1.werner herzog'un 2007-ci ildə çəkdiyi "encounters at the end of the world" sənədli filmi sayəsində qarşımıza çıxmış bir kadr var. hansı ki, hazırda sosial mediada təkrar-təkrar "dank edit"lərlə paylaşılmağa davam edir. düzü, mən bu kadr haqqında keçən yay oxuyub yazmağı düşünürdüm. artıq o qədər tez-tez qabağıma çıxdı ki, məni də yenidən yazmağa ruhlandırdı. *
həmin hissə üçün 1.12.36-cı saniyəyə ötürün
(youtube: )
herzog soruşur: "can a penguin go insane?"
i̇lk baxışda yersiz görünən bu sual, növbəti kadrlarda özünü doğruldur. həmişə nizam-intizamı ilə ön planda olan, kollektiv şəkildə hərəkət edən, bir-birinə qısılaraq antarktidanın qəddar soyuğuna belə sinə gərən bu sempatik, qanadsız quşlar öz təbiətinə, təkamül boyu proqramlaşdırılmış instinktlərinə qarşı gələ bilərmi?
kamera sahil kənarında minlərlə dayanan pinqvindən sadəcə birinə fokuslanır. bu pinqvin dayanır. okeana, qida mənbəyinə, koloniyasına və yeganə istilik mənbəyi olan "sürüsünə" arxasını çevirir. o, təxminən yetmiş kilometr araqlıqdakı ıssız dağlara doğru irəliləməyə başlayır. dr. ainley deyir ki, onu tutub geri qaytarsaq belə, heç bir işə yaramayacaq. o, yenə də gedəcək.
bəs niyə?
bu üsyankar pinqvin, "məntiqli" yaşamınndan uzaqlaşaraq, özündə fərqli radikal bir azadlıq yolu seçdi, bu yolun sonu intihar olsa belə, o, təkliyin sükutunu sürünün küyündən üstün tutdu?
vəhşi təbiət, insan övladının mürəkkəb həyat seçimləri ilə asanlıqla müqayisə edilə bilməz. bu ssenariyə, təbii olaraq, biz insani bir perspektivlə baxırıq. onu romantizə edib, estetik bir məna yükləyirik. biz orada sadəcə nevroloji nasazlığı olan bir quş yox, nitsşe üsyançısını, camusun "absurd qəhrəmanı"nı görməyə üstünlük veririk.
çünki arzularımızın, həyat çevrəmizin, seçimlərimizin, imkanlarımızın və azadlığımızın qısıtlandığı bu dünyada, həmin pinqvin bizim edə bilmədiyimizi edir.
o, bizə deyir ki, *
"40 il qul kimi yaşamaqdansa, 1 gün azad yaşama..." yo yo belə demirdi
mənası olmayan bir döngüdə sağ qalmaqdansa, mənalı bir məhvə doğru yürümək daha yaxşıdır.
amma işin sonunda, mənə yuxu saatımda yazmağa ilham vermiş bir metafordur.
bəlkə mən də özlüyümdə bir pinqvinəm?
3. Hər kəs dramatikləşdirib ki, guya pinqvin Kamyunun “Yad” əsərini oxuyub varoluş böhranına girib və dağlara çəkilib. Bir pinqvini insaniləşdirmək (antropomorfizm) çox rahatdır, çünki cavab vermir, fkj.
