aqnostisizm

yazarların çoxunun yanlış anladığı, bəzilərinin isə ümumiyyətlə anlamadığı fəlsəfi anlayış. ən azından enrtylərə baxdıqdan sonra bu qənaətə gəlmiş oldum. aqnostisizmin izahını tanrı anlayışı çərçivəsində məhdudlaşdırmaq yanlış, bir o qədər də absurddur. lakin yazarlarımızın demək olarkı hamısı aqnostisizmin təqdimatını məhz bu konteksdən verməyə çalışmışlar. gəlin əvvəlcə aqnostisizm anlayışının etimologiyasıyla tanış olaq. aqnostisizm yunan mənşəli söz olub, "gnosis"(bilik) sözündən götürülüb. a isə inkar şəkilçisidir. bilinməyən, dərk olunmayan deməkdir. aqnostisizm kainatın, mövcudatda var olan bütün nəsnələrin, maddi və mənəvi olan hər şeyin dərk olunması imkanını tamamilə yaxud qismən inkar edən təlim, dünyagörüşüdür. məhz tanrı anlayışı da adı çəkilən mənəvi və maddi nəsnələr arasında yer alır. məsələn, deyirik ki əli aqnostik olmuşdur. əgər biz aqnostisizmi sırf tanrıya aid etmiş olsaq, onda belə çıxacaq ki, əli özünü dərk etməyə başladığı gündən ölümünə kimi yalnız tanrının bilinməzliyi və dərkolunmazlığı haqda dərin fikirlərə dalmış, yalnız bununla kifayətlənmişdir. gərək ancaq tanrı ola? ya aqnostisizm deyəndə tanrı yada düşə? görün necə də bəsit səslənir. amma aqnostisizm kainatdakı var olan bütün şeylərin tamamilə dərk olunub fenomenə çevrilməsini inkar edir, bu məsələdə idrakımızın məhdudluğunu ön plana çəkir. məsələn: götürək adi bir daşı. aydındır ki daş demək olarki əksər xüsusiyyət və keyfiyyətləri ilə bizə məlumdur. amma ola bilər ki, daşın elə xüsusiyyətləri var ki, bizə hələ də məlum deyil. yəni, daş "özündə şey"dir (noumen ) bəlkə daş bizi eşidir, yaxud daş danışa bilir. hardan bilmək olar? göründüyü kimi bu məsələdə biz adi bir əşyaya aqnostik kimi yanaşmış olduq. nəsnələr o halda fenomen ola bilər ki, onun bütünün xüsusiyyətləri keyfiyyətləri bizə məlum olsun. adicə telefonu, kompyuteri bura aid edə bilərik ki, o insan idrakının məhsuludur yəni, bütün tərəfləri ilə bizə məlumdur. göründüyü kimi, aqnostisizizm təkcə tanrını özündə ehtiva etmir, bütün mövudatla bağlı olan anlayışdır.

voltaire

əsil adı fransua mari arue olan fransız maarifçiliyinin bu görkəmli siması dünya elminin və fəlsəfəsinin inkşafında xüsusi xidmətləri ilə görüntüyə gəlir. volter fizika, fəlsəfə, hüquq, sosiologiya sahələrində ciddi araşdırmalar aparmış, öz yaradıcılığını məhz bu istiqamətlərdə inkşaf etdirmişdir. onun fikirləri arasında bir qədər ziddiyyət vardı. volter bir tərəfdən nyuton mexanikasını qəbul edir, digər tərəfdən də tanrı ideyasını qəbullanırdı. o hesab edirdi ki, tanrı ayrıca bir substansiya deyil, əksinə, o təbiətlə ayrılmaz vəhdət təşkil edir.bir sözlə, allahı təbiətlə eyniləşdirirdi. "əgər tanrı yoxdursa, o yaradılmalıdır" kimi fikirlərinə görə kilsə tərəfindən daim təhdidlərə məruz qalırdı. volter dini tənqid edir, lakin ona qarşı çıxmırdı. daha çox azadlığın tərəfdarı olan mütəfəkkir dini insan azadlığını məhdudlaşdırmaqda və çərçivələməkdə ittiham edərək, bunun da əsas səbəbini cagillikdə, yalanda görürdü. volter deyirdi ki, "din axmaqlar və fırıldaqçılar görüşərkən meydana gəlir". lakin dini tənqid etsə də, dinin qnesoloji və sosioloji tərəflərini tam aça bilmədi. deyərdim ki volterin ən böyük səhvi də məhz burda idi.
volter əsasən ingilis sensualizmindən və avropa rasionalistlərindən təsirlənmişdi. xüsusən lokk fəlsəfəsini qeyd edə bilərəm ki, onun ideyalarını dekarta qarşı qoyur, reneni kəskin şəkildə tənqid edirdi. hətta leybinis və spinoza rasionalizmi də tənqid olunmuşdur.
volter insanın sosial tərəflərini şişirdirdi. feodalizmi qəbul etməyərək, insan bərabərliyi ideyasını ortaya qoyurdu. azadlığı iradə azadlığı kimi qəbul edən volter onu insan həyatının və faəliyyətinin başlıca amalı kimi göstərirdi. volterin cəmiyyət haqqında fikirləri dövrü üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi ki, bu fikirlər təsiri ilə fransa burjua inqilabının baş verməsi heç də istisna olunmur.

