Sözaltı Sözlük - Azərbaycandilli Fikir Ensiklopediyası

+2 əjdaha

1. xarici ləhcə sindromu* və ya buna oxşar bi şey . beləki dünyada 60-a yaxın insan beyinlərinə aldıqları travma sonrasında həyatlarında 1 kəlimə belə bimədikləri xarici dildə danışmağa başlayıblar.

+2 əjdaha

2. Şşt, başda qarışdırılan bir mövzuya- I (başqa ləhcə ilə danışmaq) toxunub əsas məqama-II (başqa dildə danışmaq) keçəcəm.

I-- Entrinin birində Xarici ləhcə sindromu olaraq qeyd edilib. Foreign Accent Syndrome (fas).. xeyr, bu zaman başqa dildə deyil, başqa bir dilin ləhcəsi ilə danışmış olursan. Sindromu 1907-ci ildə pierre marie ortaya atmışdır. Beyində balaca /böyük zədə (insult, travma, nevroloji xəstəlik), beyin qanaması, iflic, şiş, ağır miqrenlə və badamcıq əməliyyatı və ya anesteziya sonrası ortaya çıxa biləcək patolojik haldır. nitqin motor tərəfi ilə bağlıdır.Beynin sol yarımkürəsində motor dil sahələri zədəsi, xüsusilə Broca sahəsi.. sözün tələffüzü, vurğusu, səsin ritmi (sürətli/yavaş) və tonlamasına (yüksək/aşağı) (artikulyasiya və prosodiya dəyişir) təsir edir. insan heç özü öz səsini belə tanıya bilmir. aynaya baxıb özündən fərqli bir səsin çıxmasının necə də narahatverici və qəribə olduğunu anlaya bilirsiniz?

Və bu ləhcə bəzən olur bəzənsə olmur. Ətrafınızdakı insanlar sizin hansısa ölkənin dilini lağa qoyduğunuzu və hətta bir ajan olduğunuzu düşünə bilər. ( norveçli bir qadın qəlpə yarası sonrası alman aksenti ilə danışıb və onun casus olduğunu düşünüblər.)

Həmçinin, r hərfini bəzi sözlərdə deməməyi unuda bilərsiniz, bəzənsə bütün sözlərdə r hərfini deməzsiniz. Bu, nitq əzələlərinin özündə deyil, onları idarə edən motor planlaşdırma sistemində dəyişikliyə bağlıdır.
Təməldə olan əsas problem həll olduqca və ya beyin özünü bərpa etdikcə patologiya aradan qalxa bilər. Vakaların( klinik hal- case reports) birində bu bərpa aylar və ya illər sonra reallaşmışdır. loqopedik terapiya (danışıq terapiyası), bəzən reabilitasiya və nevroloji müalicə.. bəzi xəstələrdə isə bu hal qalıcıdır. Bəzən mrt-də (maqnit-rezonans tomoqrafiya) beyinə baxıldıqda orada hər hansı bir zədə ilə rastlaşmazlar. Buna isə psixogen və ya funksional Foreign Accent Syndrome halları kimi təsvir olunur. Burada problem beyində struktur zədə yox, funksional disbalansdır.

Bunda ən böyük pay konversiya pozuntusu- conversion disorder'ə düşür. Nədir bu?
psixoloji səbəblərlə ortaya çıxan, amma nevroloji (sinir sistemi) xəstəliyi kimi görünən bir vəziyyətdir.insan güclü stress, travma və ya emosional konflikt yaşadıqda, bu psixoloji gərginlik bədəndə “fiziki simptom” kimi çıxır, amma əsas (beyin və sinir zədəsi) səbəb tapılmır.Qol və ya ayaqda iflic kimi zəiflik, hissiyyat itməsi (uyuşma, keyimə), qıcolmaya bənzər tutmalar, görmə və ya eşitmə problemləri və bir digəri danışıq problemləri.. bəli, beyin bu halda da digər alternativ varianta ləhcə ilə danışığa keçə bilər.

Dünyada təqribi 100-dən çox şəxsdə rast gəlinir.

