həyəcan yarandı. ancaq, yadıma düşdü ki, konsertin təşkilatçılarından və videonun hazırlayanlardan biri olan nərgiz absalamova abzas-mediaya qarşı saxta ittihamlarla açılmış cinayət işi prosessində həbs edilib və hal-hazırda həbsxanadadır. nərgizin 25 yaşı var. gəncliyinin dadını çıxarmalı olduğu bir zamanda azad media istədiyi üçün, əliyev ailəsi və yüksək rütbəli oliqarxların korrupsiya əməllərini araşdıran media qurumunda, öv işi və vəzifəsi olan, jurnalist olaraq çalışdığı üçün həbsdədir. anası tərəfindən evdən göndərilən matrası belə qəbul etməyib həbxana idarəsi.

nəysə. bu möhtəşəm konsertə qulaq asın.

(youtube: )

fəsadın ləzzəti

cəlali üsyanlarının badırılmasında önəmli rol oynayan kuyucu murat paşanın * öldürdüklərini, başını kəsdiyi cəlaliləri quyuya atdığı üçün bu ləqəbi alıb üsyançılara qarşı amansız davranışını göstərən hekayə.

17-ci əsrdə yaşamış tarixçi, ilk osmanlı vakanüvisi naima mustafa efendi belə yazır:

“Hatta bir gün pişgâh-ı otakta (otağın önündə) iskemle üzerinde oturup hafrolunan (qazılan) bi’re (quyuya) gelen adamları katlettirip doldurmağa meşgul idi. O sırada gördü. Halk verasında (arxasında) bir atlu sipahi, bir sabiyi (uşağı) kenduye redif edip (ardından gətirmək) geçüp gider. Paşa emreyledi, varıp sabiyi (uşağı) at arkasından indirip huzuruna getürdüler. Oğlancığa: “-Sen ne yerdensin? Celali arasına neden düştün?” dedikte, sabi (uşaq) doğru söyleyip: “-Falan diyardanım, kıtlık sebebinden babam beni alıp bunlara katıldı. Boğazımız tokluğuna yanlarınca gezerdik”, dedi. “-Baban ne idi?” deyu soracık. “-Şeştar çalardı ve anınla doyunuyordu.” Vezir-i a’zam Murad paşa başını sallayarak acı acı güldü: “-Hay, Celalileri şevke getürürdü.” deyup, çocuğun katline işaret etti. işaret üzerine çocuğu cellatlara verdiler. Fakat cellatlar: “-Bu sabi masumu nice öldürelim?!” deyu çekilip, her biri bir tarafa gidip göz yumdu. Murad paşa, emrinin neden geciktiğini sordukta, cellatların çocuğa merhamet edip istinkaf ettiklerini (çəkindiklerini) bildirdiklerinde paşa: “-Yeniçerilerden birisi öldürsün!” deyu buyurdu. Yeniçeri dilaverlerine teklif olundukta, anlar dahi, sabiye (uşağa) bakıp: “-Biz cellat mıyız! Cellatlar bile merhamet etti”, deyu kabul etmediklerinden ifrat derecede hiddetli vezir, kendi iç oğlanlarına emretti ki, sabiyi (uşağı) öldüreler. Anlar dahi huzurundan dağılıp kabul etmediklerinden oğlancık meydanda kalıp, onu öldürecek 3 adam bulunmadıkta, ihtiyar vezir, arkasından kürkünü bırakıp ve kalkıp, sabiyi kendi eliyle alıp kuyunun kenarına getürüp, başını burup, boğazını sıkıp helak ve kendi eliyle kuyuya ilkaa etti (buraxdı.) Sonra yerine geçüp hazır olanlara hitap ile ref’i savt edip (səsini yüksəldib): “Malumdur ki Kalenler-oğlu ve Kara Said gibi eşkıya, anasından at ve mızrak ile doğmadı. Hep böyle sabi (uşaq) idiler. Ba’dehu büyüyüp âlemi fesada verdiler ve nice bin nüfusu katl ve gaaret (qarət) ettiler. Bu oğlan bunlarla gezip iptida bunların hasailinden (xislətlərindən) terbiye bulmuştur, büyüdükte bu fesadın lezzeti dimağından gitmez. Bin terbiye olsa salah bulmayıp akıbet bu da bir bela olması mukarrerdir. Fesadın kökünü kesmek, bu makulelerin birine merhamet olunmayıp izale etmek (ortadan qaldırmaq) ile müyesser olur.” deyüp sözüne nihayet verdi.”
(Nâîma Mustafa Efendi, 1968: 576-577).

imadəddin nəsimi

qətlinin vacib elan edilməsimin, dərisinin soyulmasının səbəbi olaraq ortodoks islama qarşı çıxması olmadığını düşünməyə başladığım hürufi.

orta əsrdə çoxu müsəlman olan cəmiyyətlərə baxdığımızda islamın yaşanılmasına, islami biliyin əldə edilməsinə dair iki epistemolojik fəza var:
1. Daha az oxuyan insanlar üçün, yəni cəmiyyətin çoxunluğu üçün, ictimai mühitdə oxunulan, müzakirə edilən hədis və quran qaynaqları. bu baxımdan quran və hədis qaynaqları bərabərlikçidir, sinfi fərqlilik olmadan hərkəs üçün enmiş kəlamullahdır.

