grammar nazi

Grammar Nazi internetin ən təhlükəli məxluqlarından biridir. Onların silahı AK-47 yox, vergül və defisdir. Sənin “daha yaxşı” yerinə “dahada yaxşı” yazmağın onlar üçün sanki beynəlxalq cinayətdir. Hətta bəziləri deyir ki, qrammatika səhvləri görəndə onların gözləri qızarır və içlərində gizli Word-düzəldici motor işə düşür.

Grammar Nazi ilə söhbət belə gedir:
– “Salam necəsən?”
– “Salam, necəSƏN?”
Burada artıq münasibət qırılıb. Sən sadəcə hal-əhval tutmaq istəmişdin, o isə həyatını islah evinə çevirdi.

Onlar üçün mətnin mənası önəmli deyil. Dünya yanır, amma sən “deyirəm” yerinə “diyirem” yazmısansa, sənin yanmağın daha vacibdir.

Ən qorxulusu odur ki, Grammar Nazi heç vaxt tək gəlmir. Onların beynində gizli ordu var: apostroflar batalyonu, defis komandoları, böyük hərf partizanları. Bir səhv etdinmi, hamısı hücuma keçir.

Amma bəzən faydalıdırlar. Çünki dostunun sevgilisinə “səni çox sevirəm” əvəzinə “səni çox sevirem” yazanda səni düzəldən o Grammar Nazi olur və sən ömürlük utancdan qurtarırsan.

Qısası, Grammar Nazi ilə münasibət belədir: sən yazırsan, o düzəldir, sən əsəbiləşirsən, amma yenə də daxilində “yaxşı ki, var” deyirsən. Çünki kaş bütün nasistlər yalnız vergül üstündə müharibə aparaydı.

tərtər işi

qarabağı almaq və rus agenturasını təmizləmək üçün azərbaycanın bir qurban vermək hərəkəti olaraq bunu düşünə bilərikmi?
çünki 3-5 xaini tapmaq üçün çox sayda günahsız hərbiçi və əsgərlərə də işgəncələr olunub.
işgəncələrin başında dayanan hərbiçilər qarabağ döyüşlərində aktiv iştirak ediblər.
hazırda zərərçəkənlərin qohumları dövlətdən ədalət tələb edirlər, həmin hərbiçilərin cəzalandırılmasını tələb edirlər.
əməlli pox vəziyyət var, nə dövlət nə insanlar bu barədə adekvat qərar verə bilmir.

ən azından bütün zərərçəkənlərə böyük təzminatlar ödənilməlidir.

qurban vermək

Qurban vermək anlayışı insanlığın tarixi qədər qədimdir. O, yalnız heyvanın kəsilməsi deyil, həyatın müxtəlif qatlarında təkrar-təkrar üzə çıxan bir metaforadır.

Dində qurban — insanın özündən yuxarı bir gücə bağlılığının təsdiqidir. Bəşəriyyət min illərdir göyə baxaraq qorxularını, ümidlərini, şükrünü qurban anlayışı ilə ifadə edib. Bu, yalnız ibadət deyil, həm də insanın Tanrı ilə “müqaviləsi”dir: mən verərəm, sən qoruyarsan.

Tarixdə qurban çox vaxt kollektiv yaddaşı formalaşdırıb. istər qəbilələrin birləşməsi, istərsə də böyük imperiyaların ritualları olsun — qurbanlar həm sosial birlik, həm də güc nümayişi idi. Qurban məbədlərdə qanla yazılan tarix, meydanlarda insanın Tanrıya səsiydi.

Fəlsəfi baxımdan qurban vermək insanın öz eqosunu aşma cəhdidir. Özündən bir parçanı könüllü olaraq itirmək, “mən”dən bir şey qoparmaqdır. Kierkegaard üçün ibrahimin hekayəsi təkcə dini yox, həm də əxlaqi paradoks idi: insan öz dəyərli varlığını fədakarlığa verərək həm azadlığını, həm də qorxusunu yaşayır.

Sosial müstəvidə qurban çox vaxt “hamının rifahı üçün fərdin itkisidir”. Bir ailə övladını yaxşı gələcək üçün əcnəbi ölkəyə göndərir, bir əsgər vətən üçün canını qurban verir, bir valideyn öz arzularını uşaqlarına görə susdurur. Cəmiyyətin tarazlığı çox vaxt şəxsi qurbanlar üzərində dayanır.

