vaqarşapat rəqsi

azərbaycanlılara üzeyir hacıbəyovun 1910-cu ildə yazılmış " o olmasın, bu olsun" operettasındakı "Deyirlər ki, toy olacaq" mahnısından tanış olan, erməni keşiş və bəstəkar komitas tərəfindən nota köçürülmüş, 1906-cı ildə parisdə "la lyre armenienne" adı altında kitabçada çap edilmiş, ermənistanın Vaqarşapat (keçmiş Eçmiədzin, Armavir vilayəti) şəhərinə və yaxud regionuna məxsus gözəl rəqs. 1944-cü ildə bəstəkar Arno Babacanyan yenidən fortepiano üçün işləmişdir.

gürcü əsilli pianist Khatia Buniatishvili tərəfindən möhtəşəm ifası:

(youtube: )

(youtube: )

(youtube: )

wuhan koronavirus

oxşar mövzulu başlıqlar:

(bax: koronavirusun müsbət tərəfləri)

covid-19 testi

"sars-cov-2" virusunun varlığını təyin etmək üçün həyata keçirilən test. Hal-hazırda əsasən 2 üsulla aparılır: molekulyar tanıma və seroloji metod ( serologiya - biologiyanın qanda antigenlərlə, immuloglobin zülallarının və ya anticisimin qarşılıqlı təsirini öyrənən sahəsi). Molekulyar tanıma metodu daha dəqiq nəticə verir. Bu metod kimya üzrə Nobel mükafatçısı, "AiDS DENiALiSM" hərəkatının məşhur nümayəndələrindən olan Kary Mullis tərəfindən kəşf olunmuş " polimeraz zəncir reaksiyası" vasitəsilə pasiyentdən götürülmüş nümunədə olan nuklein turşularının milyonlarla nüsxəsini yaradıb çoxaldır, və onların üzərində " nuklein turşusu testi" apararaq nümunədə virusun varlığını təyin edir. seroloji metod isə əsasən pasiyentin qanından götürülmüş nümunədə immun sistemi tərəfindən patogenləri məhv etmək məqsədi ilə istifadə olunan və qandakı plazma hüceyrələri tərəfindən istehsal olunan immunoglobulin zülallarının varlığını aşkar edərək, xəstəliyin olub-olmamasını təyin edir. Eyni zamanda, xəstə sağalsa belə, immunoglobulin zülalları xəstənin qanında uzun müddət qaldığından,seroloji test müsbət nəticə verir. Ona görə də, ilkin metod, əsasən, aktiv infeksiya şübhəsi olan şəxslərə diaqnoz qoymaq üçün istifadə olunsa da, ikinci metod artıq xəstəlik təyin olunan şəxslərdə xəstəliyin müşahidəsi, və virusun tədqiqi üçün istifadə olunur (anticisimlərin qan nümunəsindəki konsentrasiyasını ölçərək).

Molekulyar tanıma metodu ilə aparılan testlər boğazdan və ya burun boşluğundan götürülən nümunələrin üzərində aparılır. Testin Nəticələri isə orta hesabla 2 - 48 saat arasında bəlli olur.

Hələ ki, test dəstlərinin (kit) sayı az olduğundan, testlər ancaq qızdırma və nəfəs almada çətinliyi olan, virus aşkarlanmış insanlarla yaxın kontaktda olan şəxslərin üzərində aparılır.