2. daha çox oxumuş olanlar arasında, yəni cəmiyyətin azınlığı arasında, kiçik qruplar olaraq ictimai mühitlərə bağlı xüsusi mühitdə çox fərqli mətinlərin oxunub müzakirə edildiyi fəza. birinci fəza hədis və quran kimi bərabərlikçi mənbələrdən bəsləndiyi halda, bu fəza hədis və quranı da mümkün edən, bildiyimizin ötəsində, varlığımızın daha dərin suallarına yelkən açanların danışdığı şeylərdir.

bu baxımdan feodal kast sisteminə bənzər şəkildə sərhədləri çox kəskin olan epistemoloji fəzalar var. və bu fərqliliyi qorumaq üçün sirr kəlməsi önəmlidir. kənzül-məxfi sadəcə bu kiçik, xüsusi qrupa açılmış bir sirrdir və bu sirr ictimai mühitdə danışıla bilməz.

bu baxımdan da, nəsiminin "ənəlhəq" deməsi bir baxıma özəl olanın ümumiyə daşınması, gizli olanın ictimailəşdirilməsi, sirrin pozulmasıdır. nəsiminin ənəlhəq deməsi ictimai mühitdə "mən tanrıyam" kimi mənalandırılır. əslində demək istədiyi, bunun ilə başa salmaq istədiyinin arxasında çox fərqli mənalar var, lakin bir cümlə fərqli epistemoloji fəzalarda fərqli cür başa düşülür. yəni, nəsiminin ölüm səbəbi ortodoks islama qarşı çıxmasından daha çox sirri ifşa etməsi ola bilər zənnimcə.

bu iki epistemoloji fəzanın özünü daha vahid epistemoloji fəzaya, hərkəsə bərabər şəkildə çevrilməsi neuzeit dövrünə düşür. erkən modernizmdən etibarən "iki qrupun iki ayrı gerçəklik fəzası ola bilməz" deyilərək hamısı 1-ə gətirilir, hərşey ictimai fəzaya induksiya edilir. bu dönəmdə islamın ilk dövrlərinə, ilk 4 xəlifə dövrünə, quran və hədislərə daha çox referanslar edilir.

bunun sosio-iqtisadi tərəfləri də var. osmanlı imperiyasında 16-cı əsrin sonuna qədər mülki idarədəki ən yüksək yerlərə gələnlərin böyük çoxunluğu devşirme kökənli idi. sosial siniflər arası mobilizasiya, keçid kanalları yox idi. idarə edənlər (saray idarəsi, hərbi idarə və üləma) və idarə edilənlər (ümumilikdə rəiyyət adlandırılanlar) var idi. üləmanın oğlu üləma, əskərin oğlu əskər, rəiyyətin oğlu da yenə rəiyyət olurdu. rəiyyətin sosial hərəkətlikdə yuxarı doğru çıxmaq şansı yox idi. 17-ci əsrdən etibarən qərbi avropadakı sənayələşmə və rəqabətin artması ilə bərabər osmanlıda da iqtisadi dəyişikliklər baş verdi. ticarət ilə əllərinə pul keçən bəzi rəiyyətdən insanlar idarəetmədə söz haqqı olmağa başladı. pul verib yeniçərilər ocağına girəbilirdi.

rəiyyətin bəzi hissəsinin yuxarı doğru dırmaşması bəzi rəiyyət hissələrindən daha yaxşı hala gəlməsinə səbəb oldu. "mən niyə orada deyiləm?" sualından doğan sinfi ziddiyətlər daha çox görünməyə başladı. bu sinfi ziddiyətlərin sosial gərginlik halını almaması üçün islam üzərində dəyişiklik oldu və islam sosial kimlik olaraq yeni bir funksiya yerinə yetirməyə başladı və siyasi kimlik halını aldı: idarə edən sinifdəki də müsəlmandır, sən də müsəlmansan, biz ayrı bir qrupuq.

rəiyyət ilk başda yəhudi, xristian və müsəlman kəndlilərini, yoxsullarını, alt və orta təbəqələri ehtiva edirdisə indi sadəcə yəhudi və xristianları ehtiva etməyə başladı: rəiyyət yəhudi və xristianlardır, biz müsəlmanıq. bununla da, sinfi ziddiyətlərin üzəri dini kimliyin kley, yapışdırıcı rolu görməsi ilə örtüldü.

və bu birləşdirici sosial-siyasi kimlik olaraq islam artıq hərkəsə bərabər olmalı idi. əvvəlki kimi, xüsusi bir qrupun ayrı, dərin islamı; digərlərinin daha bəsit islamı ola bilməzdi.