Psixoloji tərəfdən qurban vermək — insana həm güc, həm də travma gətirir. Özünü fəda etdiyini hiss edən adam içində həm qəhrəmanlıq, həm də boşluq daşıyır. Çünki qurban vermək bəzən məcburidir, bəzən də könüllü. Hər iki halda insan “özündən imtina” hissini yaşayır və bu, onun psixikasında dərin iz qoyur.

iş həyatında qurban — vaxtın, sağlamlığın, şəxsi həyatın bir hissəsini karyera uğrunda itirməkdir. Menecerlər “qurban vermək” ifadəsini sanki strateji termin kimi işlədilər: indi yorul, gələcəkdə qazanar. Amma çox zaman bu qurbanların qarşılığı ədalətli olmur, çünki sistem fərdin qurbanlarını kollektiv uğura çevirməyi sevir, amma şəxsi həyatın itkilərini heç vaxt əvəz etmir.

Ailədə qurban vermək — ən səssiz, ən görünməyən formadır. Valideynlərin gecə yuxusunu uşağa görə itirməsi, övladların valideynin xəyalını yaşatmaq üçün öz arzularından keçməsi. Bəzən sevgi qurbanla güclənir, bəzən isə qurban sevginin özünü yeyib bitirir.

Mənim orijinal qənaətim budur: qurban vermək insanın həyatla etdiyi ən qədim müqavilədir. Biz hər gün seçimlərimizlə kiçik qurbanlar veririk — vaxtdan, rahatlıqdan, arzudan, eqodan. Qurban verməyən insan yoxdur, sadəcə fərq ondadır ki, kimisi bunu dərk edir, kimisi isə yox. Həyatı anlamağın ən dürüst yolu, bəlkə də, hansı qurbanların dəyərli, hansılarının isə boşa olduğunu ayırd etməkdir.

böyümək

Böyümək mənim üçün təkcə yaşın artması deyil. Uşaqkən böyüməyi hündürlüyünlə ölçürsən, məktəbdə sinif dəyişməklə, sonra isə maaş artımı və iş yeri ilə. Amma bir gün anlayırsan ki, böyümək əslində görünməyən bir prosesdir — içində baş verən, səni sükutla dəyişdirən bir gedişatdır.

Mən böyüdükcə təkcə arzularım dəyişmir, həm də qorxularım formalaşır. Uşaqlıqda qaranlıqdan qorxurdum, indi isə ən çox itirməkdən qorxuram. Bir zamanlar böyüklərin yanında danışmaq istəyirdim, indi bəzən susmaqda hikmət görürəm. Bu dəyişikliklər psixoloji yük də gətirir, çünki böyümək məsuliyyət deməkdir. Özünə aid qərarları, başqasına təsir edən seçimləri daşımaq.

Ədəbiyyat böyüməyi çox vaxt acı bir zərurət kimi təsvir edib. Orxan Vəlinin sətirlərindəki sadəlik, Füzulinin aşiqin böyüyən dərdini izah etməsi, Dostoyevskinin qəhrəmanlarının öz içində böyümək məcburiyyəti. Çünki insan böyüdükcə həm daha azad olur, həm də daha çox bağlanır.

Qadının böyüməsi çox vaxt cəmiyyətin gözləntiləri ilə ölçülür. Onun böyüməsi sadəcə öz seçimi deyil, ətrafın “artıq ailə qurmalı”, “artıq ana olmalı” təzyiqləri ilə müşayiət olunur. Kişinin böyüməsi isə çox vaxt güclü görünmək, məsuliyyət daşımaq, heç kimə zəif tərəfini göstərməmək üzərindən tərif olunur. Hər ikisi də əslində təzyiqdir, amma hər ikisi də insanı müəyyən mənada formalaşdırır.

Filosofların böyümək haqqında dedikləri də maraqlıdır. Nietzsche böyüməyi özünü aşmaq kimi görürdü — yəni dünənki “mən”i keçmək. Sartre isə insanın böyüməsini seçimin azadlığı ilə izah edirdi: seçdikcə böyüyürsən, amma hər seçim həm də məsuliyyət deməkdir. Camus isə böyüməyi absurdun içində məna axtarmaqla bağlayırdı.