ölkələrə görə testin həyata keçirilmə statistikası




mənbə:
https://en.wikipedia.org/wiki/COVID-19_testing
https://en.wikipedia.org/wiki/Polymerase_chain_reaction
https://www.ncdhhs.gov/divisions/public-health/coronavirus-disease-2019-covid-19-response-north-carolina/testing-covid-19

bəşər övladı

azərbaycan dilinə türk dilindən keçən və cümlələrdə yamaq kimi göründüyünü hiss etdiyim "insan oğlu" ifadəsinin əvəzinə, işlədilməli olduğunu düşündüyüm ifadə.

qeyd. daha poetik tərzi üçün (baxma: övladi-bəşər)

edit.
deyəsən, bəzi yazarlara fikrimi düzgün formada çatdıra bilməmişəm:
cümlənin vergülə qədər olan hissəsi - "və" ilə bir-birinə bağlanan feli sifət tərkibləri -

1. "azərbaycan dilinə türk dilindən keçən"

2."cümlələrdə yamaq kimi göründüyünü hiss etdiyim"

hər ikisi "insan oğlu" ifadəsini təyin edən həmcins təyinlərdir. "bəşər" sözünün türk dilindən keçdiyi iddia olunmur.

həmçinin "insan oğlu"-nun ifadə formasında türk dilindən (türkiyə türkçəsi) dilimizə keçdiyi bildirilir. "insan" sözünün türk sözü olduğu yenə iddia olunmur. "bəşər" və "övladı" sözünün mənşəyi barədə ümumiyyətlə fikir bildirilmir.

eyni zamanda ıx-xx əsr azərbaycan ədiblərinin əsərlərində də "bəşər övladı" ifadəsinə daha çox rast gəldiyimdən, "insan oğlu" ifadəsinin buna görə mənə qəribə - yamaq kimi göründüyünü bildirirəm, ancaq yenə hər kəsin subyektiv fikrinə əsasən, hər kəs istədiyi ifadəni işlətməkdə azaddır.

qaytar eşqimi

oqtay kazımi tərəfindən bəstələnən, ilk dəfə flora kərimova tərəfindən ifa olunan şedevr. həmçinin azərbaycanda rok üslubunda yazılan ilk bəstə olduğu da iddia olunur:

(youtube: )

ciyər axşamı

bu sifarişi verən: hechliyin_menasi

tarixən soyuducu olmadığından toy üçün 1 gün əvvəl kütləvi şəkildə kəsilən heyvanların daxili orqanlarının (içalat), başının və ayaqlarının tələf olmasının qarşısını almaq üçün yaxın qohumlara, toyu təşkil etməkdə köməklik göstərən şəxslərə əsasən maddi yardım (baxma: toyana) gözlənilmədən təşkil olunan məclis. Axşam içalat ya qızardılaraq, ya da kabab şəklində verilər, səhər açılmağa az qalmış isə gecədən bişməkdə olan xaş təqdim olunar və bununla da məclis dağılar. Eyni zamanda ciyər axşamları qumarın ən pik həddə oynanıldığı məclislərdən biridir (toy sahibi də uyğun faizini alır). zənnimcə, məhz elə bu səbəbdəndir ki, indi də "ciyər axşamı" adətini tərgitməmişik, baxmayaraq ki, artıq "soyuducumuz" var...

photo 51

DNTnin quruluşunu göstərən ilk həlledici fotosübut. ilk qara dəlik-in görüntüsünün əldə edilməsi fizika tarixində necə böyük nailiyyət idisə, bu şəkil də biologiya üçün eyni və ya daha böyük səviyyədə əhəmiyyətə malik idi. Şəkil rosalind franklinin doktorant tələbəsi raymond gosling tərəfindən x-şüa diffraksiyası metodu ildə əldə edilmişdir. belə adlandırılmasının səbəbi isə onlar tərəfindən bu metodla əldə edilən 51-ci şəkil olması idi.



mənbə

cristofano dell'altissimo

Şah Ismayılın portretini çəkən florensiyalı rəssam. əsərləri arasında şah Təhmasibin, Sultan Süleymanın, Dantenin, Bəyazidin, mirandolanın da portretləri var və uffizi qalereyasında görmək olar.