Bəs səbəbin nə olduğundan asılı olmayaraq, bu kimi hallar insanın şəxsiyyətinə necə təsir edir?
"Konuşma şeklimiz içsel benliğimize açılan penceredir."
Əslində, Klinik təsirlərdən əlavə, psixososial baxımdan, səsimiz də bir kimliyimizdir. Bunun pozulması anksiyete, depressiya, işdən atılma, çevrənizdə ciddiyə alınmamaqla nəticələnir. Xəstələr yaxın dostlarını itirirmiş kimi hiss etdiklərini deyirlər bu barədə..
Bəs səbəb nədir?
Bu fenomeni izah etmək üçün bəzi müəlliflər beyində kompensator mexanizmlərin, o cümlədən alternativ dil şəbəkələrinin aktivləşdiyini irəli sürürlər. Lakin bu yanaşmaların neyrobioloji sübutu məhduddur və daha çox hipotez xarakteri daşıyır.
Bir anda yeni bir dilə keçid hər zaman olmur.
A) Əsl nevroloji hallarda, Çox nadir olaraq insan ana dilini itirə bilər (afaziya) və ya ikinci dili daha yaxşı istifadə edə bilər.
B) Dissosiativ / psixogen hallarda:
nitq dəyişə bilər, amma bu tam yeni dil deyil. daha çox fraqmentləşmə, qarışma, aksent dəyişikliyi olur.
Öz dili varkən niyə başqa bir dil?
Beyində Broka və Vernike bölgələri
>>Broka (nitqin motor planlaşdırılması) və Vernike (dilin anlaşılması)<<
sahələri dil, danışma və anlama mərkəzləridir. Əgər beyində bu hissələr zədələnərsə insan ona rahat gələn uşaqlıqdan bildiyi, tanış olduğu ikinci dili danışır ki, o səsləri, saitləri səs aparatının verdiyi dəyişikliklə rahat çıxara bilsin. Türkcə danışan biri rus aksentinə keçid edir. Əlbət, dilə aşinalıq uşaqlıqdan anladığı qədərdir. Əgər 3-4 yaşında bir uşağın bildiyi qədər qulağı eşitmişsə artıq o da buna bir o qədər hakimdir.
beyin bərpa müddətində digər hüceyrələr zədə alan sahədəki hüceyrələrin yerini əvəz edir. (baxma: Neyroplastika) (baxma: neuroplastisite)
II- Bəs aksent deyil də, başqa bir dildə danışmış olsanız? Xarici dil sindromu.. Bu halda aksent dəyişməsindən fərqli olaraq, əvvəllər öyrənilmiş və ya passiv yaddaşda qalmış dilin istifadəsi ön plana çıxa bilər. Bəzən öz ana dilini zəiflədə bilər və ya unuda bilərlər. terapiya və ana dilini sıfırdan öyrətməklə köhnə dili qazandıra bilərsiniz. Narahat olmayın, beyində bu dil mövcud olduğundan öyrənmə prosesi sürətli olacaqdır və aylar içində xəstə əvvəlki halına qayıda bilər. Üstəlik, qəza sonrası danışdığı yeni bir dili unutmayaraq..
Broca.. paul broca.. onun bir xəstəsi (tan) var və sadəcə 5 söz bilə bilir. Heç kim, hər kəs, hə, yox, lola(adın səhvdən oxunuşu).. broca bu xəstə öldükdən sonra meyidi yarır və beynində bir sahədə lezyonlar olduğunu görür. Buranın əsas mərkəzini danışma, sözcükləri tapma mərkəzi olaraq qeyd edib. Bir neçə xəstəylə də bunu dəqiqləşdirib. Bu nahiyəyə broca adı verilib. Bəzən beyinin orasında kiçik bir laxta vəziyyəti bu yerlərə gətirə bilir. Danışmada problem.. amma ləhcə məsələsi daha geniş yayılıb. Çənədə, ağızda, beyində olan hər hansı problem səbəb ola bilər. Məsələn diş müalicəsi zamanı , şizofreniya və ya bunama və s. Burada problem daha genişdir: dil yaddaşı və dil şəbəkələri.. insult, Epileptik tutmalar (xüsusilə temporal lob), Travma, Beynin dil yaddaşı ilə bağlı bölgələri, temporal lob, hipokampus (yaddaş), Bəzən şiddətli stress və dissosiativ (psixogen) vəziyyətlər..

Amma çox nadir rast gəlinir. Bunun üçün dəqiq statistika yoxdur. Beyin “dil sistemini” dəyişir. insan başqa dili aktivləşdirə və ya ana dili zəiflədə bilər. müalicəsi, yəni dilin bərpası 2 ildən - 18 ilə kimi çəkə bilir. Daha çox epizodik və dəyişkən olur. insult sonrası aylar, illər ərzində, epileptik səbəbdə dərmanla daha tez nəzarət, psixogen səbəbdə isə psixoterapiya ilə həftələr, aylar içində bərpa mümkündür.
Əlaqəli videolar:

(youtube:

)

(Fərqli şəxslərdə aksent fərqliliyini göstərmək istədim, video xəstəliyə aid deyil.)

(youtube:

)

(youtube:

)

(youtube:

)

(youtube:

)

qəzadan sonra başqa dildə danışanlar