Mənim üçün böyümək indi bir az da səmimiyyət deməkdir. Çünki böyüdükcə maskaları azaldırsan. Həyatda çox şeyi sınayırsan, çox şeyi itirirsən, amma geriyə baxanda anlayırsan ki, böyümək elə bu təcrübələrin içindədir. insan hər dəfə ağrıdan qalxanda, sevdiyini qorumağa çalışanda, özünü ifadə etməyi öyrənəndə böyüyür.

Böyümək həm gözəldir, həm də ağrılı. Bir az sevinc, bir az kədər, bir az məsuliyyət. Amma ən əsası odur ki, böyümək dayanmaq deyil. Mən hər gün hələ də böyüyürəm və yəqin ki, son nəfəsimədək böyüməkdə davam edəcəm.

dəli

Dəlilik çox vaxt qorxu ilə yanaşı çəkilir, amma bəzən də insan azadlığının ən təmiz ifadəsi kimi görünür. Orta əsrlərdə şəhər kənarlarında dolaşan “dəli”lər həm toplumun rədd etdiyi, həm də sirli baxışlarla izlədiyi fiqurlar idi. Onlar həqiqəti deməkdən çəkinmirdilər, çünki itirəcəkləri bir şey yox idi. Şairlər də bunu görüb onları söz azadlığının rəmzinə çevirdilər.

Ədəbiyyatda dəlilik həm də poeziyanın gizli yanacağı olub. Nizaminin qəhrəmanlarında, Füzulinin aşiqində, Şekspirin Hamletində ağılla dəlinin arasındakı incə xətdə gedən bir səs var. O səs bəzən cəmiyyətin gizlətmək istədiyi həqiqətləri üzə çıxarır. Normal görünənin altındakı xaos, ağıllı deyilənlərin gizlədiyi qorxu, dəlinin sözündə açıqca ifadə olunur.

Tarixin müxtəlif dövrlərində dəliliyə münasibət dəyişib. Orta çağ Avropasında bu bir lənət idi, Fuko isə sonralar yazırdı ki, cəmiyyət ona uyğun olmayan hər düşüncəni delilik adı ilə damğalayır. Bu mənada dəli olmaq, həqiqətdə çox vaxt fərqli düşünmək demək idi. Kənardan qəribə görünən o baxış bəzən gələcəyin ideyası olurdu.

Fəlsəfi baxışdan delilik sərhədlərin yox olmasıdır. insan reallığın çərçivələrini dağıdanda ya xəstələnir, ya da azad olur. Bəzən ikisi bir arada baş verir. Ağılın qaydaları ilə yaşamayan, təsadüfən deyil, bilərəkdən qaydanı pozan adamın sözləri dəlilik adlandırılır. Halbuki həmin sözlər çox vaxt həqiqətin özüdür.

Sevgi isə deliliyin ən saf pərdəsidir. “Dəli aşiq” ifadəsi boşuna yaranmayıb. Aşiq sevdiyi üçün ağlını itirir, gözündə dünya başqa cür görünür. Hər kəsin gülüş kimi gördüyünü o ciddiyyətlə qəbul edir, hər kəsin sadə dediyini o həqiqət sayır. Bəzən məhz bu dəli duyğu ilə ən gözəl şeirlər yazılır, ən güclü hisslər ifadə olunur.

Dəlilik bir tərəfdən qorxulan, digər tərəfdən romantikləşdirilən bir haldır. Həm cəmiyyətin damğası, həm də yaradıcılığın qaynağı. Həm xəstəlik damğası, həm də sevgidə sərhədsiz azadlıq. Onu bir kəlməyə sığdırmaq çətindir. Çünki hər kəsin öz içində az və ya çox, amma bir parça dəlilik var.

hans zimmer

çox yüksək ranklı bəstəkardı. məsələn buna oturmuşam replay-a. gah quruza salır, gah güldürür, gah motivasiya verir, gah da nə bilime.. hər replayda fərqli təcrübə yaşadır. hər dəfəsində gözəlliyi yenilənən bir qız kimi.

(youtube: )

(youtube: )

niyaməddin musayev

qəşəng remixləri olan müğənni. remixləri də özü düzəldib və öz kanalında paylaşıb.

(youtube: )

(youtube: )

(youtube: )

chatgpt plus

Free plandan əsas fərqi güclü modellərə daha böyük limitlər ilə çatmaq və ən əsası öncəki yazışmaları yadda saxlamaq olan plandır.