huanan dəniz məhsulları bazarı

çinin wuhan şəhərində ekzotik canlı heyvanların (təqribən 120 növ vəhşi heyvan) və dəniz məhsullarının satıldığı bazar. ilkin mərhələdə (31 dekabr 2019) pnevmoniya simptomları ilə xəstəxanaya yerləşdirilən 41 pasiyentdə "sars-cov-2" virusu aşkarlanması ilə, və aşkarlananların 70 faizinin müəyyən formada bu bazar ilə əlaqəsinə görə, 2020-ci il yanvarın 1-dən etibarən çin hökuməti tərədindən dezinfeksiya məqsədilə qapadılmışdır. eyni zamanda bazarın müxtəlif hissələrindən götürülən 585 nümunədən 33-də "sars-cov-2" aşkarlanmışdır.həmçinin virus aşkarlanan 33 nümunənin 31-i vəhşi heyvanların satıldığı - bazarın qərb hissəsindən götürülmüşdür. Bazarda satılan bəzi heyvanların siyahısı:

Porsuq, Yarasa, Qunduz, Dəvə, Toyuq, Yencək, Timsah, it, uzunqulaq, Balıq, Tülkü, salamander, Kirpi, Koala, Yenot, Dəvəquşu, Panqolin, Tovuzquşu, Qırqovul, Donuz, Dovşan, Siçovul, Qoyun, Karides, Xallı maral, Tısbağa, Zəhərli ilanlar, Canavar

Virusun yarasalardan panqolinlərə, onlardan da insanlara keçməsi ehtimal olunur.

panqolin


çində yerləşən bu tipli bazarlardan görüntülər:




mənbə:

https://en.wikipedia.org/wiki/Huanan_Seafood_Wholesale_Market
https://www.businessinsider.com/wuhan-coronavirus-chinese-wet-market-photos-2020-1
https://time.com/5770904/wuhan-coronavirus-wild-animals/
https://www.nature.com/articles/d41586-020-00548-w

virus

kiçik ölçülü, sadə quruluşa malik, heyvan, bitki və bakteriya kimi canlıların hüceyrələrində çoxala bilən, canlı ilə cansız arasındakı sərhəd olan infeksion mikroorqanizm. Adı öz mənşəyini latın dilindən götürmüş - "zəhər" mənasını verir. virusların araşdırılması ilə mikrobiologiyanın məşğul olan sahəsi virologiya adlanır.

ilk dəfə fransız alim Louis Pasteur quduzluğa səbəb olan patogen orqanizmi tapa bilmədiyinə görə, optik mikroskopla görünə bilməyəcək patogenlərin varlığı haqqında fərziyyə irəli sürdü. 1884-cü ildə fransız mikrobioloq chamberland üzərindən axan məhluldan bakteriyaları tutub saxlaya bilən süzgəc hazırladı. 1892-ci ildə isə rus bioloq dmitri ivanovsky bu süzgəcdən istifadə edərkən, tütün mozaikası virusunu kəşf etdi. məhlulun tərkibində olan ovulmuş tütün yarpaqları bu süzgəcdən keçdikdən sonra belə infeksiya yoxa çıxmamışdı. ilk başlarda, ivanovski xəstəliyin səbəbinin bakteriyalar tərəfindən ifraz olunan toksinlər olduğunu düşündü. O dövrdə dəbdə olan və orta insan ömrünün 40 ildən 70 ilə qaldırılmasında mühim rol oynayan " xəstəliklərin mikrob nəzəriyyəsi" dəbdə olduğuna görə, belə düşünülürdü ki, ən kiçik canlılar bakteriyalardır və buna görə də bütün infeksion orqanizmləri bu süzgəc saxlaya bildiyinə görə infeksiyaya səbəb hər hansı bir orqanizm yox, elə toksindir. ancaq 1898-ci ildə holland mikrobioloq Martinus beijerinck təcrübələri təkrarladı və infeksiyanın səbəbinin yeni həyat formaları - viruslar olduğunu qəbul elədi. O müşahidə etdi ki, həmin canlılar bölünməkdə olan hüceyrələrdə çoxalırlar, ancaq o, onların maye şəkildə olduğunu güman etdi və onları " contagium vivum fluidum" ("mayedə həll olmuş halda yaşayan mikroblar") adlandırdı. ancaq sonra wendell stanley onların maye halda yox, bərk halda olduğunu sübut etdi. həmin ildə loeffler və həmkarı ilk heyvan mənşəli virusu ( apthovirus) kəşf etdi.