antinomiya

yunan mənşəli söz olub,iki qanun arasında elə bir təzaddır ki, bu halda qanunlar, prinsiplər bir-birinə tərs düşür.
klassik alman fəlsəfəsinin nümayəndəsi immanuel kantın 4 məşhur antinomiyasınə diqqət yetirək:
1. kainat və qalaktika zaman baxımından əbədi deyil. antitezis - əbədidir.
2. hər bir mürəkkəb substansiya sadə hissələrdən ibarətdir. antitezis - ibarət deyil.
3. iki növ səbəbiyyət vardır ki, biri təbiətin qanunlarına müvafiq gəlir, digəri isə azadlığa. antitezis - yalnız təbiətin qanunlarına müvafiq gələn səbəbiyyət mövcuddur .
4. kainatın səbəbi olan varlıq vardır. antitezis - belə bir varlıq yoxdur.

kant deyirdi ki, insan idrakı bu ziddiyətləri həll etmək iqtidarında deyil, nə qədər ki bu ziddiyətlər dərk edilməmiş qalacaq, insan heç vaxt noumen ləri dərk edə bilməyəcək. bu antinomiyalar dialektik baxımdan nə qədər maraqlı olsa da, kant bəzi məsələlərdə yanılırdı. əvvəla kant yalnız əqldə, zəkada olan antinomiyalardan danışırdı. nəzərə almaq lazımdır ki, obyektiv gerçəklikdə də antinomiyalar vardır. ikincisi də, kant yalnız 4 antinomiyanın adını çəkir, lakin həyatda minlərcə bu cür antinomiyalar vardır. qəbul etmək ıazımdır ki, həyat özü elə antinomiyalardan ibarət olub, ziddiyətlərdən təşkil olunmuşdur.

ateizm

yunan mənşəli söz olub, "theos" sözündən götürülmüşdür a isə inkar şəkilçisidir. tanrının varlığını rədd edən, kainatda və bütün mövcudatda yaradıcı varlığı birmənalı olaraq inkar edən dünyagörüşü, fəlsəfi baxış açısıdır. ateizmə görə, tanrı anlayışı yalnız şüurda mövcud olan və istənilən halda məhv edilə biləcək bir anlayışdır. qısacası həqiqətlə heç bir halda uzlaşmır.

ateizmin 2 forması fərqləndirilir: 1.irrasional ateizm 2. elmi ateizm. irrasional ateistlərə ateizmi kortəbii şəkildə qavrayan insanları aid etmək olar. onlar ateist olduqlarını iddia edir, lakin bunu məntiqi və rasional dəlillərlə əsaslandıra bilmirlər. heç bir tutarlı arqument gətirə bilməyərək, yalnız ənənəvi üsul və vasitələrdən istifadə etməklə vəziyyətdən çıxış yolu axtarırlar. ümumiyyətlə, diskussiya lardan uzaq durmağa çalışaraq, öz biliklərinin yetərsizliyini nümayiş etdirməkdən qorxurlar. elmi ateizm mövqeyindən çıxış edənlər isə, tanrının varlığının təhrif edilməsi ideyasını elmi dəlillər və arqumentlərə dayanaraq əsaslandırılar. teistlərlə açıq disskussiyalardan çəkinməyərək, bu mübahisələrdə, öz mövqelərini qətiyyətlə və tutarlı arqumentlərlə müdafiə etməyi bacarırlar. hal-hazırda azərbaycanda ateistlərin çoxu irrasional ateistlərdir.