Məsələn
1000 dəfə çatlaşırsan ya da yazırsan cavab alırsan.

Free bu 1000 yazışmanın 70%ni
Plus isə bunun hamısını yadda saxlayır.

Bu çox modellərdə olmur.
Buna görə çox işimə yarayır.

Məsələn böyük bir layihə düşünürəm
90 gün ərzində hər gün saatlarnan danışıram. Hər gün layihə hsqqında müzakirələr edirəm, detalları elave edirəm artırıram ya da çıxardıram. Plus planı burada mənə bütün yazışmaları nəzərə alıb cavab verir.

Bu istənilən işdə sahədə təhsildə işlətmək olur.

rədif

Meyxana və Ədəbiyyatda Sabit Səsin Qeyri-rəsmi imzası

Rədif sözü ədəbiyyatın klassik poeziya ənənəsindən gəlir, amma meyxana aləmində də özünəməxsus bir yeri var. Əslində, rədif şeir və meyxanada qafiyədən dərhal sonra təkrarlanan eyni söz və ya söz birləşməsidir. Onun əsas məqsədi mətnə ahəng, axıcılıq və yadda qalma qabiliyyəti qazandırmaqdır.

Ədəbiyyatda rədif
Nizami, Xaqani, Füzuli kimi klassik şairlər rədifdən istifadə edərək qəzəllərinə musiqi kimi axıcılıq qatırdılar.

Məsələn, Füzulidə:

Sözdə dəxi çoxdu həqiqət, söz içində “can” olar,
Hər nə desən, aşiq üçün sonunda “can” olar.
Burada “can” — rədifdir.

Meyxanada rədif
Meyxana ustaları rədifi həm improvizasiya zamanı dayaqlı nöqtə kimi, həm də dinləyicinin ritmə qoşulması üçün istifadə edirlər.

Rədif, meyxanada adətən hər bəndin sonunda təkrarlandığı üçün dinləyici gözləyir və bir növ psixoloji “hook” yaradır.

Bəzən rədif təkcə ritmik yox, həm də mövzunu gücləndirən söz olur.

Məsələn:

Mən gəlmişəm burda söz deyəm, ay qardaşım,
Bütün meydanı titrədər, ay qardaşım,
Sən hələ mənim kimimi gördün, ay qardaşım?
Burada “ay qardaşım” — rədifdir.

Rədifin rolu
Axıcılığı qoruyur: Ritmin pozulmamasını təmin edir.

Dinləyicini cəlb edir: Tamaşaçı artıq son sözü bildiyinə görə, bəzən ustadla birgə təkrar edir.

Mövzuya möhür vurur: Bütün dediklərinin sonunda eyni ifadə gəldiyi üçün, meyxana mövzusu daha möhkəm yerinə oturur.

Qısa desək: Rədif, meyxanada həm musiqi, həm də söz sənətinin “imza nöqtəsi”dir — ustadın səsini tanıdan, dinləyicini ritmdə saxlayan və sözün təsirini gücləndirən gizli mexanizm.

uvertüra

Üvertüra (fransızca ouverture, ingiliscə overture) — musiqidə əsasən opera, operetta, balet və ya oratoriya kimi böyük həcmli səhnə əsərlərinin əvvəlində ifa olunan giriş musiqisidir. ?

Sadə dillə desək:

Tamaşa başlamazdan əvvəl orkestrin ifa etdiyi ilk musiqi hissəsidir.

Tamaşanın mövzusunu, emosional ab-havasını tamaşaçıya əvvəlcədən hiss etdirmək üçün yazılır.

Bəzən əsərdə istifadə olunacaq əsas melodiyalardan parçalar daxil olur.

Barok və klassik dövrlərdə ayrıca konsert əsəri kimi də ifa olunurdu.

Məsələn:

Bethovenin “Egmont” üvertürası — teatr tamaşası üçün yazılıb, amma indi çox vaxt ayrıca konsert əsəri kimi ifa olunur.

Verdi və Çaykovskinin üvertüraları — tamaşa başlamadan auditoriyanı hazırlayan möhtəşəm orkestr parçalarıdır.

Üvertüra necə yaranıb?
Kökləri XVII əsrə (1600-lərə) gedib çıxır. Əvvəlcə Fransa və italiyada opera və balet tamaşalarına giriş musiqisi kimi istifadə olunurdu.