Louis Pasteur


dmitri ivanovsky

20-ci əsrin əvvəllərində artıq bakteriyaları da yoluxduran və bakteriofaq adlandırılan viruslar kəşf edildi. ilk başlarda bu tipli viruslar tipoid və xolera kimi bakteriyalar tərəfindən törədilən xəstəliklərin müalicəsi üçün mümkün vasitə kimi görünsə də, penisillinin kəşfi ilə öz əhəmiyyətini itirdi, ancaq hal-hazırda bakteriyalarda antibiotikə qarşı yaranmış müqavimətə görə yenidən bu tipli viruslar tədqiq olunmağa başlayıb. 1906-cı ildən başlayaraq viruslar bitkilər ve heyvan toxumalarının üzərində yetişdirilməyə başladı. 1931-ci ildə abşlı patologiya üzrə mütəxəssislər adi qrip virusu və bir sıra virusları mayalanmış toyuq yumurtalarının üzərində yetişdirməyi bacardılar. ilk dəfə 1949-cu ildə insan embriyonlarında, heyvan toxuması istifadə edilmədən viruslar ( polioviruslar) yetişdirildi.

Digər önəmli nailiyyət 1931-ci ildə alman mühəndisləri Ruska və Knoll-un elektron mikroskopu kəşf etməsi ilə virusların görüntülərinin əldə edilməsi idi. 1935ci ildə məlum oldu ki, tütün mozaikası virusu demək olar ki, zülallardan ibarətdir. Ancaq sonradan virusların 2 hissədən ibarət olduğu məlum oldu: zülal və nuklein turşusu. 1941-cı ildə x-şüa diffraksiyası üsulu ilə kristallaşdırımış virusun görüntüləri əldə edildi. 1955-ci ildə isə bu şəkillərə əsasən, rosalind franklin adlı gözəl xanım virusların tam quruluşunu kəşf etdi. Hansı ki, onun bu üsul ilə həmkarları ilə etdiyi digər kəşflər, onun həmkarlarına 1962-ci ildə "nobel mükafatı" qazandırdı. bütövlükdə 20-ci əsrin ikinci yarısında 2000-dən çox virus tam ətraflı şəkildə tədqiq olundu.



elektron mikroskop




rosalind franklin

Virusların mənşəyi indiyədək dəqiq bilinməsə də, yer kürəsində ilk həyat yarandıqdan bəri var olduqları ehtimal olunur, ancaq indiyədək ortaya mənşələri barədə 3 mühim hipotez atılmışdır:

- regressiv hipotez və ya cırlaşma hipotezi: bu hipotezə görə başlanğıcda viruslar böyük hüceyrələrdə parazit kimi həyat fəaliyyətini davam etdirən kiçik hüceyrələr kimi qəbul oluna bilər. müəyyən müddət sonra onlar lazım olmayan genləri itirib cırlaşaraq, virus halını alır. bəzi bakteriyalar var ki ( rickettsia və chlamydia onlar daşıyıcı hüceyrələrdə virusa bənzər həyat tərzi sürür və bu fakt bu hipotezi dəstəklməyə əsas verir.)

- hüceyrəvi mənşə hipotezi: bu hipotezə əsasən viruslar iri bir orqanizmin nuklein turşularının tərkib hissələri olub, sonradan oradan xilas olmuş orqanizmlər ola bilər. Xüsusi genlər mövcuddur ki hansı ki, elmi ədəbiyyatda " tullanan genlər" adlanır, bu hipotezin də doğruluğuna ehtimal verməyə imkan verir.

