azərbaycan dilində qrammatik normanın pozulması nədir

+12 əjdaha

2. ilk öncə, qrammatik norma orfoqrafik norma demək deyil. əgər yazıda pozulan durğu işarəsi, yaxud səhv yazı örnəyidirsə, bu artıq fonetik normanın işidir.

yaxşı, qrammatik norma nədir? tələbləri nələrdir?

qrammatik normanın da özünün digər normalar kimi (leksik norma, fonetik norma) bir sıra tələbləri - istəkləri mövcuddur.

ilk istək şəkilçinin düzgün artırılmasıdır, yəni hal şəkilçisindən sonra cəm şəkilçisi artırılarsa, qrammatik norma pozulmjş hesab edilir.

əgər cümlədə inkar bağlayıcısı varsa, həmin cümlə təsdiqdə olmalıdır. məsələn: nə gülür, nə ağlayır.

cümlə sırasına əməl edilməlidir. məsələn: çinar anası ilə birgə məni döydü. bu cümlədə tamamlıq (məni) önə keçərsə, qrammatik norma pozulmuş hesab edilir.

zərf kimi işlənə bilən sözlər həm isim (səhər, günorta), həm sifət (yaxın, uzaq), həm də say (az, çox) kimi çıxış edə bilməz. professor yusif seyidov bu fikri belə əsaslandırır: “bir nitq hissəsinə aid olan söz başqa bir nitq hissəsi ola bilməz”.

müəyyən miqdar sayından sonra gələn isim təkdə olmalıdır məsələn: (bax: 2000-ci illərdə doğulanlar) düzgün deyil. doğrusu: "2000-lərdə doğulanlar"dır.

eyni və ya yaxınmənalı sözlərin təkrarlanması normanın pozulma halıdır.

önəmli iki qayda:
adlara (isim, sifət, saylara) əvvəl kəmiyyət, sonra mənsubiyyət, daha sonra hal, ondan sonra isə xəbər kateqoriyasının əlamətləri (şəkilçilər) artırılır: şagird lər imiz in dir.
feilin kökünə əvvəl təsirlik, sonra növ, daha sonra şəkil, ondan sonra isə şəxs - xəbər əlaməti artırılır: "döy-dür-ül-məli-dir". bura inkarlıq, kəmiyyət şəkilçilərini, hətta "-mı^4" sual ədatını da artırmaq mümkündür: "döy-dür-ül-məli-dir-mi?"

-
--sitat--
-

cümlənin xəbəri felin arzu şəkli əvəzinə, qeyri-qəti gələcək zamanda və ya şərt şəklində işlənərsə, morfoloji norma pozulur. məs: “kaş onu tez-tez görərdim”, “kaş getsə idim” və s. əslində “kaş görə idim”, “kaş gedə idim” olmalıdır.
-
--sitat--
-

"bir sıra", "bir çox" saylarından sonra gələn isimlər cəmdə işlənməlidir. əks halda norma pozulur: bir sıra şəhər (olmalıdır: bir sıra şəhərlər).

asemantik şəkilçilərdən istifadə məqamında morfoloji norma pozulur. məs.: “şəhərdə "narahatçılıq" var”. burada "çi" şəkilçisi artıqdır, narahatlıq olmalıdır. bu hal "öhdəçilik" sözü üçün də xarakterikdir. “ermənistan qafqazlarda yerləşir” cümləsində isə "-lar" şəkilçisi artıqdır.

“çinar səmədoğluna” ifadəsində morfoloji norma pozulub. “çinar səmədoğluya” olmalıdır.

yadıma düşən və bildiklərim bundan ibarətdir.

alıntıda istifadə olunmuş qaynaq: abdullayev n.ə. nitq mədəniyyətinin əsasları. dərs vəsaiti. bakı, 2013