Fransız üvertürası (Lully üslubu): Ağır və rəsmi ritmlə başlayır, sonra sürətli və canlı hissə gəlir. Saray baletləri üçün yazılırdı.

italyan üvertürası (sinfonia): Üç hissədən ibarət olurdu (sürətli – yavaş – sürətli) və sonradan simfoniya formalarının yaranmasına təsir etdi.

Başlanğıcda məqsəd tamaşaçını sakitləşdirmək və diqqəti səhnəyə yönəltmək idi. O dövrdə tamaşadan əvvəl zalda səs-küy çox olurdu, üvertüra başlayanda hamı yerinə oturub sakitləşirdi.

XVIII–XIX əsrlərdə bəstəkarlar üvertüranı yalnız giriş musiqisi kimi deyil, əsərin mövzusunu musiqi ilə öncədən təqdim edən kiçik “xülasə” kimi yazmağa başladılar. Məsələn, Bethovenin “Coriolan” və ya Çaykovskinin “1812” üvertürası.

Niyə indi də bəzi filmlərdə istifadə olunur?
Klassik ənənəyə hörmət: 1950–1970-ci illərdə “Ben-Hur”, “Lawrence of Arabia” kimi epik filmlərdə tamaşadan əvvəl orkestr üvertürası verilirdi. Bu, kinozalda tamaşaçını “ruhən hazırlamaq” üçün edilirdi.

Mövzuya giriş yaratmaq: Filmin musiqisi (soundtrack) filmin emosional tonunu əvvəlcədən hiss etdirir.

Texniki məqsəd: Keçmişdə kinoteatrda pərdə açılmadan öncə projector operatoruna texniki hazırlıq üçün vaxt qazandırırdı.

Psixoloji effekt: Tamaşaçı film başlamadan artıq həmin dünyaya daxil olur. Məsələn:

Star Wars — üvertüraya bənzər möhtəşəm açılış musiqisi + titr yazıları.

The Hateful Eight — Ennio Morricone-nin uzun giriş musiqisi ilə başlayır.

Maraqlı detal: Müasir dövrdə Netflix, HBO kimi platformalar klassik üvertüranı çox işləmir, amma bəzi “retro” və ya “epik” janrlı filmlər hələ də istifadə edir, çünki bu, daha teatrvari və monumental hiss yaradır.

geoffrey hinton

Geoffrey Hinton (d. 6 dekabr 1947) "Deep Learning-in (Dərin Öyrənmə) atası" kimi tanınan, süni intellekt (Si) və neyron şəbəkələri sahəsində inqilab yaratan məşhur Britaniya-Kanadalı alimdir. Onun işləri müasir Si-nin (ChatGPT, avtomatik tərcümə, şəkil tanıma və s.) əsasını qoymuşdur.

Əsas nailiyyətləri:
Backpropagation Alqoritminin Təkmilləşdirilməsi (1986)
Hinton və əməkdaşları neyron şəbəkələrinin çoxqatlı quruluşlarda təlim ala bilməsi üçün "backpropagation" (geri yayılma) metodunu populyarlaşdırdı. Bu, dərin öyrənmənin təməl texnologiyası oldu.

ImageNet Müsabiqəsinin Qələbəsi (2012)
Hintonun tələbələri (Alex Krizhevski, Ilya Sutskever) yaratdıqları AlexNet arxitekturası ilə ImageNet şəkil tanıma müsabiqəsində rekordakı səhvləri 50% azaldaraq dərin öyrənməni dünyaya sübut etdilər. Bu, "Si Renessansı"nı başlatdı.

Turing Mükafatı (2018)
Neyron şəbəkələrə və dərin öyrənməyə qəti töhfələrinə görə Yann LeCun və Yoshua Bengio ilə birlikdə "Si üzrə Nobel" adlandırılan Turing Mükafatını aldı.

Kapsul Şəbəkələri (Capsule Networks)
Ənənəvi neyron şəbəkələrin məhdudiyyətlərini həll etmək üçün 2017-ci ildə yeni bir arxitektura təklif etdi.

Maraqlı Faktlar:
Akademik Nəsil: Fizioloq George Hintonun nəvəsi, riyaziyyatçı Mary Cartwrightin nəticəsidir.

Karera: Toronto Universitetində 30 ildən çox professor olub, eyni zamanda Google Brain komandasında çalışıb (2013–2023).