bu dəyişimi max weberin protestant əxlaqı və kapitalist ruhunda açıqladığı "disenchatment"/"Entzauberung"/"Dünyanın sehrinin itməsi" qavramları ilə izah oluna bilər. qısacası, max weberə görə katolik xristianlıq orta əsrin zeitgeistına uyğun gəlirdi: özünü dünyadan təcrid etmək, tanrıya bu dünyada çatmaq, doqmatik rituallar və sairə. artıq kapitalist dövrün ruhuna isə protestan əxlaqı uyğun gəlirdi: tanrıya bu dünyada çatmaq mümkün deyil, bu dünyada biz disiplinli çalışmalıyıq ki, digər dünyada tanrı bizi mükafatlandırsın. yəni, dinin rasionallaşması.

islamda da, başda bəhs etdiyimiz "iki epistemoloji fəza dövründə" tanrıya bu dünyada çatmaq üçün nəfsi tərbiyə etmək lazım olduğu, özünü dünyadan təcrid etmək gərəkdiyi düşüncəsi var. məsələn, yunus emrenin "cənnət cənnət dedikləri" şeirində belə bir hissə var:
"cennet cennet dedikleri
birkaç köşkle birkaç huri
isteyene ver onları
bana seni gerek seni"

yəni, qurandakı vədlərin normal insanlar üçün olduğunu, bəzi xüsusilərin isə tanrı qatında eşq yaşamasının keçərli olduğu bir fəzadan bəhs edirik.

max weber islamı bu fəzadan ibarət gördüyü üçün onun protestant əxlaqı kimi yeni çağın sosial-iqtisadi ehtiyaclarına görə dəyişmədiyini irəli sürmüşdü. amma, "dünyanın sehrinin itməsi" islam üçün də keçərli idi.

ancaq, 17-ci əsrin sonlarından etibarən islamın da artıq bu dünyəviləşməyə getdiyini görürük. yuxarıda bəhs etdiyim iki fəzalı epistemoloji reallığın sadəcə vahid reallığa endirilməsi bunun göstəricisidir. fərqli dövrlərdə yazılmış "islami davranış risalələri"nə baxsanız, əvvəllər kasıblığa yüklənən pozitiv mənanın getdikcə neqativ məna ilə dəyişdiyini; əvvəllər yaxşı əxlaqlı olmanın da islamın 5 şərti qədər önəmli olduğunun göstərilməsinin əksinə əxlaqdan bəhs edilməməsi, "bunu etməlisən, hədisdə belə buyrulub" kimi dünyəvi əməllərə diqqət çəkilməsi, "kasıb olmamaq üçün 25 hədis" kimi başlıqlı siyahıların ortaya çıxması və bir çox şey misal göstərilə bilər. dünyada tanrıya çatmaq, onunla eşq yaşamaq lənətlənmiş, allahın transandatalizminin vurğusu artmışdır.

thomas bauerin "A Culture of Ambiguity: An Alternative History of Islam" kitabında bəhs etdiyi qeyri-müəyyənlik məsələsi var. çox uzatmaq istəmirəm, mən də yazmaqdan yoruldum. qısacası deyir ki, orta əsrdə islamda qeyri-müəyyənlik var idi. bir hədisin, bir ayənin birdən çox mənası, təfsiri ola bilərdi və bunların heç biri digərindən üstün deyildi. məsələn bir ayədəki bir sözün belə 30-40 fərqli təfsiri var idi və heçbir təfsirin digəri üstündə hegemoniya qurmaq kimi niyyəti yox idi, hər biri bərabər dəyərli idi. bir mənanın olmaması islami mədəniyyətdə plüralizm ortaya çıxarırdı. ancaq yuxarıda bəhs etdiyim dəyişkənliklərlə bərabər, qeyri-müəyyənlik yerini müəyyənliyə buraxdı. artıq bir ayənin bir hegemon, hakim təfsiri olmalı idi. qeyri-müəyyənliyə yol verilə bilməz: ya o, ya bu.

thomas bauerin pis iblisi burada rene descartesin özüdür. dekartın karteziyan ağılı dixotomiya şəklində düşünməni hakim mental iqtidar halına gətirdi. ona görə də, islamda da qeyri-müəyyən mənalılıq və plüralizm öz yerini vahid mənalılıq və mərkəzi iqtidara buraxdı.

bu barədə üzərinə daha çox düşünmək üçün tövsiyyə etdiyim mənbələr:
shahab ahmed- What Is Islam?: The Importance of Being Islamic
thomas bauer- A Culture of Ambiguity: An Alternative History of Islam
baki tezcan- The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern World

nəysə, nəsimi mövzusundan çox uzaqlaşdıq, amma niyə nəsiminin "zındıq" olduğuna görə deyil, sirri aşkar etdiyinə görə cəzalandırıldığını düşündüyümü izah etmək istədim.