Bəziləri deyir ki, Elm adamları səbəbsiz deyirlərmiş. Alla-alla. Belgesellərdə bəzi timsahlar, geyiklər yaşlı olduqda, yaralandıqda və ya xəstə olduqda sürüdən ya da qrupdan ayrılıb tək yaşadıqlarını görmək mümkündür. Düzü, pinqivin təklənə də bilər. Çünki hamısının boynunda narıncı iz varkən onda görünmür. Bu bir varsayım. Geri dönüb baxmasına da bu ədalətsizlik səbəb olsa gərək hə? Deyil, deyil. istər qida mənbəyinə çatmaq üçün olsun, istər rəqabətdən uzaq düşmək üçün, amma belə davranış var. Bu sizə "özünü tapma" kimi görünə bilər, amma heç primat belə olmayan bu canlılar "həyatın mənası nədir?" deyə sorğulamaz, bu instinktiv davranışdır. Onun getməsi belə sağ qalmaq adınadır. Yəni məqsədli ölüm yoxdur. Rejissor bunu "çaşıb" şəklində ifadə edir. Beyində parazitə və ya nevrolojik olaraq naviqasiya, yönünü tapma kimi fəalliyətlərdə çaşqınlıq olduğunu irəli sürüb. (Göyərçinin özünü bir yerdən buraxmasını "intihar" olaraq algılamaq kimi.. ) Bu kadrları çəkən herzog deyir ki bundan iki il əvvəl çəkdikləri "grizzly man" də bu kimi qəribə, bir anda törəyən fəaliyyətlərin olduğunu bildirib. O sənədli film Alyaskada vəhşi boz ayılarla birlikdə 13 yay keçirən Timothy Treadwelldən bəhs edir. Treadwell ayılarla xüsusi bir bağ qurduğuna inanırdı. ta ki onlardan biri onu öldürüb yeyənə qədər. Qəribə, məqsədsiz kimi görünən bir davranış. Amma insanlar məna yükləməkdən bezmirlər, çünki insan olmağın özü elə budur.
Bir film tənqidçisinin dediyi kimi, qəbul etdiyimiz hekayə strukturları , istər faciəvi, istər romantik, istərsə də gülməli olsun , təbiətə o qədər də sıx uyğun gəlmir. Herzog bunu bilir. Pinqvinin motivasiyaları və düşüncə prosesləri ilə bağlı hər cür real məlumat əlçatmazdır. Biz hekayəni sadəcə rejissorun qurduğu formada, tamamilə insani bir baxış bucağından izləyirik.
* bu son ifadələr araşdırmacı mr. Toucan tərəfindən deyilmişdir.
Hə, Elmi izah versəm, quşlarda nidopallium var, məməlilərdəki prefrontal kortekslə oxşar funksiyaları yerinə yetirir: qərar vermə, məqsədyönümlü davranış, problem həlli, yaddaş və diqqət. Amma quşlarda neokorteks yoxdur, yəni bizdə abstrakt təsəvvür yaradan, simvolik düşüncə və introspektiv şüur üçün lazım olan o hissə yoxdur. Ee? Nasıl düşünecek bu nihilizmi? Hələ insanlar müəyyən bir şüura çatandan sonra həyatı sorğulayır. Qalmışdı pinqvin… Güldürməyin. Ağlınıza Madagaskar filmindəki pinqvinlər gəldi yəqin, onlar hətta təyyarə belə idarə edə bilirdilər.
Geriyə dönüb baxa bilməyə məna yükləmək də yersiz gəlir, çünki bu da introspektiv davranışdır və beyində o pay yoxdur, amma mən deyim, bir səs eşidibmiş
(youtube: )
“Sürüden ayrılanı kurt yer, mematii.”
Kurt demişkən, tək yaşamaq da qaçış və sağ qalma strategiyasıdır, çünki sürü içində rəqabət çoxdur. Onlar sürülərini belə qura bilirlər və genetik variasiyanı dəyişdirə bilirlər. Dağda su olmaması gedişini təklənmə və ya xəstəliyə bağlayır, yaşamağı instinkt seçmiş bu heyvanlar üçün ölüm seçimi asan və nihilizmə bağlı deyil.
(italik: Son olaraq, təbiətdə heç nə səbəbsiz deyil, amma fərqli davranış biçimlərinə məna yükləmək bizi insan edərkən onları etmir) -*
(italik: Bir az dincəlin, öz tükənmişliyinizi onda əks etdirməyin. Əksinə, düşüncənizdə fərqli olun, sürüdən seçilin.) Belə
)