2023-ci ildə Google-dan istefa: Si-nin insanlıq üçün ekzistensial risk yaratdığına dair narahatlıqlarını bildirərək şirkətdən ayrıldı və açıq şəkildə Si təhlükələri barədə xəbərdarlıq etdi.

Tələbələri: Dünyanın aparıcı Si tədqiqatçıları (Ilya Sutskever/OpenAI, Alex Krizhevski, Ruslan Salakhutdinov və s.) onun laboratoriyasından çıxıblar.

Fəlsəfəsi və Xəbərdarlıqları:
Hinton optimist olsa da, son illərdə Si-nin intellektual üstünlüyü ələ keçirmə riski barədə ciddi xəbərdarlıqlar edir. Ona görə, Si təhlükəsizliyi və tənzimləməsi üzərində dərhal işləmək lazımdır.

Önəmi:
Onun tədqiqatları olmasaydı, bugünkü Si inqilabı (o cümlədən söhbət botları, özügedən avtomobillər, dərman dizaynı) mümkün olmazdı. Hinton təkcə alim deyil, Si-nin etik və gələcək istiqaməti barədə dünya miqyaslı dialoqa rəhbərlik edən bir fikir lideridir.

geoffrey hinton

Geoffrey Hinton süni intellekt dünyasında “AI-in xaç atası” kimi tanınan, dərin öyrənmə (deep learning) sahəsinin ən təsirli fiqurlarından biridir. O, xüsusilə neyral şəbəkələrin nəzəri əsaslarını inkişaf etdirməsi və backpropagation alqoritmini populyarlaşdırması ilə məşhurdur.

Qısa bioqrafiya
Tam adı: Geoffrey Everest Hinton

Doğum: 6 dekabr 1947, London, Böyük Britaniya

Təhsil: Edinburgh Universitetində süni intellekt üzrə PhD (1978)

Ailə bağlantısı: Hinton, məşhur riyaziyyatçı George Boole-un (Boolean cəbri yaradıcısı) uzaq nəvəsidir.

Əsas elmi töhfələri
Backpropagation-un yenidən məşhurlaşması (1986)
David Rumelhart və Ronald Williams ilə birlikdə yazdığı məqalədə backpropagation alqoritminin neyral şəbəkələrin təlimində effektiv istifadəsini nümayiş etdirdi. Bu, AI-in “ilk renessans dövrü”nün başlanğıcı oldu.

Restricted Boltzmann Machines və Deep Belief Networks
2000-ci illərdə dərin öyrənmənin inkişafında böyük rol oynayan bu modelləri işləyib hazırladı.

AlexNet uğuru (2012)
Onun Toronto Universitetindəki tələbələri Alex Krizhevsky və Ilya Sutskever ilə birlikdə ImageNet yarışmasında AlexNet adlı CNN modeli ilə böyük fərqlə qalib gəlməsi, dərin öyrənmənin qlobal miqyasda qəbul olunmasına səbəb oldu.

Karyera
Akademik: Carnegie Mellon, University of Toronto kimi universitetlərdə çalışıb.

Sənaye: 2013-cü ildə Google tərəfindən işə götürülüb; burada “Google Brain” layihəsinə töhfə verib.

Retired from Google (2023): 2023-cü ilin mayında Google-dan ayrılaraq süni intellektin potensial təhlükələri barədə açıq şəkildə danışmağa başladı.

AI təhlükələri barədə mövqeyi
Son illərdə Hinton AI təhlükələri mövzusunda açıq xəbərdarlıq edən ən nüfuzlu şəxslərdən biridir:

Superintellekt riski: AI-nin nəzarətdən çıxma ehtimalı.

Məlumat manipulyasiyası: Deepfake, saxta xəbərlər və informasiya müharibəsi.

iş yerlərinin itirilməsi: Avtomatizasiya nəticəsində milyonlarla insanın işsiz qalması.

Mükafatlar
Turing Award (2018) – “kompüter elmlərinin Nobeli” hesab olunur. Bu mükafatı Yoshua Bengio və Yann LeCun ilə birlikdə aldı.

Order of Canada və bir çox akademik titullar.