qeyd etmək lazımdır ki, ateizm təkcə islam, xristianlıq, iudaizm kimi monoteist dinləri, onların tanrılarını inkar etmir, kainatda tanrı adına nə varlıq varsa hamısı birmənalı şəkildə rədd olunur.

anna karenina sindromu

son vaxtlar bizim qızlar arasında müşahidə etdiyim sindromlardan biridir. məlumdur ki, normalda qızlar əsasən romantik əsərlər oxuyur, filmlər izləyirlər. əksər hallarda, baş obrazlara xüsusi bir simpatiya, maraq duyurlar ki, bunun da nəticəsində bu obrazlara xas xüsusiyyətləri təkrarlayır, bir növ onların həyatını yaşamağa çalışırlar. bunlardan biri də tolstoyun anna karenina əsərində anna obrazıdır ki, artıq qızlarımız arasında sindroma çevrilməyi bacarmışdır. belə ki, bu sindroma tutulan qızlar iddia edir ki, onları heç kim sevmir, maraqlanmır. əslində bu cür insanlar eqosentrik olurlar. onlar düşünür ki, dünyanın mərkızində mənəm, hər kəs mənə diqqət etməli, məni sevməlidir. lakin, niyə belə olmur? yaxud düşünürlər ki, mən çox gözələm, amma o mənə xəyanət edir axı niyə?. əslində bu cür qadınlar patoloji qısqanclıqdan əziyyət çəkirlər. bəlkə də heç vaxt aldadılmayıblar, lakin hər zaman bu qorxuyla yaşayır, özlərində kompleks yaradırlar.

etienne bonnot de condillac

fransız maarifçiliyinin ən parlaq simalarıdan biri, filosof, ictimai xadim. bir sıra yüksək dövlət vəzifələrində çalışan kondilyak fransa elmlər akademiyasındakı fəaliyyəti dövründə gördüyü işlərlə daha çox diqqəti cəlb edir. o burada digər maarifçi filosof didro ilə tanış olmuş, onunla bir yerdə əməkdaşlıq etməyə başlamışdır. sonradan fəlsəfə ilə daha yaxından maraqlanan kondilyak ingilis sensualizmindən, xüsusilə də lokk fəlsəfəsindən təsirlənmişdir. bunun da nəticəsi olaraq, lokk yaradıcılığının təsiri altında "insan biliyinin mənşəyinin tədqiqi təcrübəsi", "sistemlər haqqında traktatlar", "duyğular haqqında mühakimələr" adlı əsərlər yazmış, sensualizm idrak nəzəriyyəsini daha da inkişaf etdirmişdir. filosof lokk sensualizmini qəbul etmələ yanaşı, insan şüurunun formalaşmasında təcrübənin rolunu xüsusilə qabardırdı. o, kartezian filosofu rene dekartın "anadangəlmə ideyaları" nı birmənalı olaraq rədd edir, insan təfəkkürünün formalaşmasına sensualistcəsinə yanaşırdı. bu məsələdə dekartı tənqid edərək, lokk mövqeyindən çıxış edib, onun "ağ lövhə" nəzəriyyəsini dəstəkləyirdi. o qeyd edirdi ki, insanın şüurunun formalaşmasında, tərbiyəsində və eləcə də cəmiyyətə dair baxışlarında genetik amillər, dekartın qeyd ettiyi kimi "anadangəlmə ideyaları" heç bir rol oynamır. insan doğularkən, sanki ağ lövhəni xatırladır. sonradan bu boş lövhə yazılır. yəni ilk zamandan biz ora nə yazsaq, uşağın təfəkkürü və dünyagörüşü məhz bunlara görə formalaşacaq. filosof hafizəyə, təfəkkürə duyğuların bir variantı kimi nəzər salaraq, materianın dərkedilənliyi prinspinə qarşı çıxırdı. həmçinin mütəffəkkir qeyri-maddi ruhun mövcudluğunu qəbul edirdi. deyərdim ki, kondilyak təlimi yeni dövr ingilis fəlsəfəsi ilə yeni dövr fransız materializmi arasında bir körpü rolunu oynayır. onun tarixi xidməti sensualist idrak nəzəriyyəsini yüksək qiymətləndirməsi və onu daha da inkişaf etdirməsi olmuşdur.