- mütəşəkkil-təkamül hipotezi: digər 2 hipotezdən fərqli olaraq bu hipotez belə qəbul edir ki, viruslar yer kürəsində həyat meydana gəlməyə başladıqda ilk əmələ gələn canlılar olub. Onlar yer kürəsində həyatın meydana gəlməsi zaman baş verən vacib reaksiyalar nəticəsində (baxma: miller-urey eksperimenti əmələ gəlib.)

eyni zamanda viruslardan fərqli olan prion adlanan zülalar var ki, onlar dnt və ya rnt daşımır, ancaq heyvanlarda müxtəlif xəstəliklərə səbəb olurlar.

viruslar haqqında ən çətin məsələlərdən biri onların canlı və yaxud cansız kimi klassifikasiya olunması barədədir. onlar genetik kod kimi həyata məxsus vacib elementləri özündə birləşdirsə də özlərinin hüceyrəvi strukturları yoxdur. özlərinə lazım olan maddələri ancaq daşıyıcı orqanizmdə parazit şəkildə yaşayaraq istehsal edirlər.

viruslar quruluş cəhətdən olduqca müxtəlif formalarda olur. ölçüləri isə əsasən 20 - 300 nanometr arasında dəyişir. Demək olar ki, çoxu optik mikroskoplarla görünmür. əsasən tərkibində ağır metallar həll olmuş məhlullar tökülmüş lövhələrin üzərini elektron mikroskopları ilə müşahidə etməklə onları təyin etmək olur.

tam bir virus hansı ki, virion adlandırılır, nukleid turşusu və onu qoruyan kapsid adlandırılan zülaldan ibarət olur. Kapsid virusa formanı verən hissədir və bu formanın özü virusun genomunda kodlaşdırılmış şəkildə olur. kodun zülallarla əlaqəli bu hissəsi nukleokapsid adlanır. ümumilikdə viruslar morfoloji xüsusiyyətlərinə görə 5 əsas formada olur:

-spiralşəkilli (helical);




-ikosaedr (20 üçbucaq üzə məxsus çoxüzlü);




-Prolate (orta basıq, qütblərə doğru meyilli);




-Qabıqlı və ya torbaşəkilli;




-mürəkkəb - yuxarıdakı halların heç birinə uyğun olmayan formada.



həmçinin genetik quruluşlarının morfoloji xüsusiyyətlərinə, onların tərkibində olan zolaqların sayına əsasən də viruslar klassifikasiya olunur.tərkibindəki nukleid turşusunun növündən asılı olaraq rnt virus və ya dnt virus adlandırıla bilər. genomları formaca xətti, dairəvi, və ya seqmentli ola bilər.zolaqların sayına görə 1 zolaqlı, 2 zolaqlı və ya bəzi hissələrdə 1, bəzi hissələrdə 2 zolaqlı ola bilər.


xətti genom



dairəvi genom



seqmentli genom

genom ölçüləri virusların növündən asılı olaraq dəyişir. Ən kiçik genom " circoviridae" adlı virusa məxsusdur ki, yalnız 2 zülalı öz genomunda kodlaşdırır, ən böyük genom isə 2500 fərqli zülalı kodlaşdıran "pandoraviruslar"-a aiddir. bir çox hallada rnt genomlar dnt genomlardan qısa olur. eyni zamanda viruslarda da genetik mutasiyalar müşahidə olunur. mutasiyalar vasitəsilə antiviral dərmanlara müqavimət də əmələ gətirə bilirlər. hüceyrəvi strukturları olmadığına görə hüceyrələr kimi bölünərək deyil, daşıyıcı orqanizmin resurslarından istifadə edərək öz nüsxələrini yaradaraq çoxalırlar.

adlandırılması və klassifikasıiyası virusların taksononomiyası üzrə beynəlxalq komitə tərəfindən təyin olunan sistem və baltimor sisteminə əsasən aparılır. ilk sistem virusların oxşar əlamətlərini əsas götürərək onlar növ, cins, sıra və s. formada klassifikasiya edir. indiyə kimi 14 virus sırası, 143 virus ailəsi, 64 altailəsi, 846 cins və ümumilikdə 4958 növ virus təsnif olunub. baltimore klassifikasiyası isə onları özlərini nüsxələmə mexanizminə əsasən qruplaşdırır.