Maraqlı fakt
Hinton illər boyu riyazi modelləşməni təkmilləşdirmək üçün öz beynini bir laboratoriya kimi istifadə etdiyini deyib: yeni ideyaları əvvəl öz düşüncəsində sınayır, sonra kodlaşdırır.

qızıl milyard

(baxma: qızıl milyardın süni intellekt dövrü)
Bir vaxtlar “Qızıl Milyard” nəzəriyyəsi planetin maddi sərvətləri üzərində qurulmuşdu — neft quyuları, qaz kəmərləri, nadir metallar, limanlar…
indi isə oyunun lövhəsi dəyişib. XXI əsrin ikinci rübünə doğru girərkən ən dəyərli “resurs” torpaq və xammal deyil — məlumat (data), hesablama gücü və alqo­ritmik üstünlükdür.

Qızıl Milyard 2.0 — server otaqlarındakı imperiya
Əgər klassik versiyada elitaya daxil olmaq üçün sən yüksək rifah ölkəsində doğulmalı idinsə, bu gün “qızıl dairəyə” girmək üçün:

qapalı data hovuzlarına çıxışın olmalıdır,

ən son nəsil çiplərə (GPU, TPU) sahib olmalısan,

və dərin öyrənmə modellərinin kodlarına əl uzada bilməlisən.

Əks halda sən hələ də alqoritmin istehlakçısısan, yaradıcısı yox.
indi bu “milyard” say baxımından bəlkə də daha kiçikdir — bəlkə 100 milyon, bəlkə də 10 milyon nəfər — amma təsir gücü əvvəlkindən qat-qat böyükdür.

AI əsrinin hegemoniyası
Süni intellekt dövründə qlobal bərabərsizlik yeni formalar alır:

Dil üstünlüyü: böyük AI modelləri əsasən ingilis dilində öyrədilir, digər dillər alqoritmik periferiyada qalır.

Model monopoliyası: OpenAI, Google DeepMind, Anthropic kimi oyunçuların əlinə keçmiş böyük modellərə kiçik ölkələrin alternativ hazırlamaq resursu yoxdur.

Əlçatmaz infrastruktur: AI təlimi üçün tələb olunan enerji, hesablama və saxlanma gücü yalnız super güclü data mərkəzlərinə malik ölkələrdə mövcuddur.

Normativ güc: etik qaydaları, istifadə standartlarını və texnoloji hüquqları AI-nin sahibi olan ölkələr yazır.

Fəlsəfi dönüş
Əvvəllər “Qızıl Milyard” ideyası daha çox iqtisadi neo-imperializm kimi təqdim olunurdu. indi isə məsələ daha dərin:

Əgər AI əsaslı idarəetmə insanın qərarvermə hüququnu əvəz edirsə, bəşəriyyətin çoxu öz gələcəyinin müəllifi olmaqdan çıxır.

Bilik, hətta yüksək zəka belə, texnologiyaya çıxış yoxdursa, məhdud gücə çevrilir. Artıq “ən ağıllı” olmaq kifayət deyil — ən yaxşı alqoritmlərlə işləyə bilmək lazımdır.

Bu, resurs müharibələrindən fərqli olaraq idrak müharibəsinə çevrilir.

Distopik proqnoz
Qızıl Milyardın klassik təsvirində periferiyadakı ölkələr “ucuz işçi qüvvəsi” idi.
Yeni versiyada periferiyadakı insanlar alqoritmlər üçün data istehsalçısıdır:

Sosial media paylaşımların model öyrədir.

Axtarış sorğuların davranış ssenariləri qurur.

Üzün, səsin, yazı tərzin — hamısı AI-nin xammalıdır.

AI dövründə mümkün ssenarilər
Yeni rəqəmsal Soyuq Müharibə — AI texnologiyaları üzrə super güclərin (ABŞ, Çin) sərt bloklaşması.

Rəqəmsal protektoratlar — zəif dövlətlərin AI texnologiyalarına yalnız “icarə” ilə çıxış edə bilməsi.

Neo-feodalizm — böyük texnologiya şirkətlərinin milli dövlətlərlə eyni gücə sahib olması.

Yekun
Əgər klassik “Qızıl Milyard” insanları maddi resurslardan kənarda qoyurdusa, AI dövründəki “Qızıl Milyard” bəşəriyyətin çoxunu idarəetmə alqoritmlərinin kənarında qoyur.
Məsələ təkcə kasıblıq və rifah fərqi deyil — kim gələcəyi yaza biləcək, kim isə yalnız oxuyacaq məsələsidir.