fəlsəfi filmlər

(bax: samsara )

absurdizm

"absurd" sözüdən olub, heçliyin, boşluğun fəlsəfəsidir. ilk olaraq danimarkalı teoloq soren kyrkegorun yaradıcılığında rastlanan bu fəlsəfi qavram daha çox alber kamyunun yaradıcılığında görüntüyə gəlir. bəzi hallarda yadlaşma, absurdizm, nihilizm kimi fəlsəfi anlayışlar qarışdırılır. lakin nə qədər yaxın olsalar da, ayrı-ayrı anlayışlardır və hər birinin batinində özlərinəməxsus bir fəlsəfi fikir yatır. absurd kamyuya görə, bütün dəyərlərdən, normalardan, ənənə və prinsplərdən imtina etmişdir. absurd özünə bu sualı verir : mən dünyaya niyə gəlmişəm? ümumiyyətlə bu yaradılışın anlamı nədir? filosof bu sualları tanrıya ünvanlayır və yazır ki, tanrı da bu suallar qarşısında acizdir və cavabsızdır. deməli, absurd elə tanrının özündən başlayır, bir sözlə tanrı absurddur.
absurd üçün, bütün anlayışlar, proses və hadisələr eynidir və demək olar ki onların qiymətləndirilməsi anlamsızdır. sədaqət-xəyanət, yaxşı-pis, gözəl-çirkin və s. absurdçün eynidir. kamyu yaradıcılığında absurd "sizif əfsanəsi" adlı əsərdə sizifin fonunda görüntüyə çıxır. burada tanrılar tərəfindən cəzalandırılan şəxs özündən dəfələrlə ağır olan daşı dağın başına qaldırmalıdır. lakin nə qədər cəhd etsə də, bütün cəhdlər boşa çıxır. lakin sizif yenə cəhd edir. o daşı buraxa bilməz, əks təqdirdə öləcəkdir. bu cəhdlər mənasız və boşdur. və absurdu ifadə edir. kamyu göstərir ki, bizim də həyatımız məhz bu cürdür. mənasız addımlar, cəhdlərdir. kamyu sonda absurrdan çıxış nöqtəsini göstərirdi. bu yalnız intihar ola bilər, bütün mənasızlığa və boşluğa yalnız bir məna qatmaq olar o da intihar. kamyu absurdizmindən təsirlənən sartr da yaradıcılığında absurda xüsusi yer vermişdir. filosof deyirdi ki, mütləq azadlığa gedən yol absurddan keçir, bütün normalardan, dəyərlərdən imtina edilməklə bu azadlığa qovuşmaq olar.