Tarix ərzində viruslar insanların həyatına sarsıdıcı zərbələr vurub. Onlar həm qrip, soyuqdəymə, suçiçəyi kimi ölümcül olmayan ümumi xəstəliklərə, həm də quduzluq, ebola, qiçs, sars kimi ölümcül xəstəliklərə səbəb olublar. virusların insanlara yoluxmasını və onlara yoluxmanın idarə olunmasını araşdıran virologiya sahəsi " viroloji epidemiologiya" adlanır. Yoluxuculuq vertikal və ya horizontal ola bilər. vertikal yoluxuculuğa misal olaraq, yeni doğulan körpənin "qiçs" və ya "hepatit c" ilə yoluxmuş ana vasitəsilə ana bətnində bu xəstəliyə yoluxmuş olmasını, horizontal yoluxuculuğa isə insandan insana keçən yoluxma mexanizmlərini misal gətirmək olar. horizontal yoluxuculuq virusların ən geniş yayılmış yoluxma mexanizmdir və qan, ağız suyu, cinsi yolla, nəcis və ya sidiklə təmasda olmaqla insanlar viruslara yoluxa bilər.

yoluxuculuğun yayılma sürətinə müxtəlif faktorlar - xəstəlik qeydə alınan ərazidəki insanların sayı, yaşı, yoluxanların sayı və s. öz təsirini göstərir. demək olar ki, bütün viruslarda inkubasiya periodu var ki, bu müddət ərzində onlar heç bir simptom biruzə vermirlər. Məsələn, "hiv" üçün bu rəqəm 2-20 il arası, quduzluq üçün 1 həftə- 1 il arası ola bilər. virusların yayılmasının qarşısını almaq üçün yoluxan şəxslər karantin altına alına, kütləvi tətillər elan oluna və vaksinlər istifadə oluna bilər. yayılma 1 ölkəni və ya reginonu əhatə etdikdə epidemiya, dünyaya yayıldıqda isə pandemiya adlanır.epidemiyalara, avropalı kolonistlərin amerikaya gətirdikləri çiçək xəstəliyini misal gətirmək olar. bunun nəticəsində güman olunur ki, amerikanın yerli əhalisinin 70 faizi məhv oldu və bunun nəticəsində də avropalılar orada rahat şəkildə koloniylar qura bildi. Digər bir pandemiya 1918-1920-ci iləəri əhatə edən ispan qripidir. Bu pandemiya nəticəsində müasir hesablamalara görə 100 milyon insan həyatını itirmişdir. Bu rəqəm təqribi olaraq o dövrkü dünya əhalisinin 5 faizini təşkil dir. "hiv" virusu da hal-hazırda pandemiya halını almışdır, və müasir dövrdə ən çox insanın yoluxduğu viruslardan biridir. dünyada təqribən 38.6 milyon insan hal-hazırda "qiçs" xəstəliyindən əziyyət çəkir. Dünya sağlamlıq təşkilatının hesablamalarına görə indiyə qədər 25 milyon insan bu xəstəlikdən vəfat edib. viroloji epidemiyalara 1976-cı ildə ilk dəfə qeydə alınan və əsasən qərbi afrikada yayılmış olan ebolanı da misal gətirəmək olar.

virusların onkovirus adladırılan növləri də var ki, onlar insanlarda onkoloji xəstəliklərə (bax: xərçəng)