azəri

daima milliyətçilərin tənqid atəşinə məruz qalan, dəfələrlə mübahisə obyektinə çevrilən, hansı etnik qrupa və coğrafiyaya aid ediləcəyi hələ də müəmmalı olan anlayış. azəri sözünün etimologiyası da bir o qədər mübahisəli və müəmmalıdır. bu anlayışın izahında müxtəlif baxış açıları mövcuddur ki, aradakı ziddiyyət yekun nəticənin çıxarılmasında, ciddi problemlər yaradır. bəzi iddialara görə, "azəri" sözü azərbaycan sözünün qısaltması kimi işlənir, və bu sözdən götürülmüşdür. müasir anlamda da azəri deyərkən, azərbaycanda yaşayan, bu coğrafiyaya aid olan insanlar nəzərdə tutulur ki, onlar da heç biri milli mənsubiyyətinə görə fərqləndirilmir. lakin, digər yanaşmada iddia edilir ki, "azəri" sözünün azərbaycanla heç bir aidiyyatı yoxdur, ayrıca bir etnik qrup, millətdir. və əsasən iranda zaqros dağının ətəklərində və şərqi azərbaycan, eləcə də kürdistan vilayətlərində məskunlaşmışlar. özlərinəməxsus ənənələri, dilləri olan millətdir. bu iddialar mənim mövqeyimə daha yaxındır. deyərdim ki, azəri anlayışı, bir millətin, ayrıca etnik qrupun adıdır. və azərbaycanlı sözünün qısaltması kimi işlədilməsi məqsədəuyğun deyil. düzdür, ola bilər ki azərbaycanlılar etnik olaraq azərilərdən təşkil olunsunlar. bu heçnəyi dəyişmir, söhbət milli ayrıseçkilikdən, milliyətçilikdən getmir. heç mövzunun yaxınına belə düşmür. azərilərə iranda əsasən əcəm olaraq müraciət olunur ki, bu da azərilərin fars mənşəlli bir xalq olmasından xəbər verir. çünki əcəm (qeyri ərəb, ərəb olmayan) sözü əsasən iranda daha geniş istifadə olunur ki, farslar əksər hallarda kiçik milli azlıqlara bu cür müraciətlə çıxış edirlər. hətta məhəmməd fizuli də 3 dildə yazdığını bu cür ifadə etmişdir "süfrəmə hər kim ki qonaq gəlsə xəcalət çəkmərəm, istər türk olsun, ərəb, yaxud əcəm (yəni fars)".

uzun sözün qısası, bu anlayışın harda və necə istifadə olunmasından asılı olmayaraq, özünəməxsus bir gerçəkliyi, həqiqəti vardır ki, bu da danılmazdır. müasir tarixçilərin əksəriyyəti və türkoloqlarımızın demək olar ki hər biri iddia edir ki, azərbaycanın 90% dan çoxu türk mənşəlidir. istisna deyil, və danılmazdır ki, türklərin bura axınları olmuş, və xalqın formalaşmasında rol oynamışlar. lakin, demək lazımdır ki, türklər bura nə zaman gəlib? və türklərdən əvvəl burda kimlər yaşayırdı? hansı ki,qədim albaniya dövlətinin formalaşmasında 20 dən çox tayfa rol oynamışdır. və bunlardan biri də niyə də azərilər olmasın.

yazarların paylaşmaq istədikləri şeirlər

behcətabad xatirəsi
ulduz sayaraq gözləmişəm hər gecə yarı,
gec gəlmədədir yar yenə, olmuş gecə yarı

gözlər asılı, yox nə qaraltı, nə də bir səs,
batmış qulağım gör nə döşürməkdədi darı

bir quş : “ayığam”-söyləyərək gahdan inildər,
gahdan onu day yel deyə laylay huş aparı

yatmış hamı, bir allah oyaqdı, daha bir mən
məndən aşağı kimsə yox, ondan da yuxarı

qorxum budu, yar gəlməyə birdən yarıla sübh,
bağrım yarılar, sübhüm, açıla tarı!

dan ulduzu istər çıxa, göz yalvarır, çıxma
o çıxmasa da ulduzumun yoxdur çıxarı

gəlməz, tanıram bəxtimi, indi ağarar sübh,
qaş beylə ağardıqca, daha baş da ağardı

eşqin ki, qərarında vəfa olmayacaqmış,
bilməm ki, təbiət niyə qoymuş bu qərarı?

sanki xoruzun son banı xəncərdi soxuldu,
sinəmdə ürək varsa, kəsib qırdı damarı.

rişxəndilə qırcandı səhər, söylədi:-durma,
can qorxusu var eşqin, ulduzun bu qumarı

oldum qaragün ayrıları o sarı teldən,
bunca qara günlərdir edən rəngimi sarı.

göz yaşları hər yerdən axarsa, məni tuşlar,
dəryaya baxar, bəllidi, çayların axarı.

əzbəs məni yarpaq kimi hicranla saraldıb,
baxsan üzünə, sanki qızılgüldü, qızardı.

mehrabi-şəfəqdə özümü səcdədə gördüm,
qan içrə qəmim yox, üzüm olsun sənə sarı.

eşqi var idi şəhriyarın güllü, çiçəkli,
əfsus, qara yel əsdi, xəzan oldu baharı.
(bax: məhəmmədhüseyn şəhriyar)